Inhoudsopgave van Editie 9 - 2024 - Historisch Nieuwsblad

ACTUEEL In het hoofdlijnenakkoord van het nieuwe kabinet staat dat er meer mannen voor de klas moeten komen in het basisonderwijs. Een van de redenen dat mannen wegblijven van de pabo is stereotypering. Basisschoolleerkracht wordt tegenwoordig gezien als ‘vrouwenberoep’, terwijl schoolmeesters vroeger juist veel aanzien genoten vanwege hun voorbeeldfunctie. Ze hadden een hoge status in dorpsgemeenschappen en werden vaak in één adem genoemd met de arts en de predikant. Toch waren mannen aan het eind van de negentiende eeuw al in de minderheid in het basisonderwijs. Pas toen gehuwde vrouwen een arbeidsverbod kregen en vanaf de jaren dertig niet meer voor de klas mochten staan, sloeg de man-vrouwbalans om. Maar zodra dat verbod in 1957 werd opgeheven, oversteeg het aantal juffen al snel weer het aantal meesters. Mannelijke studenten die…

Toen sultan Saladin in 1187 beslag legde op Jeruzalem, reageerden de katholieken in Europa geschokt. Hoe had God kunnen toestaan dat moslims de heilige stad innamen? In hun zoektocht naar een verklaring beschuldigden ze de verslagen kruisvaarders van een gebrek aan geloof. In het tijdschrift Crusades schrijft Keagan Brewer dat christelijke auteurs het verlies van Jeruzalem verwerkten door de kruisvaarders als atheïsten en polytheïsten af te schilderen. ‘Misschien herinnerden de christenen zich de Hand van God niet,’ vroeg een geestelijke zich af in een pamflet. Dat soort verklaringen moest ervoor zorgen dat katholieken in Europa niet van hun geloof vielen en alvast het vuur aanwakkeren voor een volgende kruistocht.…

DOSSIER Het ging over goed en fout. Over wie je kon vertrouwen en wie op het punt stond het land te verraden. Over leugens en nepnieuws. Kortom, de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 1884 leken in veel opzichten op de politieke strijd om het Witte Huis nu. Nooit eerder – en tot Donald Trump nooit meer – streden de twee dominante partijen in Washington zó fel tegen elkaar als toen; ze gooiden eindeloos met modder. Beide partijen beschuldigden de ander van kiezersbedrog, nóg een parallel met de huidige situatie. Net als nu waren er mensen onder de Republikeinen die zich afkeerden van hun eigen criminele kandidaat. Uiteindelijk zou de Democratische kandidaat winnen. Deze Grover Cleveland zou geschiedenis schrijven. Net als Trump nu hoopt te doen namens de Republikeinen. Het Amerika van net…

Al voor de oorlog was er radiocontact tussen de CPN en Moskou. Dit liep via het inlichtingen- en spionagenetwerk van Daan Goulooze, die in dienst was van de Komintern en geen verantwoording hoefde af te leggen aan de Nederlandse partijleiding. Tijdens de oorlog werd dit apparaat sterk uitgebreid. Het zinde De Groot niet dat hij voor het contact met Moskou afhankelijk was van Goulooze, die hij als een rivaal zag. Op zeker moment gaf hij zelfs opdracht Goulooze te liquideren, waaraan geen gehoor werd gegeven. Goulooze werd later vaak afgeschilderd als de dappere en nobele communist, dit in tegenstelling tot de intrigant en opportunist De Groot. In werkelijkheid was hij net zo’n keiharde stalinist als de partijleider en was hij bereid elk bevel van Moskou uit te voeren.…

In de eerste eeuw na Christus beschreef de Grieks-Romeinse historicus Arrianos hoe de Macedoniërs eraan toe waren toen Filippos II werd geboren. ‘Ze zwierven reddeloos rond, veelal gekleed in schaapsvellen’: een makkelijke prooi voor andere volksstammen. Dat beeld kantelde totaal door Filippos’ innovatieve vernuft, dat hij inzette voor een combinatie van sociale, politieke, militaire en economische hervormingen. Bovendien stippelde hij zijn eerste campagnes zo uit dat hij snel een paar goud- en zilvermijnen controleerde. Met de opbrengsten daarvan kon hij professionele huurlingen aantrekken, die zijn legermacht moderniseerden en slagvaardiger maakten. De kracht van Demosthenes’ filippica’s is dat hij Filippos nooit kleineerde, maar juist als een van de eersten de gevaarlijke talenten van de Macedonische koning herkende.…

