Inhoudsopgave van Editie 10 - 2024 - Historisch Nieuwsblad

ACTUEEL Door snelle ontwikkelingen op het gebied van kunstmatige intelligentie en beeldmanipulatie worden foto’s steeds minder betrouwbaar. Jozef Stalin deed in de jaren veertig al aan beeldbewerking. Partijgenoten die uit de gratie raakten, werden systematisch uit zijn fotoarchieven verwijderd. Een van hen was Nikolaj Jezjov, tussen 1936 en 1938 het gezicht van de Grote Zuivering in de Sovjet-Unie. Als hoofd van de NKVD liet de ‘bloeddorstige dwerg’ zijn voorganger Genrich Jagoda uit de weg ruimen en honderdduizenden politieke vijanden arresteren, verbannen en vermoorden. Maar in 1940 overkwam hem hetzelfde als Jagoda: hij viel bij Stalin in ongenade en werd het slachtoffer van een showproces zoals hij dat zelf zo vaak had georganiseerd. In zijn slotbetoog verzuchtte Jezjov dat hij zou sterven met Stalins naam op zijn lippen. Maar de Rode…

De top van de Nederlandse Spoorwegen waarschuwt dat reizigers dit najaar rekening moeten houden met veel problemen op het spoor. Werkzaamheden, te laat geleverde treinen en personeelstekorten zorgen voor grote vertragingen. Reizigersorganisaties zijn ontstemd, want de waarschuwing komt bovenop het nieuws dat treinkaartjes volgend jaar fors duurder worden. Zolang als er treinen door Nederland rijden, zolang klagen reizigers al. Spoorweghistoricus Guus Veenendaal vertelt dat de eerste treinreizigers onophoudelijk mopperden over vertragingen, onbeleefd personeel en overvolle coupés. Hoe reageerden Nederlanders in de negentiende eeuw op de komst van de spoorwegen? ‘Reizigers waren vrij snel overtuigd van de voordelen van de trein. Een afstand waar je met de trekschuit anderhalf uur over deed, legde je voortaan in twintig minuten af. Maar de elite klaagde wel dat de treinen vies en lawaaierig waren,…

Behalve in Mukden en Gleiwitz vond er tijdens de Tweede Wereldoorlog ergens anders nóg een operatie onder valse vlag plaats. Op 26 november 1939 landden zeven artilleriegranaten in het Russische dorpje Mainila, op een steenworp afstand van de Fins-Russische grens. Het Kremlin claimde dat het Finse leger verantwoordelijk was voor de beschieting. In werkelijkheid was er geen enkele Finse batterij binnen schootsafstand, maar was het een operatie van de Russische geheime dienst NKVD. Stalin had een casus belli nodig om een niet-aanvalsverdrag met Finland op te zeggen en op 30 november het buurland binnen te vallen.…

Toen Isabella Stinstra uit Harlingen op 5 augustus 1782 in het huwelijk trad met de Amsterdammer Pieter de Clercq hoefden de gasten niet te twijfelen aan haar afkomst. Ze droeg een nauwsluitend jak op een wijde rok, volgens de Friese traditie. Ook haar beugeltas was typisch Fries. De jonge bruid combineerde Franse elegantie met lokale traditie. Een trouwjurk was een uiting van identiteit, een manier om geloof, persoonlijke smaak, sociale klasse en plaatselijke cultuur te tonen. De afgelopen eeuwen ging de bruidsmode gelijk op met de alledaagse vrouwenmode, die op haar beurt samenhing met maatschappelijke ontwikkelingen. Zo was wit rond 1800 een populaire kleur in dagelijkse kleding vanwege de hernieuwde interesse in de klassieke Oudheid. Ook werd wit geassocieerd met zuiverheid, puurheid en onschuld. Maar voor hun trouwjurk kozen zeker…

En er was licht. Elektrisch licht. In 1844 had Frankrijk de internationale primeur. Op Place de la Concorde in Parijs werd een booglamp ontstoken die een bijzonder helder schijnsel afgaf. De eerste praktische toepassing in Nederland volgde tien jaar later, niet in Amsterdam of in een van de andere grote steden, maar bij het Brabantse Zevenbergen. De bouw van een spoorbrug over het riviertje de Mark schoot niet erg op, omdat de dagen in de winter wel erg kort waren. Een ingenieur begreep de mogelijkheden van een nieuw fenomeen: elektrisch licht. Hij leende een installatie van de Koninklijke Militaire Academie in Breda, die via een batterij met veertig elementen de stroom kon leveren. Het werkte. De ambachtslieden konden nog een uur of acht extra per dag door. Voor de bouwvakkers…

