Inhoudsopgave van Editie 12 - 2024 - Historisch Nieuwsblad

Amerikaanse generaals gaan scenario's na van een mogelijk conflict met China over Taiwan. Uit deze war games blijkt dat een confrontatie lang en bloedig zal zijn. In de jaren zestig gaven oorlogsspellen over de Vietnamoorlog een vergelijkbare waarschuwing, maar daar werd door het Pentagon niets mee gedaan. Van 1962 tot 1967 speelden Amerikaanse militaire adviseurs in het diepste geheim de Sigma war games. Door verschillende oorlogsscenario's na te bootsen, moest duidelijk worden of de Verenigde Staten de Vietnamoorlog konden winnen door strategisch te bombarderen en een beperkte grondoorlog te voeren. Maar wat de generaals ook deden, de uitkomst was steeds dezelfde: ingrijpen in Vietnam zou leiden tot een slepend conflict en bommen zouden de moraal van de Vietcong niet breken. Toch werd er niet naar de uitkomsten gehandeld. De generaals…

DOSSIER Waarom nu? In Europa loopt Hongarije voorop bij de bouw van hekken en muren aan de grenzen. En dat terwijl juist in Hongarije in 1989 het eerste gat ontstond in het tot dan toe ondoordringbaar geachte IJzeren Gordijn. Zoals ieder jaar waren OostDuitse vakantiegangers ook in de zomer van 1989 weer massaal met hun trouwe Trabantjes naar de campings aan het Balatonmeer in het socialistische broederland Hongarije getrokken. In het land dat ook wel de vrolijkste barak van het Oostblok werd genoemd leek het altijd net wat zonniger dan thuis in de grauwe Duitse Democratische Republiek. Belangrijker voor de Oost-Duitsers: de teugels waren ook wat minder strak dan thuis. In 1989 was er nóg een belangrijke reden om vanuit Oost-Duitsland naar vakantieland Hongarije af te reizen: het gerucht ging…

BEELDESSAY Eens in de zeven jaar was Maastricht in rep en roer, want dan toonde de bisschop de bijzondere relieken van de stad – objecten die een connectie hebben met een heilige. Daar kwamen in de vijftiende eeuw ruim 100.000 pelgrims op af uit heel Europa, van Noorwegen tot Engeland. De pelgrimsgasthuizen waren dan overvol. Om iedereen een blik op de relieken te gunnen, brak het stadsbestuur zelfs de muren rond het Vrijthof af. Al vóór het christendom werden stoffelijke overblijfselen vereerd, bijvoorbeeld van helden in het oude Griekenland. Zo adviseerde een orakel volgens Plutarchus de Atheners om de beenderen van Th eseus te stelen en in Athene te herbegraven. Het christendom maakte reliekenverering tot een sport. Vroege christenen hielden religieuze diensten rond de graven van martelaars. Later verplaatsten ze…

Philip Dröge is schrijver en journalist. Hij schrijft voor diverse kranten en magazines in binnen- en buitenland. Zijn boeken, waaronder Pelgrim, Moresnet, De schaduw van Tambora en Moederstad, werden met veel lof ontvangen. Onlangs verscheen van zijn hand De Tawl. Hoe de Nederlandse taal (bijna) Amerika veroverde. ‘Wat denkt u, gaat het Gronings verdwijnen?’ De verslaggever van RTV Noord vraagt het met bezorgdheid in zijn stem. Hij interviewt mij over mijn boek De Tawl, waarin ik beschrijf hoe het Nederlands aan de Amerikaanse oostkust twee eeuwen bloeide, maar toen in de stedelijke gebieden binnen vijf decennia verdween door de toenemende populariteit van het Engels. Kan hetzelfde gebeuren met zijn dialect? Waarop ik hem vertel dat het Gronings allang aan het uitsterven is, als het überhaupt nog bestaat. Mijn vader, opgegroeid…