(1949) is emeritus hoogleraar techniekgeschiedenis aan de Technische Universiteit Eindhoven. Als oprichter van de Stichting Historie der Techniek (1988) en brein achter het dertiendelige standaardwerk Techniek in Nederland in de negentiende eeuw en de twintigste eeuw (1992-2003) geldt Lintsen als een van de grondleggers van de moderne Nederlandse techniekgeschiedenis. Zijn laatste boek is De kwetsbare welvaart van Nederland 1850-2050. Naar een circulaire economie (2018) H.W. Lintsen, F.C.A. Veraart, J.P.H. Smits, J. Grin.…

De talrijke blaadjes die Jacob Campo Weyerman uitgaf, vulde hij niet alleen met uit buitenlandse publicaties overgeschreven stukjes, maar ook met riooljournalistiek. Hij strooide roddels rond en belasterde mensen met een goede reputatie (soms in opdracht). Tegelijkertijd was hij bereid om tegen forse betaling af te zien van publicatie. Vuilspuiterij, karaktermoord, chantage, afpersing – uiteindelijk was het niet vreemd dat hij in 1739 werd opgepakt en acht jaar later in de gevangenis stierf. Maar vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw kwam er een herwaardering op gang. Toen begonnen ook bedaagde neerlandici Weyerman te waarderen als een rebel, een spitsvondige satiricus die de gevestigde macht aanviel, een libertijn die lak had aan burgermansmoraal en fatsoensrakkerij. Wie de vlot geschreven biografie van Peter Altena leest wordt voortdurend heen en weer…

Te Slaa geeft een breed overzicht van de culturele en politieke contexten waarbinnen de antidemocratische partij rond Hadjememaar en soortgelijke partijen in de jaren twintig hun sporen achterlieten. Te Slaa toont wederom aan de belangrijkste historicus op het gebied van rechts-radicaliteit te zijn. Zijn boeken over de NSB (met Edwin Klijn) en het fascisme voorzien in een stijgende behoefte, zeker nu het rechts-radicalisme lijkt te zijn door gedrongen tot het hart van de politiek. Hoewel in deze studie vele hoofdrolspelers de revue passeren, is de centrale figuur Erich Wichmann. Dit gemankeerde rijkeluiskindje opereerde in het schemergebied van experimentele kunst, antidemocratische filosofietjes en politiek in een mix van anarchisme en rechts-radicaliteit. Met opzienbarende acties probeerde hij zijn flamboyante en rusteloze levensstijl overeind te houden. Dat mislukte meestal, want veel talenten had…

HISTORISCHE SENSATIE Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? ‘Voor mijn boek Geesje & Anna heb ik me verdiept in de geschiedenis van deze schildersmodellen van George Hendrik Breitner. Geesje Kwak was een van zijn beroemde “meisjes in kimono”. Ze poseerde als zestienjarige voor hem in zijn Amsterdamse atelier. Bekend was dat ze op haar 22ste in 1899 is gestorven in Pretoria. Maar wanneer was Geesje naar Zuid-Afrika gegaan? In een notitieboekje van haar grootvader Arent Kwak las ik dat ze op 25 juli 1895 met haar jongere zus Niesje uit Amsterdam was vertrokken. Op passagierslijsten van schepen die naar Zuid-Afrika gingen, heb ik eindeloos naar hun namen gezocht. Ik heb gebladerd en gebladerd. En ineens waren ze daar: ze zijn twee dagen later in Southampton aan…

VOORWOORD We hebben de verkeerde afslag genomen. Kent u die uitdrukking? Dit zouden de openingszinnen zijn, als dominee Gremdaat het voorwoord had geschreven. Eerlijk gezegd voel ik de zijige predikant in mezelf opkomen, wanneer ik het artikel over de Vierde Kruistocht lees. Een leger van kruisvaarders, op weg naar het Heilige Land, vraagt de koopvaarders van Venetië om hen te brengen. De Venetianen besluiten de situatie te misbruiken voor eigen belang. Ze nemen letterlijk een andere afslag, naar Constantinopel, om de stad te brandschatten. De kruisridders worden roofridders. Je ziet het vaker, mensen met hoge idealen die vallen voor de verleiding. De Bijbel zegt ‘Verkoop alles wat u bezit en geef de opbrengst aan de armen’, maar daaraan stoorden pausen zich zelden. Communisme zou betekenen dat al het eigendom van…

