Inhoudsopgave van Editie 7/8 - 2024 - Historisch Nieuwsblad

ACTUEEL Migratie is een van de hoofdthema’s bij de Britse verkiezingen. Premier Rishi Sunak wil illegale asielzoekers naar Rwanda sturen, maar zijn Labour-opponent Keir Starmer dreigt dat plan te torpederen als hij verkozen wordt. In 1948 meerde de HMT Empire Windrush aan in Essex en stapten 800 Caraïbische migranten van boord. Omdat de Caraïben onderdeel uitmaakten van het Gemenebest, golden de opvarenden als Britse onderdanen en mochten ze permanent in het Verenigd Koninkrijk verblijven en werken. Tot 1971 zouden bijna een half miljoen mensen hun voorbeeld volgen, zoals deze mannen in 1962. De zogenoemde Windrush Generation, vernoemd naar het eerste schip, werd door Britse werkgevers met open armen ontvangen. Veel migranten gingen aan de slag in de zorg, waar na de Tweede Wereldoorlog grote tekorten waren ontstaan. Maar rechtse politici…

Dat priester Lorenzo Munari zich herhaaldelijk misdroeg, was bekend. Volgens parochianen tilde hij de jurk van een vrouw op om haar genitaliën te bekijken en vroeg hij een bruid zijn blote kruis te betasten. Toch reageerde zijn baas Gregorio Barbarigo, die van 1664 tot 1697 de bisschop van Padua was, telkens opvallend mild. Hij liet het bij korte schorsingen, terwijl Munari grenzen bleef overschrijden. Hetzelfde gebeurde met andere ongehoorzame geestelijken in Barbarigo’s tijd, zo laat Celeste McNamara zien in The Journal of Modern History. Ze betoogt dat die terughoudende aanpak typerend was voor de katholieke kerk, die vanwege de (late) Reformatie bang was voor schandalen en daarom probleemgedrag van priesters liever toedekte dan bestrafte. (GD)…

De Kamasutra is een tekst in het Sanskriet uit de tweede eeuw. Het verhaal behandelt relaties, seksualiteit en liefde en is geschreven door de filosoof Vatsyayana. Het bekendst zijn de hoofdstukjes over seksuele posities, het aantrekken van een partner en het behouden van een gezonde relatie. Maar de tekst gaat zeker niet alleen over lichamelijk genot; die benadrukt ook emotionele verbondenheid en spirituele nabijheid. De Kamasutra wordt beschouwd als een leerboek dat de kunst van liefde en verbinding en de menselijke verlangens laat zien. De sprookjes van Duizend-en-een-nacht zijn volksvertellingen uit de Arabische wereld en Iran. Centraal staat Hahryār, een legendarische figuur uit de Perzische mythologie. Deze koning is zo bang voor verraad dat hij iedere dag een nieuwe bruid neemt en deze’s ochtends laat doden. Tot Sheherazade in zijn…

Hoe zwaar de minne van de Minne kon zijn, bleek uit Hadewijchs ‘lijst van volmaakten’. Daarop stond een jonkvrouw Geremina, die ‘negen jaar lang zo leed onder de pijnen van de liefde, dat ze nergens rust kon vinden en de Minne nooit kon vergeten. Vaak leek het alsof ze bezig was een kind te baren en dat haar ledematen open zouden scheuren. Zij stond zo vreselijk open dat het leek alsof ze met de kracht van haar minne alle helbewoners in het verderf zou storten.’ Gelukkig voor Geremina werd dat alles beloond, want de volgende acht jaar was zij zinnelijk één met ‘de heilige Vader, de zoete Zoon en de heldere Heilige Geest’.…