FILMS ‘Mensen hebben de neiging om te vergeten en denken dat de situatie in hun jeugd waarschijnlijk niet zó slecht was. Deze film is bedoeld als een herinnering aan hoe slecht het werkelijk was.’ Aldus Mureșanu, die in 1974 werd geboren, in een interview over het Ceaușescu-regime en The New Year That Never Came. De mozaïekfilm volgt in de dagen voor de val van Ceaușescu, kort voor Kerstmis 1989, zes personages wier levens elkaar kruisen. Onder hen een tv-regisseur, die zoals elk jaar alvast de oudejaarsshow ter ere van Ceaușescu heeft opgenomen. Hij heeft een groot probleem als de actrice die in de show een patriottisch eerbetoon aan Ceaușescu zingt (‘Het levende symbool van de liefde voor ons land’) na de opnames naar het Westen blijkt te zijn overgelopen. Hij…

HISTORISCHE SENSATIE Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? ‘Die heb ik ervaren nadat ik in 1980 een aanslag had overleefd tijdens de burgeroorlog in El Salvador. Als correspondent heb ik menig bloedbad gezien, maar dit was mijn heftigste ervaring. Het scheelde een haar of ik was er niet meer geweest. Op het moment zelf handelde ik volkomen rationeel. De emotionele weerslag kwam later: hoe bestond het dat twee idioten mij hadden geprobeerd te vermoorden? Ik had ze toch niets aangedaan?’ Wat was er gebeurd? ‘Ik beschrijf het in mijn boek Tijd van illusies, dat gaat over de vaak traumatische gebeurtenissen die ik in veel landen heb meegemaakt. Twee dagen voor die aanslag hadden we in San Salvador de – in een bloedbad geëindigde – begrafenis gefilmd…

NIEUWS In 2001 verzon een medewerker van de Amerikaanse investeringsbank Goldman Sachs de afkorting BRICS voor opkomende landen. ‘De landen spraken er onderling over en hielden in 2009 hun eerste top,’ zegt Bottelier. ‘BRICS is een symptoom van een veranderende wereldorde. De aangesloten landen zijn niet langer afhankelijk van westerse wel willendheid, zoals in de jaren negentig.’ Media als Al Jazeera omschrijven BRICS als een ‘bondgenootschap’. Het samenwerkingsverband doet denken aan de Groep van Niet-Gebonden Landen of het Staalpact tussen Duitsland en Italië uit 1939. ‘Maar BRICS is niet gebonden aan een verdrag en ook niet militair ingesteld,’ zegt Bottelier. BRICS is volgens hem het best te vergelijken met de G7, de club van rijke landen die voor het eerst bijeenkwam in 1975. ‘Die groep is ouder en de landen…

De Hongaarse premier Viktor Orbán staat nu bekend als dwarsligger in de Europese Unie. Maar zijn conservatiefnationalistische partij Fidesz begon in 1988 als een van de Hongaarse oppositiebewegingen. In 1989 verwierf de jonge Orbán faam door tijdens de herbegrafenis van Imre Nagy, premier gedurende de neergeslagen Hongaarse Opstand van 1956, Sovjetmilitairen op te roepen Hongarije te verlaten. Fidesz was slechts zijdelings betrokken bij de organisatie van de Pan-Europese picknick, maar de partij maakt wel goede sier met het evenement. Op de weide bij de HongaarsOostenrijkse grens is met Europese subsidies een ‘herinneringspark’ opgetrokken. De Hongaarse voortrekkersrol staat voorop en herdenkingen hebben steevast een nationalistisch tintje. Tijdens de 30ste verjaardag van de picknick benadrukte Orbán dat Hongarije in 1989 de soevereiniteit over de eigen grenzen herwon. Ironisch genoeg heeft hij die…