De teruggekeerde dwangarbeiders noemden zichzelf de Joachimsthalers, naar het dorp waar ze na de oorlog in werkkampen waren beland vanwege collaboratie met Hitlers regime. In Contemporary European History schrijft historicus Caitlin Murdock dat hun naziverleden de mannen tot ‘onverwachtse hoeders van de publieke gezondheid’ maakte. In nieuwsbrieven en persconferenties vroegen ze om meer onderzoek naar de gevaren van straling en eisten ze betere bescherming voor arbeiders die met radioactief materiaal werkten. De Joachimsthalers vergeleken hun lot met dat van de Japanners in Hiroshima; volgens de ex-dwangarbeiders waren ze allemaal proefkonijnen van het atoomtijdperk. Die onheilspellende boodschap kwam de West-Duitse overheid slecht uit. Nucleaire ontwikkelingen moesten in de toekomst voor stabiliteit en welvaart zorgen, dus vreesde de regering een ‘atoompsychose’ onder de bevolking. De Joachimsthalers kregen dan ook nooit volledige erkenning…

Donald Trump zou net als Cleveland graag terugkeren in het Witte Huis. Maar de mannen lijken weinig op elkaar. Cleveland was een strijder tegen onrecht en corruptie, Trump een veroordeelde crimineel. Hij lijkt eerder op James Blaine, de man tegen wie Cleveland het opnam in 1884. Blaine liet zich omkopen door een spoorwegmaatschappij; alleen zijn politieke status verhinderde dat er een officieel onderzoek naar kwam. Republikeinen die Blaine een slechte kandidaat vonden, verenigden zich onder de naam Mugwumps, te vergelijken met de never-Trumpers die nu actief zijn in die partij. Trump heeft ook iets gemeen met president Harrison, die van Cleveland won dankzij het ronselen van stemmen in Indiana. Recentelijk heeft Trump iets soortgelijks geprobeerd, maar dan na de verkiezingen. Door een official in Georgia onder druk te zetten, poogde…

Witte zuiderlingen houden stug vol dat de Burgeroorlog niet ging over slavernij, maar over ‘staatsrechten’: het recht van individuele staten om zelf te beslissen hoe ze hun samenleving inrichten. Inclusief slavernij in dit geval. Tot op de dag van vandaag gebruiken sociaal-conservatieven de term als codewoord voor het recht om in door hen bestuurde staten te kunnen doen wat in de brede samenleving niet acceptabel is. En dat is ook precies wat het Hooggerechtshof deed toen het in 2022 besloot dat abortus niet een recht is waarover de vrouw beslist, maar onder de bevoegdheid van de staten valt.…

Voor de later levende Grieken en Romeinen was Demosthenes hét voorbeeld van een goede redenaar. Juvenalus noemde hem een ‘fontein van genialiteit’ en Cicero kwalificeerde zijn redenaarskunsten zelfs als ‘perfect’. Cicero’s eigen aanvallen op Marcus Antonius waren op de filippica’s van Demosthenes geënt en kregen dezelfde naam mee. In zijn dubbelbiografie van Cicero en Demosthenes schreef Plutarchus: ‘Ik denk dat er geen twee andere redenaars te vinden zijn die vanuit een onaanzienlijk en obscuur begin krachtig en groot werden, in botsing kwamen met koningen en tirannen […] en hun leven beëindigden op het moment dat voor hun medeburgers een einde kwam aan hun vrijheid.’…

De Franse keizer Lodewijk Napoleon III had een bijzonder plan: hij wilde in Mexico een keizerrijk stichten. Zijn tegenstanders vonden het ‘waanzin zonder weerga’. Maar zelf sprak de keizer, neef van de beroemde Napoleon, van ‘het mooiste idee van mijn rijk’. Hij had altijd grote interesse gehad in Zuid-Amerika, in het bijzonder in de zilvermijnen van het Mexicaanse Sonora. Ook droomde hij ervan om de handelsroutes over de Atlantische en de Stille Oceaan te verbinden. Bovendien, zo meende hij, zou een nieuw keizerrijk aan de zuidelijke grens van de Verenigde Staten als buffer kunnen fungeren tegen verdere Amerikaanse expansie. Het idee was in 1858 voor het eerst namens een groep Mexicaanse conservatieven geopperd door José Hidalgo y Esnaurrízar, een in Mexico geboren afstammeling van Spaanse adel. Hij had als diplomaat…

