Inhoudsopgave van Editie 11 - 2024 - Historisch Nieuwsblad

DOSSIER De Franse architect Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc (1814-1879) is tegenwoordig weer bekend dankzij een ramp. De beelden van het vuur dat op 15 april 2019 de Nôtre-Dame verwoestte, met als meest dramatische moment de instorting van zijn fameuze flèche, de houten vieringtoren van de kathedraal, gingen de hele wereld over. De gotische kathedraal van Parijs stamt uit de Middeleeuwen, maar onderging van 1844 tot 1864 onder leiding van Viollet-le-Duc een grondige metamorfose. De echt gotische voorganger van zijn spitse vieringtoren zag er aanmerkelijk minder ‘gotisch’ uit dan het gevaarte dat door hem werd opgetrokken. De Nôtre-Dame was niet de enige vervallen middeleeuwse kathedraal die Viollet-le-Duc onder handen nam en ‘perfectioneerde’. Hij maakte gebouwen die in de loop der eeuwen in zeer verschillende bouwstijlen waren opgetrokken, alsnog kunstmatig tot een stilistische…

Op dinsdag 16 juli 1940 is het vroeg druk op station Hollandsche Spoor. Kort na zeven uur vertrekt een notabel gezelschap naar Bern. Het bestaat uit diplomaten en ambassadepersoneel van onder meer de Verenigde Staten, Brazilië, China en Argentinië. Ook rechters van het Permanente Hof van Internationale Justitie in Den Haag reizen mee. Otto Bene doet de 150 vertrekkers uitgeleide. Hij is sinds mei de vertegenwoordiger van het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken in bezet Nederland. Zijn superieuren hebben het in hun ogen overbodige corps diplomatique gelast te vertrekken; de diplomatie dient zich voortaan immers in Berlijn af te spelen. Maar in de trein naar het neutrale, vrije Zwitserland zitten niet alleen diplomaten en rechters. De Uruguayaanse gezant Carlos Maria Gurméndez maakt van de gelegenheid gebruik om ruim twintig onderduikers,…

BEELDESSAY Vanaf 3100 v.Chr. trokken IndoEuropese steppenvolkeren vanuit Centraal-Azië westwaarts. Ze creëerden daarbij uitgestrekte netwerken, waardoor ook koper circuleerde. Door bijmenging met andere ertsen ontstond brons, dat rond 2000 v.Chr. voor het eerst terechtkwam in het gebied dat nu Nederland heet. Je zou de introductie van brons, dat voor 90 procent uit koper bestaat, ook wel ‘de koperen dageraad’ kunnen noemen. De westwaartse trek is exemplarisch voor de verbondenheid en mobiliteit van de Euro pese wereld in de Bronstijd; de mensen waren veel op pad. Dat blijkt uit barnstenen kralen uit het Baltische gebied die zijn gevonden in Assyrië (Irak) en een glazen kraal uit Assyrië die rond 2000 v.Chr. eindigde in een graf in Tiel. Er was sprake van een duidelijke culturele eenheid in Europa. Een voorbeeld hiervan zijn…

Rolls Royce is al een tijdje Duits. De snelste bowlers bij het cricket komen uit Australië en India. En thee heeft het definitief verloren van ingewikkelde Italiaanse koffies. Het gaat, kortom, behoorlijk belabberd met Groot-Brittannië. Het land dat vanaf de krijtrotsen de golven beheerste, is verworden tot een langzaam brokkelende rotspunt in een veel te grote zee. En ze weten het. In de aanloop naar Brexit hoorde je veel Britten op televisie voxpoppen dat ze ‘hun land terug wilden’. Had iemand het van ze afgepakt dan? Nee, wat ze bedoelden, was dat ze heimwee hadden naar de serene glans van vroeger. Naar stoïcijnse mannen in het wit op de dorpsgreen; naar pitrieten helmen en bolhoeden; naar grootsheid die niet enkel in de naam zit. Maar dat smachten naar grandeur is…