Nicolae Ceaușescu liet ook de geschiedenis niet ongemoeid. De Daciërs waren een ‘vergeten volk’ dat in de tweede eeuw voor Christus in Roemenië woonde. Historici en archeologen kregen de opdracht om te bewijzen dat ze een hoofdrol speelden in de antieke wereld en aan de wieg stonden van de Europese cultuur. Zo zouden de in 1961 opgegraven Tărtăria-tabletten aantonen dat ze het eerste alfabet hebben uitgevonden en zou Rome gesticht zijn door geëmigreerde Daciërs. Op het 11de partijcongres in 1974 legde Ceaușescu een verband tussen marxisme en ‘dacianisme’: hij bestempelde de Daciërs tot ‘nationalistische’ protocommunisten die zich hadden verzet tegen het ‘imperialistische’ Rome.…

Waarom nu? Voor de winter invalt probeert Rusland terrein te veroveren in Oekraïne. Dat land geeft beperkt gebied prijs om tijd te winnen. De week van 5 tot en met 12 december 1941 is een van de wonderlijkste periodes uit de Tweede Wereldoorlog. Adolf Hitler had West-Europa verslagen en was nog in oorlog met Groot-Brittannië en de communistische Sovjet-Unie. Dankzij het Japanse bombardement op Pearl Harbor op 7 december kon hij op 11 december de oorlog aan de kapitalistische Verenigde Staten verklaren. Een dag later, op 12 december, zette hij de Holocaust in gang met als doel de vernietiging van de Europese Joden. De oorlog was nu een heuse wereldoorlog geworden. Hitler zag de oorlog als een samenhangend geheel. De verbindende factor tussen de ‘bolsjewistische’ Sovjet-Unie en de kapitalistische Verenigde…

Het duo Harold Arlen & Yip Harburg schreef songs als ‘Over the Rainbow’ voor de film The Wizard of Oz (1939) met Judy Garland. Leonard Bernstein en Stephen Sondheim leverden muziek en teksten voor West Side Story (1961). Jerome Kern componeerde onder meer ‘Ol’ Man River’ voor Show Boat, een productie die sinds 1927 talloze keren op Broadway is opgevoerd. George Gershwin creëerde de opera Porgy and Bess (1935), met onder andere de beroemde aria ‘Summertime’. Irving Berlin schreef een indrukwekkende reeks evergreens bij elkaar (‘Cheek to Cheek’, ‘White Christmas’, ‘There's No Business Like Showbusiness’). En Al Dubin (‘Boulevard of Broken Dreams’), Hy Zaret (‘Unchained Melody’) en Al Sherman (‘For Sentimental Reasons’) deden hun duit in het zakje. De zonen van die laatste, Robert en Richard Sherman, maakten faam bij…

De apocalyptische verschijning van Savonarola heeft veel literatoren en kunstenaars geïnspireerd. Hij wordt vaak neergezet als duistere vertegenwoordiger van het christendom en als rabiate vijand van cultuur en ratio. Thomas Mann voerde hem op in zijn enige, en deerlijk mislukte, toneelstuk Fiorenza uit 1907. De Engelse schrijfster George Eliot gaf hem een rol in haar roman Romola uit 1862 en ook in Salman Rushdies De verleidster van Florence duikt hij op. Minder begaafde schrijvers verlekkeren zich eveneens graag aan Savonarola's soms bizarre optredens, zodat hij een belangrijke rol speelt in Een Venetiaans geheim van Ian Caldwell en Dustin Thomason. Ook in films of tv-series over de Borgia's en de Medici mag hij regelmatig hel en verdoemenis preken, en in een game als Assassin's Creed II mogen spelers hem zelfs vermoorden.…

Nationalisme was na 1945 lange tijd niet bon ton. Mensen moesten bijkomen van twee wereldoorlogen, waarin tientallen miljoenen waren omgekomen omdat landen elkaar hadden proberen te vernietigen. Landen die zichzelf superieur achtten aan andere. Inmiddels hebben populistische nationalisten het tij weer mee en bejubelen ze de uniciteit van het eigen land. Curieus genoeg tonen ze meer affiniteit met geestverwanten in andere landen dan met landgenoten die er afwijkende ideeën op nahouden. Figuren als Wilders, Orbán, Le Pen en Meloni zien naties en nationalisme als natuurverschijnselen en niet als (voorlopige) eindproducten van historische ontwikkelingen. Wie deel uitmaakt van de natie, wie erbij horen en wie niet, dat maken zij wel uit. Dat dit onzinnig en dus gevaarlijk is, blijkt uit het boek van de Leidse historicus Eric Storm. Onder historici en…