Het moest maar eens duidelijk zijn: aan het begin der tijden had God in Zijn almacht alles geschapen. Uit het niets. Het geestelijke en het lichamelijke, en ook de mens. Zo stond het in 1215 in een van de teksten geproduceerd door het Vierde Lateraans Concilie. Logischer lijkt het niet te kunnen, vanuit kerkelijk perspectief, want zo staat het in Genesis: in den beginne schiep God alles. Toch vond het Concilie het nodig die waarheid te benadrukken. Want in de dertiende eeuw dachten nogal wat intellectuelen anders over het ontstaan van de wereld, in de ruimste betekenis van het woord. Het begin van Genesis, over de zesdaagse schepping, lazen ze als een symbolisch verhaal. En de suggestie in de rest van het Oude Testament, dat Gods werk pas enkele millennia…

In 1965, toen studenten in Oxford eisten dat de studie geschiedenis ook aandacht besteedde aan het verleden van Afrika, verklaarde de beroemde historicus sir Hugh Trevor-Roper: ‘Enkel de geschiedenis van de Europeanen in Afrika bestaat. De rest is grotendeels duisternis […] En duisternis is geen onderwerp voor de geschiedenis.’ Dit koloniale superioriteitsgevoel kende een flinke traditie: toen Europeanen eind negentiende eeuw voor het eerst de imposante ruïnes van de stad Groot-Zimbabwe zagen, gingen ze er onmiddellijk van uit dat die nooit gebouwd kon zijn door zwarte Afrikanen. De Duitse geoloog Karl Gottlieb Mauch dacht dat de stad was gesticht door Feniciërs of door Israëlitische kolonisten, in opdracht van de koningin van Seba. Dat de koningin van Seba Afrikaans was deed er blijkbaar niet toe. En dat gold ook voor het…

Het lot van de eerste keizer van het Latijnse Rijk is in nevelen gehuld. Boudewijn I werd in april 1205 gevangengenomen door de Bulgaarse tsaar Johannitsa, maar over het vervolg bestaan verschillende verhalen. In één versie werd Boudewijn zonder armen en benen in een ravijn gegooid. In een andere wees hij de avances van de tsarina af, waarna hij aan de honden werd gevoerd. Johannitsa zou daarna wijn hebben gedronken uit Boudewijns schedel. Twintig jaar later verscheen in Vlaanderen een kluizenaar die claimde de verdwenen keizer te zijn. Deze Valse Boudewijn vergaarde veel steun, en sloeg zelfs tien mannen tot ridder. Maar hij werd al snel ontmaskerd en geëxecuteerd.…

Hij ging er meteen stevig in, de man die zojuist het stenen spreekplatform had bestegen. Hij had de agenda bekeken en geconcludeerd ‘dat niemand iets nieuws te melden had of iets ging zeggen dat hem zou bevallen’. Daarom nam hij nu als eerste het woord. Het werd een verbaal pak slaag. ‘Mannen van Athene, jullie verzaken je plicht!’ ‘Jullie durven geen risico’s te nemen!’ ‘Jullie schieten schromelijk tekort, qua bewapening én qua mentaliteit!’ Plaats van handeling: de heuvel Pnyx, die destijds – we schrijven het jaar 351 v.Chr. – dienstdeed als arena van de Atheense democratie. Zo’n veertig keer per jaar vonden hier de volksvergaderingen plaats, massale bijeenkomsten van wel 6000 Atheense burgers, misschien zelfs meer. Hier werden alle belangrijke besluiten genomen, ook die over buitenlandbeleid en oorlogsvoering. En dat…

De bakermat van de techniekhistorie ligt niet, zoals je zou verwachten, in het Verenigd Koninkrijk, het land van de Industriële Revolutie, maar in Duitsland. Aan het begin van de twintigste eeuw namen Duitse ingenieurs voor het eerst de techniekgeschiedenis onder de loep. Die wegbereiders werden gedreven door een gevoel van achterstelling ten opzichte van academici. De intellectuele elite en de gegoede burgerij hadden vooral belangstelling voor wetenschap en cultuur en haalden hun neus op voor de nuttige, materiële, mechanische en dus zielloze expertise van ingenieurs. Maar die vonden in de techniekgeschiedenis een bron waaruit zij beroepseer konden putten. In Groot-Brittannië kwam het vakgebied na de Eerste Wereldoorlog tot wasdom. In de Verenigde Staten en Nederland pas na de Tweede Wereldoorlog. Chemisch ingenieur Robert Forbes geldt als dé pionier van de…

