Inhoudsopgave van Editie 1 - 2025 - Historisch Nieuwsblad

Waarom nu? De Amerikaanse megaster Beyoncé gebruikt haar populariteit om een activistische boodschap uit te dragen. Ze stelde zich bij de presidentsverkiezingen op achter Democraat Kamala Harris en komt op voor de rechten van zwarten en vrouwen. Op 30 november 2021 kreeg Josephine Baker een eigen grafmonument in het Panthéon. Als eerste zwarte vrouw trad zij daarmee toe tot een select gezelschap van 81 ‘helden van de Franse natie’, die in deze voormalige kerk in het Parijse Quartier Latin zijn bijgezet. ‘Een exceptionele persoonlijkheid die haar hele leven streed voor vrijheid en emancipatie,’ zo verantwoordde president Emmanuel Macron de ‘Panthéonisation’ van de in Amerika geboren Baker. Wie had dat gedacht toen zij in 1925 als 19-jarige dochter van een straatarme alleenstaande wasvrouw voor het eerst voet zette op Franse bodem?…

‘Vandaag braden jullie een gans, maar over een eeuw zal er een zwaan opstijgen die jullie niet zullen kunnen vangen.’ Deze profetische woorden zou de populaire Boheemse priester Jan Hus – wiens naam in het Tsjechisch ‘gans’ betekent – volgens apocriefe overlevering op 6 juli 1415 tot zijn beul hebben gesproken, kort voordat hij tijdens het Concilie van Konstanz als ketter op de brandstapel ter dood werd gebracht. De zwaan die een eeuw later zou opstijgen: dat was Martin Luther, die op 31 oktober 1517 met zijn 95 stellingen op de kerkdeur van Wittenberg het startsein voor de Reformatie gaf. De zwaan was zijn symbool, dat sindsdien op menige lutherse kerktoren prijkt. Hus zelf was de zoveelste hervormingsgezinde priester geweest die in de Middeleeuwen stukliep op de machtsstructuren van de…

Waarom nu? PVV-leider Geert Wilders heeft een bezoek gebracht aan Israël en de West Bank. Hij sprak ook met kolonistenleider Yossi Dagan, die de Westoever verder wil annexeren. De Westelijke Jordaanoever maakte tot 1948 deel uit van het Britse mandaatgebied Palestina. Toen de Britten aangaven dat ze er wilden vertrekken, ontwikkelden de Verenigde Naties een plan om Palestina op te delen in een Arabische staat en een Joodse staat. Maar de geboorte van de staat Israël en de eerste ArabischIsraëlische oorlog (1948) doorkruisten alle internationale bemoeienissen. Een bijzonder knelpunt bleef met name Jeruzalem. De stad kreeg niet de door de VN gedachte status van internationaal bestuurde neutrale zone, maar Israël en Jordanië verdeelden de stad in respectievelijk West-Jeruzalem en Oost-Jeruzalem. Niet duidelijk was wat er moest gebeuren met het stuk…

Dankzij verwijzingen naar Atlantis, een verloren beschaving, en het matriarchaat kan het Oera Linda-boek ook op populariteit rekenen in de new-age-beweging. Wirth verkeerde na de oorlog ook in die kringen. En naar eigen zeggen richten ‘The Daughters of Frya’, een sekte-achtige groep waarvan alleen vrouwen lid kunnen worden, hun leven in volgens de leefregels die oermoeder Frya ooit gaf. Ze dragen witte minijurkjes – ‘the tunic of purity’ – en dito kousen, onthouden zich van seks en drank, en besteden minstens zes uur per dag aan Frya's eredienst. Volgens het Oera Linda-boek stamt het woord tuniek overigens van ‘tot de nek’ en niet van het Latijnse ‘tunica’.…