Verschijnt 29 OKTOBER Veel fantasy-schrijvers zijn schatplichtig aan Richard Wagner en zijn operabewerkingen van middeleeuwse sagen. Daar zit een luchtje aan vanwege Wagners antisemitisme. Maar hij was ook een idealist, die kunst voor de gemeenschap wilde maken.…

Ook na de Tweede Wereldoorlog zijn er operaties onder valse vlag geweest. Opmerkelijk is het verhaal van Operation Northwoods. In 1962 haalde J.F. Kennedy een streep door plannen van de CIA om ‘Cubaanse’ aanslagen te plegen op Amerikaans grondgebied en zo een aanval op Castro’s ‘boevenstaat’ te legitimeren. Het bestaan van dergelijke plannen voedt complottheorieën. Zo geloven nogal wat Amerikanen dat hun overheid het Northwoods-draaiboek volgde door zelf de aanslagen op 11 september 2001 te organiseren.…

Ook in Nederland waren er communisten die de koers van Nikita Chroesjtsjov – vreedzame co-existentie met het Westen en destalinisatie -afkeurden. Zij zagen in Mao Zedong de ware voorvechter van de arbeidersrevolutie. Het leidde tot spanningen binnen de communistische beweging en, naar goed Nederlands gebruik, een afsplitsing. Het MarxistischLeninistisch Centrum Nederland was een initiatief van een groep Rotterdamse maoïsten onder leiding van pijpfitter Daan Monjé en de Amsterdamse groep die later een mantelorganisatie van de BVD bleek. Nadat Monjé Peter Boevé en zijn Kameraden-groep uit het MLCN had gezet, werd de naam gewijzigd in Kommunistiese Eenheidsbeweging Nederland, die op haar hoogtepunt meer dan 200 kaderleden had. Het huisblad Rode Tribune had 1800 abonnees. Na weer een splitsing kwam hieruit in 1972 de Socialistiese Partij (SP) voort. De partij brak onder…

Als in 2001 het eerste homohuwelijk wordt voltrokken, moeten de aanstaande bruiden AnneMarie Thus en Hélène Faasen ieder een jurk uitkiezen. Ze stemmen de japonnen op elkaar af. Om er niet samen uit te zien als één grote slagroomtaart, kiest AnneMarie voor een zachtgele jurk.…

In 1948 verscheen de Hongaarse film Valahol Európában, die later internationaal bekend zou worden onder de Engelse titel Somewhere in Europe. De film vertelt het verhaal van een bende stelende weeskinderen in het naoorlogse Hongarije, die een charismatische dirigent onder zijn hoede neemt. Na de première zette de communistische partij de film op de zwarte lijst. Toen de Hongaren de film na 1989 herontdekten, groeide hij uit tot een populair symbool van de nieuwe Hongaarse democratie. Dat de film op het verhaal van Gaudiopolis is gebaseerd, is nooit bevestigd door de regisseur, maar de parallellen zijn overduidelijk. Een paar kinderen uit Gaudiopolis spelen bijvoorbeeld in de film mee als figuranten.…

Étienne baron van Zuylen van Nyevelt van de Haar erfde in 1890 de ruïne van kasteel De Haar. Mede dankzij het fortuin van zijn vrouw Hélène barones de Rothschild kon er iets nieuws worden gebouwd. De opdracht voor de ultieme neo-fantasie ging naar architect Pierre Cuypers, de man achter het ontwerp van het Rijksmuseum en het Centraal Station in Amsterdam. Hij moest historie met moderniteit combineren. De baron stond open voor innovaties. Hij reed eind negentiende eeuw al in een eigen auto. Dus kreeg het kasteel centrale verwarming, telefoon én elektrisch licht. Dat laatste was veel werk. Het kostte zes jaar om een systeem met een eigen centrale te ontwerpen, en de aanleg vergde nog eens vier jaar extra.…

In 1625 nam een Engels-Nederlandse vloot de Portugese handelspost Gamron in. Deze strategisch gelegen plaats, Bandar Abbas in het huidige Iran, ligt op zo’n 150 kilometer van Julfar. Al snel overvleugelde de Verenigde Oost-Indische Compagnie haar Engelse tegenhanger, zodat de Nederlanders in 1654 de volledige controle over Gamron kregen. Rond deze periode nam de handel in parels uit de Arabische Golf richting Nederland snel toe. De VOC probeerde onder leiding van Jacob Hoogkamer zelfs op eigen kracht naar parels te duiken in de kustwateren van het Arabisch schiereiland, maar dat liep vanwege hoge kosten op niets uit. De Nederlanders bleven de controle over Gamron houden tot 1765.…