In 1823 verklaarde president James Monroe elke vorm van Europese bemoeienis op het westelijk halfrond taboe. Hij wilde geen Europese inmenging in Amerika’s achtertuin. Maar zolang de VS hun claim militair geen kracht bij konden zetten, had de Monroe-doctrine weinig impact. Pas na het conflict met de Mexicaanse keizer kwam hierin verandering. In 1904 liet president Theodore Roosevelt weten te zullen interveniëren in landen in Noorden Zuid-Amerika die inmenging van landen buiten het continent uitlokten. Sindsdien duikt de doctrine vooral op als er binnenlandse discussie is over de rol van de VS in de wereld.…

Aegidius Van Lessen moest in de dertiende eeuw weinig hebben van theorieën over een (oneindig) oude wereld. De aarde was jong, stelde hij, en voor die bewering had hij een empirisch argument. Middeleeuwers wisten namelijk goed dat gesteenten onderhevig waren aan erosie en dat bergen daardoor geleidelijk krompen. Toch bestonden er nog bergen, en hoge ook. Dat betekende volgens Van Lessen dat de aarde relatief jong moest zijn, want anders moest erosie alle bergen al vlak hebben gemaakt. Zoals Van Lessen dachten meer middeleeuwers, want net zo min als iedereen de Bijbel letterlijk las, was iedereen overtuigd van Aristoteles’ idee dat de wereld er altijd al was geweest.…

1 Waarom verhuisde De Haan in 1919 naar Jeruzalem? ‘Hij was een man die oplossingen zocht voor zaken die hij als onrechtvaardig beschouwde. Zo ging hij rond 1910 naar Rusland om te berichten over het lot van politieke gevangenen onder het tsarenbewind. Na het overlijden van zijn moeder hervond hij zijn geloof en raakte hij in de ban van het zionistische idee van een gewaarborgde woonplaats voor Joden. Maar vlak na zijn aankomst in Jeruzalem stapte hij af van het zionisme.’ 2 Hoe kwam dat? ‘Veel zionistische Joden hadden geen idee hoe Palestina eruitzag. Dat het voor 90 procent uit Arabieren bestond, bleek niet uit de zionistische propaganda. Eenmaal daar werden ze ermee geconfronteerd. Sommigen verlieten de beweging. Mensen als De Haan vonden dat zionisten te weinig rekening hielden met de oorspronkelijke…

Er is geen gebrek aan boeken over daders van de Holocaust en andere massamoorden. Vaak begint de auteur met de griezelige vaststelling dat zij gewone mensen zijn. Dit illustreert hij aan de hand van een of meerdere casussen. Vervolgens probeert hij de paradox op te lossen, gebruikmakend van deze of gene filosofie of theorie uit de gedragswetenschappen. Als lezer krijg je soms wat aardige inzichten, maar zelden een compleet beeld voorgeschoteld. En meestal sla je het boek dicht met een onbevredigd gevoel, omdat nog te veel puzzelstukjes ontbreken. Dit boek volgt aanvankelijk hetzelfde patroon. Maar in het tweede gedeelte wordt het echt interessant. Daar schetst Busch de vooruitgang in de wetenschappelijke kennis over daders vanaf de jaren zestig. Van de eerste gedragsexperimenten tot en met de meest recente bio-neurologische onderzoeken…

In films over de Armeense geschiedenis staat bijna altijd de genocide op de Armeniërs in het Ottomaanse Rijk centraal. Acteur en filmmaker Michael Goorjian doet met Amerikatsi iets anders. De in Amerika geboren kleinzoon van grootouders die de genocide overleefden, brengt met de film een ode aan de levenslust, humor en inventiviteit van Armeniërs. Het door Goorjian aan zijn opa opgedragen Amerikatsi verwijst alleen in het begin kort naar de genocide. We kijken in 1915 door de ogen van het 4-jarige jochie Charlie via een raampje in een huis naar het geweld op straat. Daarna springt de film naar 1948 en zien we dat Charlie, een dertiger inmiddels, de genocide heeft overleefd. Hij geeft gehoor aan Stalins oproep aan gevluchte Armeniërs om terug te keren naar Armenië om het land…