Ongeveer 125 kilometer ten oosten van Caïro ligt het Grote Bittermeer. Nu staat het vol water, maar in 1866 was het zo ingedroogd dat het niet veel meer dan een zoutvlakte was. Aan de zuidwestelijke rand daarvan lag destijds een dorpje, Kibrit, en daar was een groepje Franse cartografen neergestreken om onderzoek te doen. Ze stonden onder leiding van Charles de Lesseps, zelf geen cartograaf, maar wel zoon van Ferdinand de Lesseps, de baas van de Compagnie universelle du canal maritime de Suez en grondlegger van het Suezkanaal. Het Grote Bittermeer was onderdeel van het geplande traject van dat kanaal, vandaar het cartografische onderzoek. Maar De Lesseps en zijn mannen zouden met meer thuiskomen dan alleen meetresultaten. Want daar waar de nieuwe waterweg moest komen te liggen, vonden ze het…

Eind 1975 stuurde Fidel Castro 4000 Cubaanse soldaten naar de voormalige Portugese kolonie Angola. Ze moesten de communistische MPLA helpen in de burgeroorlog met de door het Westen gesteunde UNITA en FNLA. De Cubaanse troepenmacht groeide uit tot 60.000 man. Met succes wisten ze de binnenlandse tegenstanders en Zuid-Afrikaanse interventietroepen te verdrijven. In 1988 werd in New York een wapenstilstand getekend, waarin werd afgesproken dat Zuid-Afrika en Cuba hun troepen terugtrokken. In 1991 verlieten de laatste Cubanen Angola. Zo'n 10.000 van hen waren gewond geraakt, gedood of vermist. De Angolese burgeroorlog duurde tot 2002.…

Verschijnt 26 NOVEMBER…

NIEUWS Tijdens de Bersiap-periode, kort na het einde van de Tweede Wereldoorlog in Indonesië, werden vooral Indische Nederlanders het slachtoffer van revolutionair geweld. De gemeenteraad van Den Haag stemde al in 2022 voor een motie van Richard de Mos om hen met een monument te eren. Onno Sinke onderzocht de Bersiap in het kader van het grootschalige onderzoeksproject naar Nederlands oorlogsgeweld tijdens de Indonesische Revolutie, waarvan in 2022 de resultaten verschenen. Hij vindt het goed dat er meer aandacht komt voor de slachtoffers. ‘Hoewel er op 4 mei wordt stilgestaan bij alle slachtoffers van de oorlog in Indonesië, zorgt de brede formulering ervoor dat specifieke groepen zich niet vertegenwoordigd voelen. Aangezien er tot nu toe weinig aandacht is geweest voor de Bersiap, kan dit monument erkenning bieden.’ Wel vindt Sinke…

Zoals bekend, was Adolf Hitler een Wagneriaan in hart en nieren. In Triumph des Willens, de filmische verslaglegging van het partijcongres van de nazi's in Neurenberg in 1934 door Leni Riefenstahl, daalt hij op de ouverture van Die Meistersinger neder in de Beierse stad. Hitler was een prominente gast van de Bayreuther Festspiele in de jaren dertig, toen die onder leiding stonden van Wagners schoondochter Winifred. Hij logeerde in Wahnfried, de villa die Wagner in Bayreuth liet bouwen. Hitler zou over zijn favoriete componist hebben gezegd: ‘Wie het nationaalsocialistisch Duitsland wil begrijpen, moet Wagner begrijpen.’…

Begin jaren zestig deed de Amerikaanse president Lyndon B. Johnson een dringend beroep op Zuid-Korea om steun te leveren bij het escalerende conflict in Vietnam. Het land kon dat eigenlijk niet weigeren. De VS hadden Zuid-Korea immers geholpen in de oorlog met Noord-Korea; zonder Amerikaanse inmenging was het onder Noord-Koreaans bestuur gekomen en had het niet meer bestaan. Het Koreaanse schiereiland, dat meer dan duizend jaar een politieke eenheid had gevormd, was in 1910 ingelijfd door Japan. Na de Tweede Wereldoorlog hadden de Sovjet-Unie en de VS het schier eiland in tweeën gedeeld en al snel ontstonden er conflicten tussen die twee delen. In 1950, na een invasie door Noord-Korea, mondde de onderlinge spanning uit in een oorlog waaraan ook andere landen deelnamen. Zuid-Korea werd gesteund door een VN-leger onder…