Nadat hij Wordend huwelijk van Floor en Mathilde Wibaut had gelezen, ging dominee Jentje Saekes Post vol op het orgel. Het boek vol ‘ongelimiteerde hoererij met voorkoming van geboorten’ druiste in tegen alles waarin de gereformeerde predikant geloofde: ‘Deze volksverdervers trachten onze dochters te besmeuren met hun geestelijk vuil en komen de eere van onze moeders te na.’ De Wibauts sleurden ‘ons menschelijk leven in ’t slijk’. ‘Het monster der tuchteloosheid wordt losgelaten onder de jeugd.’ In zijn antwoordpamflet stelde Post er het in zijn ogen enige alternatief tegenover: liefde, kuisheid, ridderlijkheid, huwelijkstrouw en een onwankelbaar geloof in God. Post stond in 1932 niet alleen in zijn verontwaardiging. Over de volle breedte van de verzuilde Nederlandse samenleving - ook in de eigen kring van de Wibauts klonk ontzetting en was…

BEELDESSAY De eerste kussen kunnen zijn ontstaan om biologische redenen. Ze speelden een rol bij het voeden van kinderen en waren een manier om de gezondheid van een partner te testen. Maar kussen hebben waarschijnlijk ook een culturele oorsprong. In dat geval zijn er drie soorten: de romantische, de familiaire en de symbolische kus. In vroege Mesopotamische en Egyptische liefdespoëzie is al sprake van het ‘drinken van de lippen’ en het verstrengelen van tongen. Ook het oude Indië kent veel erotische teksten waarin wordt gekust, met als hoogtepunt de Kamasutra, het leerboek over de liefde uit de tweede eeuw, waarin meer dan dertig verschillende soorten kussen staan. De romantische of erotische kus wordt vaak gezien als voorspel voor seks. In het Oude Testament wordt eveneens heel wat afgekust, ook tussen…

François Marie Arouet, beter bekend als Voltaire, geldt als een van de belangrijkste schrijver-filosofen uit de Franse Verlichting. Als kroonprins was Frederik al een groot bewonderaar van de Fransman wiens werk in eigen land gecensureerd werd. In 1736 schreef hij Voltaire een eerste brief, wat het begin zou zijn van een 654 brieven omvattende correspondentie die 42 jaar zou duren. In september 1740 ontmoetten de twee elkaar voor het eerst in persoon op een nabij Kleef gelegen slot, waar ze onder meer spraken over Frederiks manuscript Anti-Machiavelli. Tussen 1751 en 1753 was Voltaire te gast aan het hof van Frederik in Potsdam. Voltaire verliet Sanssouci uiteindelijk met slaande deuren en verspreidde daarna tal van roddels over Frederiks losbandige leven. Toch bleven de twee ook daarna nog uitvoerig met elkaar corresponderen.…

In 1980 deed Prince van zich spreken met Dirty Mind. De meest opvallende songs op dat album waren ‘Sister’, over een vrouw die haar jongere tienerbroertje seksueel misbruikt, en ‘Head’, over orale seks met een vrouw die op weg is naar haar huwelijk met een andere man. De grote controverse kwam pas na zijn commerciële doorbraak in 1984. Toen Tipper Gore, de ex van politicus Al Gore, merkte dat haar dochter naar ‘Darling Nikki’ luisterde, waarin Prince een masturberend meisje opvoert, was dat voor haar de directe aanleiding om het Parents Music Resource Center op te zetten. Die organisatie lanceerde de ‘Parental aduisory-explicit content’- waarschuwingsstickers.…

Waarom nu? In het Verenigd Koninkrijk beginnen deze zomer de hoorzittingen in het ’spycops’-schandaal: undercoverpolitieagenten hebben vrouwelijke activisten verleid tot langdurige seksuele relaties. Hun handelwijze doet sterk denken aan de Oost-Duitse ‘Operatie Romeo’. Op een warme zomermiddag in 1977 wacht de 32-jarige Gabriele Kliem op een caféterras in de West-Duitse hoofdstad Bonn op een kennis. Sinds twee jaar werkt ze als secretaresse op de Amerikaanse ambassade, maar het liefst wil ze terug naar Canada, waar ze enige tijd heeft gewoond. Ze komt zojuist van een tandartsafspraak en is nog versuft van de verdoving als er opeens een lange, blonde man met helblauwe ogen en brede schouders voor haar staat. Hij stelt zich voor als Frank Dietzel, is een collega van haar kennis en moet helaas mededelen dat deze ziek is…