KOMEND NUMMER DOSSIER Verschijnt 31 DECEMBER Wereldberoemd werd de Amerikaanse variétéartiest Josephine Baker met haar halfnaakte dansen in Parijs. Maar Baker was ook een spion, een verzetsstrijder en een voorvechter van zwarte emancipatie.…

NIEUWS Lees hier elke maand over nieuw onderzoek, brandende kwesties en duiding van de actualiteit in binnen- en buitenland. Het antwoord is: ja. Maar dat betekent niet dat het archief het ultieme antwoord geeft op de vraag of opa fout was, zegt projectmanager Edwin Klijn. ‘Het CABR biedt puzzelstukjes, maar om een goed beeld te krijgen zul je altijd meerdere archieven moeten raadplegen. Het is bovendien meer dan een archief over collaboratie. Je kunt op naam of woonplaats zoeken, maar ook op termen als “onderduik” of op de namen van slachtoffers.’ Het hele archief wordt online gezet. Maar er bestaat een mogelijkheid voor mensen om in ‘schrijnende gevallen’ een verzoek in te dienen om een stuk offline te halen. ‘Denk aan een abortusvermelding in een brief die verder geen rol…

IS-aanhanger Hasna A. staat sinds 14 oktober voor de Nederlandse rechter, onder andere omdat zij ervan wordt verdacht in Syrië twee Jezidi-vrouwen als slavinnen te hebben gehouden. Tussen 2014 en 2017 vermoordde IS in Syrië en Irak 5000 Jezidi-mannen en maakte meer dan 10.000 vrouwen tot slaaf, volgens cijfers van de Verenigde Naties. Het jezidisme stamt uit de twaalfde eeuw, toen de islamitische sheik Adi ibn Musafir zijn religieuze overtuigingen begon te verspreiden onder de Koerden. Hoewel de Jezidi's van meet af aan gevaar liepen wegens hun opvattingen, kwam het nooit eerder in de geschiedenis tot een grootschalige genocide. ‘De Jezidi's waren in het verleden een weerbaar volk,’ legt filosoof en islamkenner Michiel Leezenberg uit. ‘Het waren stammen die geducht waren in de strijd. Lang werden ze gezien als heterodoxe…

Waarom bood China de geallieerden hulp aan? ‘China was in 1912 uitgeroepen tot republiek en had idealistische en sociaal-economische plannen. Het wilde zich modelleren naar een westerse democratie en hoopte dat het als bondgenoot van de geallieerden zijn reputatie als moderne staat kon vestigen. Na de mislukte Bokseropstand van 1900, waarbij Chinese nationalisten de westerse mogendheden hadden geprobeerd te verjagen, kreeg China herstelbetalingen opgelegd. Door arbeidskrachten aan te bieden, hoopte China dat die betalingen werden opgeschort of afgeschaft. Bovendien vreesden de Chinezen de groeiende macht van Japan. De Japanners hadden hun oog laten vallen op voormalige Duitse gebieden in China. De Chinese regering hoopte die dreiging af te wenden door zich aan geallieerde zijde te scharen en inspraak te krijgen bij vredesonderhandelingen.’ Veel Chinezen wilden graag in Europa werken Hoe…