Het kanaal van Darius liep vanuit het zuiden vol met water uit de Rode Zee. Maar het noordwestelijke deel moest het in elk geval deels hebben van toevoer uit de Nijl. Het gevolg was dat het complete kanaal waarschijnlijk niet het hele jaar door bevaarbaar was, want het waterpeil van de Nijl fluctueert enorm door de seizoenen heen. Dit zou betekenen dat Darius’ kanaal alleen in het najaar en een deel van de winter genoeg water bevatte voor de scheepvaart, zo ongeveer de periode van september tot februari.…

Che Guevara's lichaam werd samen met andere gedode guerrillero's in een geheim massagraf gegooid. In 1995 verklapte een Boliviaanse officier de plek: bij het vliegveld van Vallegrande. Na twee jaar graven werd op 28 juni 1997 de locatie gevonden. Guevara's overblijfselen werden bijgezet in het mausoleum in Santa Clara op Cuba, het stadje dat hij eind 1958 veroverde op Batista's troepen. Het is nu een drukbezochte toeristische trekpleister, net als het Che-museum en het washok in Vallegrande en de replica van het schoolgebouwtje in La Higuera.…

Hielden middeleeuwse vrouwen van hun kinderen? Of hechtten ze zich weinig aan hen vanwege de hoge kindersterfte? Of mochten ze van de katholieke kerk niet ongeremd van hen houden, omdat de liefde voor God op één moest staan? Familiehistorici discussiëren al decennia over het antwoord op vragen als deze. Een van de beroemdste onderzoekers is de Franse feministe en filosofe Elisabeth Badinter. In haar vorig jaar heruitgegeven boek De mythe van de moederliefde uit 1980 beweert ze dat vrouwen vroeger weinig zin hadden in de rol van moeder. Als het erop aankwam, kozen ze voor hun eigen belangen en behoeftes. María Jesús Fuente is in Licht van mijn ogen veel milder. Ze heeft volop aanwijzingen dat er wel degelijk sprake was van gehechtheid aan de kinderen en dat de meeste…

HISTORISCHE SENSATIE Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? ‘Ik heb nog eens nagekeken wat hij hiermee precies bedoelde. Huizinga schrijft erover in zijn Cultuur Historische Verkenningen in 1920. Volgens mij is de historische sensatie het gevoel dat je één wordt met datgene dat je onderzoekt.’ Heeft u dat meegemaakt? ‘Ja, maar daarvoor moet ik terug in de tijd. Mijn eerste publicaties over reclamegeschiedenis stammen uit de jaren tachtig, toen had ik dat gevoel heel sterk. Ik heb in Utrecht geschiedenis gestudeerd. Ik hield me vooral bezig met klassieke onderwerpen, zoals de Republiek en adelgeschiedenis. Na mijn afstuderen vond ik een uitzendbaan en daar vroegen ze me een reclametekst te schrijven. Zo kwam het dat ik me in reclamegeschiedenis ging verdiepen. Dat vond ik meteen razend interessant.…

Lees hier elke maand over nieuw onderzoek, brandende kwesties en duiding van de actualiteit in binnen- en buitenland. De aandacht voor het nieuwe Suriname Museum verbleekt bij de storm aan nieuwsberichten over het Nationaal Slavernijmuseum, dat in 2028 zijn deuren opent. Maar directeur van het Suriname Museum Jan Gerards is niet bang dat deze musea te veel overlappen. ‘Er zijn genoeg verschillende perspectieven op de slavernij. Daarbij vertellen wij het verhaal van de hele geschiedenis van Suriname, die natuurlijk uit veel meer dan de slavernij bestaat.’ In het pand van het Suriname Museum wordt druk geklust om de opening te halen. Het statige gebouw aan de Zeeburgerdijk in Amsterdam – hemelsbreed zo'n twee kilometer van het Javaeiland waar het Slavernijmuseum moet komen – is al sinds 1994 in het bezit…