Op 24 mei 1860 vertrok het laatste Amerikaanse slavenschip vanuit de Baai van Benin aan de westkust van Afrika naar de haven van Mobile in Alabama in het zuidwesten van de Verenigde Staten. Aan boord bevonden zich 110 tot slaaf gemaakten. De meesten van hen waren twintigers, maar er bevonden zich ook pubers onder de ‘cargo’; de jongste was twee toen ze zelfstandig de overtocht maakte. In De overlevenden van de Clotilda vertelt de Britse historicus Hannah Durkin hun belevenissen. Ze verweeft de particuliere levensverhalen op ingenieuze wijze met de grote lijnen van de Amerikaanse geschiedenis van de slavernij in de negentiende eeuw. Zo krijgt de lezer een indringend beeld van de traumatische gevolgen van de mensensmokkel. De hel van de overtocht, die zes weken duurde en aan menigeen het…

Het drama van filmmaker Simon Moutaïrou, zoon van een Franse moeder en een vader uit Benin, heeft de allure van een Hollywoodfilm in de goede zin van het woord. De film speelt in 1759 in de Franse kolonie Île de France, het huidige Mauritius. De dochter van een tot slaaf gemaakte vader ontvlucht een suikerrietplantage. Haar vader voelt zich daardoor gedwongen ook te vluchten, omdat hij zijn dochter wil vinden voordat zij in handen valt van een slavenjager, een meedogenloze vrouw. Ni chaînes ni maîtres toont zijn desperate zoektocht, waarbij hij op de hielen wordt gezeten door de slavenjager. Hij put kracht uit visioenen van voorouders, die hem aanmoedigen zijn verzet niet op te geven. De vraag hoe de klopjacht zal eindigen houdt de kijker bij de les, maar de…

HISTORISCHE SENSATIE Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? ‘Soms heb ik inderdaad het gevoel dat ik het verleden kan aanraken. Toen ik werkte aan mijn recente boek, Het ijzeren veulen, voelde ik dat sterk tijdens het lezen van oude documenten. Ik baseer deze historische roman op processtukken uit 1676. Het betreft de moord op een notabele in het dorpje Herwijnen. Op een dag werd deze gemeentesecretaris op een kruispunt dood gevonden naast zijn paard. Doodgeslagen, niemand had het gezien. In het regionaal archief Rivierenland ligt het dikke rechtbankdossier van wel 500 pagina’s. Het hele dorp is ondervraagd. Ik vind dit de allermooiste bron om dicht bij mensen uit het verleden te komen.’ Kunt u dat gevoel van historische nabijheid beschrijven? ‘Ik sloeg het dossier open en…

Nieuw museum over Tachtigjarige Oorlog Er komt een Nationaal Museum Tachtigjarige Oorlog. En wel in de Oude Calixtuskerk in Groenlo. De makers willen zowel een Hollands als regionaal en Spaans perspectief op de Nederlandse Opstand bieden. Als het NMTO in 2025 zijn deuren opent, zullen er onder andere zwaarden, geuzenpenningen en een schilderij van de Slag om Grolle (1627) te zien zijn. De historische objecten komen onder meer uit de collectie van het Stadsmuseum Groenlo, zoals een goed bewaard gebleven Spaanse morionhelm. Daarnaast leent het nieuwe museum topstukken uit het Koninklijk Huisarchief, Paleis Het Loo en het Rijksmuseum in Amsterdam. Het zijn klassieke objecten, maar het verhaal dat het museum wil vertellen is vernieuwend. ‘De Tachtigjarige Oorlog is vaak een Hollands verhaal,’ zegt Daphne Maas, directeur van het NMTO. ‘Maar…

NIEUWS Het lijkt op het eerste gezicht paradoxaal: nationalistische groepen die internationaal samenwerken. Toch zijn internationale netwerken van groot belang geweest voor de ontwikkeling van het rechts-extremisme in WestDuitsland, stelt Janse. Geïnspireerd door Amerikaanse neonazi’s radicaliseerden rechts-extremisten in West-Duitsland vanaf het begin van de jaren zestig snel. Briefwisselingen en geheime bijeenkomsten bevestigden de gedeelde angst voor ‘de vijand’: Joden, communisten en migranten. Neonazi Paul Otte zag in 1976 het belang van internationale contacten in: ‘Alleen de samenwerking met andere nazi-krachten in Europa en overzee biedt de mogelijkheid voor een wereldwijde strijd tegen het internationale Joodse gespuis,’ schreef hij. Voor haar onderzoek gebruikte Janse naast dossiers van de politie en de geheime dienst ook brieven van rechtsextremisten. Ze concludeert dat de contacten niet alleen leidden tot uitwisseling van ideeën en propagandamateriaal…