Op 21 december 1989 verscheen Nicolae Ceaușescu in een dikke zwarte overjas en dito muts op het balkon van het hoofdkwartier van de Communistische Partij van Roemenië. De 71-jarige Conducător keek tevreden naar de menigte die zich op het centrale plein in Boekarest had verzameld. De toeschouwers waren zoals gebruikelijk ruimschoots voorzien van grote portretfoto's van de leider en rode banieren met zijn wijsheden. De televisiecamera's draaiden voor een live-uitzending, terwijl Ceaușescu een verhaal afstak over ‘fascistische agitatoren die het socialisme in gevaar brachten’. Toen gebeurde er iets dat nog nooit eerder was vertoond in het communistische Roemenië: er klonk steeds duidelijker boegeroep uit het publiek. Ceaușescu was even met stomheid geslagen. De camera's registreerden hoe zijn mond openviel. Mensen begonnen zelfs massaal om zijn vertrek te roepen. Zijn vrouw…

Beatrice de Graaf is als hoogleraar verbonden aan de Universiteit Utrecht. Ze is gespecialiseerd in de geschiedenis van veiligheid, (contra-)terrorisme en internationale betrekkingen. Ook onderzoekt ze hedendaagse vormen van radicalisering. Onlangs was ik in Aken en nam uiteraard even een kijkje in de Dom. De pracht en praal schittert je tegemoet, waarbij me dit keer in het bijzonder de achthoekige kapel opviel. Deze paltskapel maakte deel uit van het oorspronkelijke plan van de Dom, waar Karel de Grote zelf bij betrokken was. Voor Karel was deze kapel een van de centra van zijn rijk. Hij wilde immers niet alleen volkeren onderwerpen, hij wilde ze ook leiden, stichten en onderwijzen. Karel was de Vader van Europa, dat weten we inmiddels wel. Maar hij was ook de vader van het onderwijs. Zelf…

De Japanse aanval op Pearl Harbor, Operatie Tyfoon, werd technisch perfect uitgevoerd. Maar strategisch was de operatie geen doorslaand succes: de haven van Pearl Harbor was vrij ondiep en de meeste schepen konden worden gerepareerd. Ook de politieke winst was gering. De aanval gaf de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt eindelijk het excuus om aan de oorlog mee te doen. De Verenigde Staten konden nu grootschalig gaan bewapenen en de Britten en de Sovjets ruimhartig steunen.…

Onze recensenten laten u elke maand kennismaken met de belangrijkste geschiedenisboeken van dit moment uit binnen- en buitenland. De brandende aarde begint met een uitdagend statement: ‘Ooit, lang geleden, was alle geschiedenis milieugeschiedenis.’ En eindigt nog provocatiever: ‘Dat is nog steeds zo.’ Amrith wandelt met zevenmijlslaarzen door de wereldgeschiedenis: van de Mongoolse volksverhuizing onder leiding van Dzjengis Khan in de dertiende eeuw tot de twee wereldoorlogen van de twintigste. Een behoorlijke tijdsspanne, waarin ook de kolonisering van pas ontdekte werelddelen, de ontsluiting van nieuwe handelsroutes en epidemieën als de pest en cholera plaatsvonden, met als epiloog de ecologische ramp van de Grote Sprong Voorwaarts van Mao Zedong in China. De verminking van onze planeet is Amriths leidende thema. De mens heeft getracht de natuur te onderwerpen om vrij te zijn…

Ze staat nog altijd in de Canon van Nederland, als een van de slechts drie ‘vensters’ op de achttiende eeuw, terwijl de voorafgaande eeuw er maar liefst tien heeft. Het gaat over Sara Burgerhart, een van de slechts zeven vrouwen in deze canon. Dat is dus best opmerkelijk, vooral omdat ze in tegenstelling tot Erasmus, Spinoza en Marga Klompé niet bestaan heeft. Evenals Max Havelaar, een van de acht ijkpunten van de negentiende eeuw, was ze immers een romanfiguur. Hieruit mogen we dus opmaken dat het boek Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart (1782) iets bijzonders was, en dat niet alleen omdat de Nederlandse literatuur uit die tijd weinig memorabels heeft opgeleverd. Gezien vanuit deze eeuw lijkt Sara Burgerhart, waarin ‘juffers’ worden aangespoord een deugdzaam en verstandig leven te leiden, tamelijk…