De eerste vrouw bij de Nederlandse politie was Dina Sanson, die in 1911 politieassistente werd bij het gemeentekorps Rotterdam. ‘De snelgroeiende stad kampte met problemen als prostitutie en kinderverwaarlozing,’ zegt Manneke, die een boek schreef over de geschiedenis van vrouwen bij de Nederlandse politie. ‘De politie kreeg weinig grip op zogenoemde “engeltjesmakers”, die kinderen van ongehuwde moeders voor weinig geld opvingen, maar hen verwaarloosden en soms niet in leven hielden.’ De Rotterdamse hoofdcommissaris toog naar het buitenland om advies te vragen. ‘In Duitsland, Scandinavië en Engeland bleken vrouwen specifieke rollen te vervullen bij de politie op het gebied van prostitutie. Vrouwen konden zich namelijk makkelijker bewegen in die schimmige wereld.’ Sansons aanstelling kreeg navolging in andere steden, maar pas in 1953 werden de eerste geüniformeerde agentes aangesteld. ‘Zij mochten nog…

Hebben de Nederlandse kerken in de jaren dertig inderdaad gefaald? ‘Nee, het idee dat kerken voor de oorlog hebben gezwegen over het nationaalsocialisme, is onjuist. Al vrij vroeg na de machtsovername van Adolf Hitler in 1933 spraken kerken zich uit. Met name in vrijzinnige kringen leefde al snel het idee: hier moeten we wat mee. Remonstranten vingen bijvoorbeeld Duitse vluchtelingen op en veroordeelden in 1935 het nationaalsocialisme. En in 1936 deden de Rooms-Katholieke Kerk en de Gereformeerde Kerken hetzelfde en werd NSB-lidmaatschap tuchtwaardig. Katholieke NSB'ers konden geen sacramenten meer ontvangen. Het was dus heel duidelijk hoe de kerken stonden tegenover het nationaal-socialisme.’ ‘Katholieke NSB'ers konden geen sacramenten meer ontvangen’ Maar diende dat NSB-verbod niet vooral om de eigen politieke partij te beschermen? ‘Dat was wel het verwijt dat de gereformeerden…

DOSSIER In de tien opera's die Richard Wagner tot zijn hoofdwerk rekende, leverden de Middeleeuwen steevast de stof op voor de libretto's, die hij zelf schreef. Het gaat om de twee graalopera's Lohengrin en Parsifal, het liefdesdrama Tristan und Isolde, de minnezang van Tannhäuser en Die Meistersinger von Nürnberg, en het spookverhaal Der fliegende Holländer. Ook zijn magnum opus Der Ring des Nibelungen is gebaseerd op middeleeuwse sagen. Deze tetralogie bestaat uit Das Rheingold, Die Walküre, Siegfried en Götterdämmerung. Wagner riep een geheel eigen iconografie van de Middeleeuwen in het leven, die de populaire cultuur tot op de dag van vandaag beïnvloedt. Denk aan de gehoornde Vikingen en de metalen borststukken waarmee heldinnen als Brünnhilde het strijdtoneel betraden. Stuk voor stuk creaties van zijn kostuumontwerper Carl Emil Doepler. Behalve de…