Duitsland was begin jaren dertig veel minder welvarend dan de VS of GrootBrittannië. Duitsers hadden lagere lonen en leidden een karig bestaan. Met organisaties als de Volkswohlfahrt en Kraft durch Freude probeerden de nazi's dat te veranderen. De herbewapening zorgde ook voor bijna volledige werkgelegenheid. Maar de oorlog bracht weinig goeds: minder voedsel, opheffing van de vakbonden, woningnood en dalende koopkracht. De schaarse grondstoffen gingen steeds meer naar de oorlogsindustrie. Om onvrede te voorkomen, ontvingen de Duitsers hogere voedselrantsoenen dan elders in Europa. Die kwamen voor een groot deel uit de door Hitler veroverde landen. De herverdeling was ook onderdeel van het plan om via hongersnood onder de onderworpen volkeren de Slavische landen te ‘ontvolken’ en Lebensraum te maken.…

Verschijnt 28 JANUARI Een noodkreet uit Kongo verleidde de West-Indische Compagnie in 1623 om Portugese bezittingen in Afrika aan te vallen. De Portugezen waren immers verbonden met de Spaanse vijand. Bovendien ontdekten de Nederlanders dat ze schatten konden verdienen aan de slavenhandel.…

Ingmar Bergman (1918-2007) geldt als een van de invloedrijkste regisseurs van Zweden. Zijn films gaan over existentiële vragen en staan bekend als zwaarmoedig en soms ontoegankelijk. Geloof, sterfelijkheid en eenzaamheid voeren de boventoon. In Het zevende zegel (1957), een film over de Zwarte Dood, laat hij ridder Antonius Block bijvoorbeeld een partijtje schaak met de Dood spelen om antwoorden te vinden op levensvragen. In 1959 brak Bergman door in Nederland. In dat jaar werden drie van zijn films gedraaid in de bioscopen. Filmrecensenten probeerden de films te begrijpen, terwijl de regisseur weigerde iets te zeggen over de betekenis van zijn werk. Het leidde tot een langdurige interpretatiestrijd in kranten en filmtijdschriften. In protestantse kring droeg Bergman bij aan een groeiende acceptatie van de film als genre. Protestantse recensenten schreven dat…

Het belangrijkste agendapunt van het Concilie van Konstanz was niet Hus’ ketterij, maar het Westerse Schisma. In 1376 was de toenmalige paus na 67 jaar pauselijke ballingschap in Avignon naar Rome teruggekeerd, om daar vervolgens na twee jaar te overlijden. Zijn in Rome gekozen opvolger was toen niet geaccepteerd door een deel van het kardinaalscollege, dat dan ook een tegenpaus had gekozen die in Avignon domicilie koos. Over wie de rechtmatige paus was, raakte Europa verdeeld. De ene helft koos voor Avignon, de andere helft voor Rome. Geen van beide pausen wilde van wijken weten en ook na hun dood werden zij beiden door een volgende paus opgevolgd. Na drie decennia kwamen de kardinalen in het Concilie van Pisa (1409) eindelijk overeen beide pausen af te zetten en in hun…

Zo'n 1500 politieke gevangenen – onder wie 500 vrouwen en kinderen – uit de omgeving van Nijmegen werden in september 1944 overgebracht naar het in allerijl gereedgemaakte interneringskamp Reusel bij Eindhoven. Het kamp bevond zich in een oude sigarenfabriek die door de Duitsers gebruikt was als onderkomen. De fabriek was in slechte staat: er zat geen glas in de ramen, er was geen licht of stromend water en er was een groot tekort aan dekens en voedsel voor de gevangenen. Bovendien had de kampleiding weinig gezag, waardoor enkele brutale gevangenen de leiding overnamen. Al spoedig brak difterie uit en vielen de eerste doden. Mede daarom werd uiteindelijk besloten deze gevangenen over te plaatsen naar kamp Vught, waar ze op 30 november aankwamen.…