'In een daad van buitensporig geweld bliezen Chinese soldaten een deel van de Mantetsu-spoorlijn ten noordwesten van hun militaire basis Beidaying op en vielen ze onze spoorwegbewakers aan. Die beantwoordden onmiddellijk het vuur en mobiliseerden artillerie om Beidaying te beschieten. Onze troepen bezetten de basis ten noorden van de stad Mukden.’ Zo opende de veelgelezen Japanse krant Asahi op 19 september 1931. Japanse media schreeuwden moord en brand over de verraderlijke Chinese daad en juichten de strafexpeditie van het Japans Keizerlijk Leger toe. En dat wist van wanten. Het Mukden-incident – ook wel Mantsjoerije-incident genoemd – was aanleiding voor de invasie en bezetting van de hele noordelijke Chinese provincie Mantsjoerije. Dat was het kloppende industriële hart van China, verantwoordelijk voor respectievelijk 90 en 70 procent van de Chinese productie van…

DOSSIER De Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) richtte vanaf het begin van de jaren zestig het vizier op Nederlandse maoisten. Aanleiding was de toenemende assertiviteit van China op het wereldtoneel, die weer het gevolg was van een verwijdering tussen Beijing en Moskou. De Sovjets hadden na het uitroepen van de Volksrepubliek China in 1949 hun buurland in woord en daad gesteund, maar de betrekkingen verzuurden. In 1964 zou het tot een definitieve breuk komen: het Rode Schisma. De Chinese dictator Mao Zedong vond Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov maar een ideologische slappeling, met zijn politiek van vreedzame co-existentie met het Westen. Mao stond een permanente strijd tegen het kapitalisme voor, zelfs als dat zou leiden tot een (kern)oorlog. De Chinese communisten begonnen hun politieke model actief te exporteren en zo internationale steun te verwerven,…

Iedereen is weer terug van vakantie, inclusief de extremisten en de terroristen. En ze lijken elkaar vanuit verschillende ideologische hoeken op te jutten en aan te jagen. De opening van het schooljaar viel samen met de afschuwelijke verkiezingswinst van de AfD in Saksen en Thüringen. Op de dag van de inval van Hitler-Duitsland in Polen, 85 jaar geleden, op 1 september, won de partij met een lijsttrekker die openlijk nationaal-socialistische slogans omarmt -en daarvoor ook is veroordeeld. Je kunt er lang en breed over discussiëren of woorden als ‘Lebensraum’ en ‘entartet’ typisch nazitaal zijn. Feit is dat de AfD niet alleen rechts-extremistische taal en slogans gebruikt, maar ook samenwerkt met personen en partijen die nog een stap verder gaan en bereid zijn geweld tegen andersdenkenden te gebruiken. Op lokaal niveau…

De Visigoten waren na 800 jaar de eersten in de Oudheid die Rome plunderden, maar niet de laatsten. In 455 plunderden de Vandalen de stad twee weken lang. Hoewel ook de ernst van deze plundering onduidelijk is, was die sowieso heftiger dan die in 410. De Vandalen konden de stad leegroven, de rijkdommen en slaven op hun schepen wegvoeren en minstens een deel van de stad ging in vlammen op. Rome werd in 472 nog eens belegerd en geplunderd door de Germanen en in 546 en 550 door de Ostrogoten, maar toen was de stad lang niet meer zo rijk en dichtbevolkt als ze ooit was geweest.…

De arme drommels. In september 1895 stapten soldaten van de vierde compagnie artillerie in een bootje in Muiden, om nog geen half uur later aan te meren op het gloednieuwe forteiland Pampus. Daar moesten ze het drie maanden zonder bevoorrading uit zien te houden. Er waren ook geen gasleidingen en stroomkabels vanaf de wal; het forteiland moest in tijden van oorlog immers ook een belegering kunnen trotseren. De wal was nog geen drie kilometer verderop; op een heldere avond zagen ze de lampjes van Amsterdam in de verte dansen. Pas na maandenlang eten uit blik mochten de proefkonijnen die van nabij aanschouwen. Een klein berichtje in de krant deed me denken aan die dappere polderkrijgers en de vreselijke winter die ze hebben mee gemaakt in de tochtige gangen van het…