‘Hij woonde hier vlak achter in Queens. Hij kon zo in onze achtertuin kijken.’ Vlak achter het college waar ik dit semester verblijf in Cambridge, woonde de persoon op wie de bibliothecaris doelt. ‘Als hij zin had, schreef hij zijn boek over en deed het cadeau aan zijn vrienden. Dit exemplaar hebben we hier op de plank liggen.’ Trots haalt de boekenwachter een onooglijk, bruin boekje tevoorschijn. Het gaat om een manuscript met drie handgeschreven Griekse teksten met de vertaling in het Latijn erbij: vertaald en uitgeschreven door Desiderius Erasmus, die tussen 1511 en 1514 theologieprofessor in Cambridge was. Daar had hij tijd om te studeren en hoopte hij van zijn galstenen te genezen. Al ging dat minder goed, want hét Renaissancemedicijn voor galstenen was rode wijn, maar de wijn…

Medici hebben de helft van de Vietnamveteranen gedurende decennia gemonitord. Volgens hun studies verhoogt de blootstelling aan Agent Orange, de ontbladeraar die veel werd gebruikt in de Vietnamoorlog, bijna alle gezondheidsrisico's in significante mate. Veteranenorganisaties in Zuid-Korea hebben met wisselend succes de overheid en de bedrijven die Agent Orange vervaardigden aansprakelijk gesteld. In 2006 kende het gerechtshof in Zuid-Korea hun 56 miljoen dollar toe, maar in een andere rechtszaak in 2013 werd de samenhang tussen blootstelling aan Agent Orange en gezondheidsproblemen niet geaccepteerd. Wat de oorzaak ook mag zijn, duidelijk is wel dat de Vietnamveteranen tobben met hun gezondheid.…

De Langstraat, een streek in Noord-Brabant tussen Geertruidenberg en Den Bosch, vormde eeuwenlang het hart van de Nederlandse schoenen- en leerbedrijvigheid. De bloei begon al zo'n 500 jaar geleden. Arbeid was relatief goedkoop in deze regio en veehouders konden runderhuiden leveren. Voor het looien waren bovendien de schors van eikenbomen en kalkarm stromend water aanwezig. In de twintigste eeuw kwam de klad erin, vooral door concurrentie uit het buitenland. De laatste halve eeuw ging het echt hard achteruit. Toch zijn in het gebied nog bedrijven te vinden die alle economische stormen hebben overleefd.…

BOEKEN Onze recensenten laten u elke maand kennismaken met de belangrijkste geschiedenisboeken van dit moment uit binnen- en buitenland. De NSB wordt als een partij van landverraders beschouwd. Maar voor de CPN, de Communistische Partij Nederland, geldt dat veel minder. Opmerkelijk, want tussen 1925 en 1963 opereerde de partij in lijn met de buitenlandse politiek van de Sovjet-Unie. Historicus Rob Hartmans besteedt in zijn nieuwe, zeer leesbare overzichtswerk over de CPN veel aandacht aan de lange arm van Moskou. De CPN begon in 1909 onder de naam Sociaal-Democratische Partij (SDP), een linkse afsplitsing van de SDAP. De oprichters van de SDP wilden geen water bij de rode wijn doen. Begeesterd door de Russische Revolutie veranderden ze de naam van de partij in 1918 in CPN. De partij kreeg steun van…

FILMS In de eerste naoorlogse decennia floreert de Twentse textielindustrie. De vraag naar arbeid is zo groot dat in 1960 Italiaanse gastarbeiders worden uitgenodigd om in de textielfabrieken te komen werken. Ze moeten vrijgezel zijn en ouder dan twintig jaar. Ongeveer honderd Italiaanse jongens komen in Oldenzaal terecht. Het leidt tot heftige jaloezie als sommige lokale jonge vrouwen meer gecharmeerd zijn van de piekfijn geklede Italianen dan van de Oldenzaalse knullen, die vooral met hun Zündappbrommers bezig zijn. Op een avond slaat de vlam in de pan. De twee groepen gaan met elkaar op de vuist: stoelen en fietsen vliegen door de lucht. Twee dagen later keert de rust terug. Tegendraads speelt zich af tijdens die broeierige etnische spanningen. Centraal staat Johanna, die in een fabriek werkt, maar meer ambities…