De Israëlische regering erkent formeel 146 nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever; daarnaast bestaan er circa 200 ‘informele nederzettingen.’ Ongeveer dertig daarvan zijn de afgelopen twaalf maanden gesticht. Het lijkt erop dat kolonisten de fog of war van de Gaza-oorlog gebruiken om nog meer Palestijnen van hun land te verdrijven. Het is voor de kolonisten steeds eenvoudiger om aan een wapenvergunning te komen. Op verschillende plaatsen hebben ze zich stukken land toegeëigend en bouwen ze nieuwe voorposten. In de zomer van 2024 kondigde het Israëlische leger een nieuw groot offensief aan op de Westelijke Jordaanoever. Kenmerkend waren de beelden van gepantserde bulldozers die wegen openscheurden. Volgens het Israëlische leger was dit militair noodzakelijk: er zouden explosieven onder de wegen kunnen liggen. Veel van de ongeveer drie miljoen Palestijnen op de Westelijke…

Het Oera Linda-boek is het 23ste venster in de historische Canon van Friesland en vertegenwoordigt ‘het gemystificeerde Friesland’. De Friezen zijn er trots op dat het boek sommigen van hen en ook anderen lange tijd heeft laten denken dat de Friese cultuur al 4000 jaar oud zou zijn en – aldus de opstellers van de Canon – ‘zó sterk, hoogstaand en overheersend zou zijn geweest dat Fryslân aan de basis staat van alle andere Europese beschavingen’.…

Tijdens de oorlog werkten 26 miljoen mensen onvrijwillig in Duitsland en in de door de nazi's bezette landen. Onder hen krijgsgevangenen, concentratiekampgevangenen en Joden. De grootste groep bestond uit bijna 8,5 miljoen ‘gewone’ burgers die naar Duitsland werden versleept: mannen, vrouwen en later in de oorlog zelfs kinderen. Dwangarbeid vond plaats in en rondom concentratiekampen, maar ook in Duitse fabrieken, winkels, gemeenten en bij mensen thuis. West-Europeanen kregen een betere behandeling dan mensen uit Oost-Europa. Door de slechte werk- en leefomstandigheden stierven bijna drie miljoen buitenlandse dwangarbeiders in Duitsland. Meer dan tweeduizend bedrijven profiteerden, waaronder Krupp en Siemens.…

Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? ‘Toen ik mijn 85-jarige oom Edmund Doorson in Suriname ontmoette, dacht ik: dit kan niet waar zijn! Hij had zelf een boek geschreven en hij wilde me iets vertellen over onze stamboom. Dat was al uitzonderlijk, maar dat niet alleen: hij leek op mij. Hij was net zo onderzoekend, net zo dwars, net zo koppig, en net zo'n einzelgänger als ik ben. Ik voelde een enorme geestelijke verwantschap met hem.’ Een historische sensatie? ‘Jazeker. De start van het jarenlange onderzoek naar mijn familiegeschiedenis verliep uiterst moeizaam. Niemand wilde praten of had documenten. Oom Ed was familie van mijn grootmoeder, hij opende de deur naar andere voorouders. Hij heette trouwens Doorson tot aan zijn 24ste, daarna noemde hij zich Vriesde. Pas…

In de vroegmoderne tijd vond een ‘informatie-explosie’ plaats. Door de uitvinding van de drukpers vonden steeds meer gedrukte bronnen zoals kranten en pamfletten hun weg naar de lezer. In Leiden onderzocht een groep historici hoe de middenklasse omging met al die nieuwe informatie. Alie Lassche promoveerde begin november 2024 op het gebruik van kronieken. ‘Dat zijn eigenlijk een soort dagboeken, maar dan over een lokale gemeenschap. Ze beschrijven chronologisch allerhande gebeurtenissen. Kronieken zijn vaak geschreven door boeren of handelaren, geen intellectuelen dus.’ Het onderzoek van Lassche onderscheidt zich door het gebruik van computermethoden. Haar onderzoeksgroep digitaliseerde 200 kronieken die tussen 1500 en 1850 zijn geschreven in Nederland en Vlaanderen. Lassche wilde vervolgens weten welke onderwerpen in de kronieken behandeld werden en waar de schrijvers hun informatie vandaan haalden. ‘Ik heb…