De Kampioen, het tijdschrift voor ANWB-leden, waagde zich in 1898 aan een voorspelling: ‘Het is te voorzien, dat het vervoermiddel der toekomst voornamelijk door elektrische drijfkracht zal worden bewogen.’ De eerste elektrische auto’s oogden als koetsen. Alleen waren deze rijtuigen niet aangewezen op echte paardenkrachten: accu’s en elektromotoren zorgden voor de energie. Taxibedrijven in Amsterdam maakten gebruik van deze elektrische automobielen. Maar op den duur bleek de benzinemotor de grote winnaar. Accu’s maakten de wagens al te zwaar en zelfs met die krachtbronnen bleef de actieradius te beperkt. Een tankbeurt bracht de automobilist veel verder.…

'Kijk,’ zegt Christian Velde, en hij wijst naar de okergeblakerde strook grindwoestijn voor ons. Ik zie na enig turen wat hij bedoelt: zestig meter verderop liggen gestapelde platte stenen in de vorm van een omgekeerde roeiboot. ‘Een neolithisch graf,’ vertelt de Duitser. Hij is hoofd van het geschiedkundig departement van het emiraat Ras al-Khaimah, een van de zeven Verenigde Arabische Emiraten. We zijn net een kleine heuvel opgeklommen met daarop de ruïne van een middeleeuws kasteeltje. De zestiger kan zijn enthousiasme niet bedwingen, hij blijft maar details aanwijzen in het landschap. Voorbij die bomen groef hij een nederzetting uit de Bronstijd op, dat oude muurtje maakt deel uit van een verdedigingswerk uit de negende eeuw. Die geul? Dat is een eeuwenoud irrigatiekanaal. Er ligt een aanvraag om deze lap grond…

De Roma behoorden tot de weinige minderheden van wie de autoriteiten in het koninkrijk Roemenië geen last hadden. Net als de Roemenen zelf waren ze orthodox en koningsgezind. Ze streefden niet naar een eigen staat en er was geen moederland dat hen opriep zich af te scheiden. De Roma waren ongeletterd en leefden verspreid door het land. Op geen enkele manier vormden ze een bedreiging voor de Roemeense middenklasse. Dat gold volgens de autoriteiten wel voor andere groepen. Roemenië zat dankzij annexaties van Boekovina en Bessarabië in 1918, Dobroedzja in 1919 en Transsylvanië in 1920 opgescheept met een veelvoud aan etnische minderheden. Op een bevolking van 15,1 miljoen waren er 3,9 miljoen buitenlanders. Hongaarse en Duitse landheren bezaten de beste gronden in Transsylvanië, Russische intelligentsia beheerste het universiteitsleven in Bessarabië,…

BOEKEN Onze recensenten laten u elke maand kennismaken met de belangrijkste geschiedenisboeken van dit moment uit binnen- en buitenland. In 1957 veroorzaakte jonkheer Guus de Casembroot een rel. Deze commissaris van de Koningin prees Rotterdammers die hadden geholpen bij de schoonmaak van een vakantiepark met ‘eigen oude dweilen, die anders naar de voddenjood gingen’. Zijn toespraak werd uitgezonden op de radio en leidde tot een heftig debat. Sommigen vonden dat ‘voddenjood’ echt niet meer kon, terwijl anderen het als een neutraal woord beschouwden dat de feitelijk situatie weergaf. De discussie is opgenomen in Van appeljood tot zuurjood van taalhistoricus Ewoud Sanders, waarin hij het leven van Joodse straatventers beschrijft. Hoewel ze eeuwenlang volop in het straatbeeld aanwezig waren, was weinig over hen bekend. Door in gedichten, romans, liedjes, toneelstukken, parlementaire…

In 2004 startte uitgeverij Prometheus/Bert Bakker met een prestigieuze serie ‘De geschiedenis van Nederland’, waarin vooraanstaande historici hun licht zouden laten schijnen over het verleden van ons land. Als eerste verscheen het deel over de periode 1555-1702 van de hand van Arie van Deursen. Hoewel vier jaar later het laatste deel had moeten verschijnen, kwam pas in 2009 het volgende boek uit. Na verloop van tijd verschenen niettemin de drie delen over de periode van de prehistorie tot aan 1555, plus twee delen over de geschiedenis van de overzeese expansie van Nederland en een deel over de sociaal-economische en ecologische geschiedenis van de afgelopen duizend jaar. Op de delen over de achttiende en twintigste eeuw wordt nog altijd met smart gewacht, maar gelukkig verscheen onlangs De wentelende eeuw, waarin Niek…