Waarom werd de Bescherming Bevolking in 1952 opgericht? ‘Nederland trok een belangrijke les uit de Tweede Wereldoorlog: een oorlog was niet alleen een gevecht tussen twee legers, maar ook een strijd tussen twee maatschappijen. Burgers moesten weerbaar zijn, dus werd de BB in het leven geroepen. De organisatie zou gewone Nederlanders opleiden tot hulpverleners die konden assisteren bij noodsituaties, bijvoorbeeld na een luchtaanval op Nederlands grondgebied. De beschermingsdienst mikte op 250.000 vrijwilligers, maar de propaganda sloeg niet aan.’ Was er geen animo voor? ‘De eerste vijf jaar kon de BB op enige goodwill rekenen, maar al snel kwam de klad erin. De organisatie had onvoldoende materieel en te weinig geld om vrijwilligers goed op te leiden. De BB probeerde die moeizame werving zoveel mogelijk buiten de publiciteit te houden, maar…

Beatrice de Graaf is als hoogleraar verbonden aan de Universiteit Utrecht. Ze is gespecialiseerd in de geschiedenis van veiligheid, (contra-)terrorisme en internationale betrekkingen. Ook onderzoekt ze hedendaagse vormen van radicalisering. Wist u dat Winston Churchill toen hij zijn memoires publiceerde eerst een pagina lang zijn excuses aanbood? Dat deed hij voor de bombardementen op Duitsland, voor de onschuldige slachtoffers die door zijn toedoen waren gevallen en aan alle RAF-piloten die hij op een genocidale missie had gestuurd. O ja, en hij verontschuldigde zich ook voor het feit dat hij de officiële restricties had ontweken door illegaal Joodse vluchtelingen naar Palestina te laten vertrekken. U heeft hier nooit van gehoord, want het is uiteraard nooit gebeurd. Natuurlijk bood Churchill zijn excuses niet aan. Het kwam niet bij hem op en het…

Philip Dröge is schrijver en journalist. Hij schrijft voor diverse kranten en magazines in binnen- en buitenland. Zijn boeken, waaronder Pelgrim, Moresnet, De schaduw van Tambora en Moederstad, werden met veel lof ontvangen. Onlangs verscheen van zijn hand De Tawl. Hoe de Nederlandse taal (bijna) Amerika veroverde. Het prachtblad dat u nu leest, behandelt de geschiedenis door actueel te zijn. Een stevig haakje in het heden helpt om het verleden mooi recht aan de muur te hangen. Vandaar dat ik vorig jaar maart een mailtje stuurde naar de hoofdredacteur. Zou het een idee zijn om te schrijven over Grover Cleveland? Hij was de enige Amerikaanse president die twee termijnen diende die niet opeenvolgden. Donald Trump wilde dat historische kunststukje herhalen. Hoofdredacteur Bas twijfelde. Begrijpelijk, het zag er weinig florissant uit…

Fatah en Hamas domineerden de afgelopen decennia de Palestijnse politiek. Onderling verschillen ze sterk. De wereldse beweging Fatah (‘overwinning’) ontstond eind jaren vijftig onder verdreven Palestijnen, onder wie Yasser Arafat en Mahmoud Abbas. Na de Zesdaagse Oorlog (1967) overheerste Fatah binnen de PLO. In de jaren tachtig werd de PLO grotendeels uit Jordanië en Libanon verdreven. Daarop koos de beweging ervoor met Israël te praten en zijn bestaansrecht te erkennen. De Osloakkoorden leidden vervolgens tot een Palestijnse Autoriteit. Hamas (‘ijver’) werd in 1987 als islamitische beweging gesticht door imam sjeik Ahmed Yasin. Hamas kwam voort uit de Moslim Broederschap. Als activistische beweging ‘van onderop’ zette Hamas in op zaken als onderwijs en gezondheidszorg. Na de verkiezingswinst van 2006 verdreef Hamas Fatah uit de Gazastrook. Hamas heeft Israël nooit erkend en…

Waarom nu? Een groot deel van de Russische economie is gericht op de oorlog met Oekraïne. Dat gaat ten koste van uitgaven aan bijvoorbeeld zorg en onderwijs en heeft daarmee gevolgen voor de Russische bevolking. ‘De toekomst van Duitsland hangt uitsluitend en alleen af van de wederopbouw van de Wehrmacht.’ Op 9 februari 1933, tien dagen na zijn aantreden als kanselier, liet Adolf Hitler er in de Duitse bondsdag geen twijfel over bestaan waar zijn prioriteiten lagen. Hij had eerder de militaire leiding al duidelijk gemaakt waarom herbewapening noodzakelijk was: om zich te kunnen weren tegen bedreigingen van Europese rivalen, maar vooral ook omdat hij van het leger verwachtte dat het in de nabije toekomst in staat zou zijn Lebensraum in het Oosten te veroveren. Dat was niet alleen een…

Onze recensenten laten u elke maand kennismaken met de belangrijkste geschiedenisboeken van dit moment uit binnen- en buitenland. Er is een groeimarkt voor testosteronverheerlijkende ‘denkers’ die beweren dat vrouwen biologisch gezien ‘zwakker’ zijn dan mannen en daarom ondergeschikt dienen te zijn aan hun echtgenoten. Onzin natuurlijk, maar de maatschappelijke ongelijkheid tussen mannen en vrouwen is een fenomeen met een lange geschiedenis. Jan Luiten van Zanden onderzoekt waarom die verhouding per cultuur verschilt en hoe patronen zich in de loop der tijd hebben ontwikkeld. Hij gaat helemaal terug naar ‘Lucy’, de naam die werd gegeven aan het 3,2 miljoen jaar oude skelet van een Australopithecus afarensis dat in 1974 in Ethiopië werd gevonden. Van Zanden trekt grote, maar overtuigende lijnen tot in het heden. Voor de komst van de landbouw, tijdens…

Tegenwoordig kijken we er niet meer van op, maar in 1994 was het een politieke aardschok die heel hoog scoorde op de Schaal van Richter: de grootste regeringspartij verloor in één klap 20 zetels in de Tweede Kamer. Het CDA had de twee voorgaande verkiezingen weliswaar het heden ten dage onvoorstelbare aantal van 54 zetels behaald, zodat er nog een respectabel aantal overbleef, maar het werd ervaren als een verpletterende nederlaag. Die resulteerde erin dat er voor het eerst sinds 1918 een kabinet werd gevormd waaraan geen enkele confessionele partij meedeed. Velen zagen dat als een grote stap voorwaarts, en als bewijs dat de secularisering eindelijk haar beslag kreeg in de Nederlandse politiek. Na de invoering van het algemeen kiesrecht, in 1917 voor mannen en twee jaar later ook voor…

Nesjomme is na Ze noemen me baboe (2019) weer een schitterende archiefdocumentaire van Sandra Beerends. Rusha heet het fictieve Joodse personage in de film, die begint in 1918 als ze zeventien jaar is. We zien haar niet, maar ze leest als voice-over (de stem van actrice Rifka Lodeizen) fragmenten voor uit haar brieven aan haar naar Indië geëmigreerde broer. Die brieven zijn geschreven voor de film, maar gebaseerd op werkelijke herinneringen en getuigenissen van Amsterdamse Joden. Een handige scenariovondst, want daardoor hoort de kijker wat zich afspeelt in het vooroorlogse Amsterdamse Joodse leven. De brieffragmenten worden geïllustreerd met toepasselijke archiefbeelden, zoals die van naaiateliers als Rusha praat over haar werk als naaister. Nesjomme bevat honderden, vaak unieke beelden, van het marktleven op het Waterlooplein tot het filmvertier in Tuschinski en…