‘Ik ben een libertijn, maar ik ben geen misdadiger, noch een moordenaar,’ schreef markies de Sade op 20 februari 1781 aan zijn lieftallige echtgenote Renée-Pélagie de Montreuil, met wie hij toen achttien jaar was getrouwd. Sade verbleef al vier jaar in de gevangenis van Vincennes, waar hij op grond van een lettre de cachet was opgesloten. Hij zat daar ‘op last van de koning’. Aan de vooravond van de Franse Revolutie was zo’n koninklijk bevel het beproefde middel om rijkeluiszoontjes die door hun levenswandel een schande voor hun families waren - hoerenbezoek, gokverslaving, alcoholisme en wat dies meer zij - in het gareel te krijgen. De schande van een openbare rechtszitting bleef de familie bespaard en de onverlaat werd discreet onttrokken aan het oog van de goegemeente. Sade had het…

VOORWOORD Geen leven zonder seks. Het is de normaalste zaak van de wereld. Toch weet de menselijke diersoort er iets ingewikkelds van te maken, omkleed met schaamte, taboes en verboden. Onvrijwillige of gewelddadige seks kan psychische schade aanrichten. Dus wat de markies de Sade ook aan filosofieën bedacht om zijn roofdiergedrag te rechtvaardigen, dwang en seks blijven een strafbare combinatie - logischerwijs. Maar andere regels lijken willekeurig. Waarom zou je maar één bedpartner mogen hebben?, vroegen Floor en Matilde Wibaut zich in 1932 openlijk af. Dat hadden ze beter niet kunnen doen, want iedereen sprak er schande van. Nog slechter verging het de Pruisische koning Frederik de Grote. Zijn relatie met een luitenant was te intiem voor zijn vader, die de boezemvriend voor Frederiks ogen liet doden. Eeuwenlang mochten alleen…

Rode eekhoorns droegen mogelijk bij aan de verspreiding van lepra, schrijven onderzoekers in Current Biology. Veel middeleeuwers kwamen met de knaagdieren in aanraking, want ze waren populair om hun vacht. De onderzoekers bestudeerden de resten van twaalf eekhoorns uit de Engelse stad Winchester, die bekendstond om zijn eekhoornhandel. Op de locatie van een voormalige viller troffen zij eeuwenoude eekhoornhandjes en -voetjes aan. In de botten vonden ze een vergelijkbare leprabacterie als die in de resten van leprozen uit een nabijgelegen ziekenhuis was aangetroffen. Lepra rukte in de elfde en twaalfde eeuw snel op in Europa. Volgens de onderzoekers is niet duidelijk of eekhoorns mensen lepra gaven of andersom, maar is het wel zeker dat middeleeuwers in contact kwamen met de beestjes. Vanwege hun populaire vacht werden er veel eekhoorns vanuit…

‘Speke’ staat op een obelisk in Kensington Gardens in Londen. De ontdekkingsreiziger is zo bekend, dat de beeldhouwer niet eens de moeite heeft genomen om zijn voornaam te vermelden. Wie het monument voor zijn reisgenoot Richard Burton wil zien, moet beter zoeken. Op een katholieke begraafplaats in de Britse hoofdstad staat een uit zandsteen opgetrokken Arabische bedoeïenentent. Achterin is een kleine opening die naar een magnifiek interieur leidt, met daarin twee kisten. Daarin liggen Burton en zijn vrouw Isabei. Het is een mix van Oost en West, met twee sterren van Bethlehem en een marmeren kruisbeeld, omringd door vergulde islamitische halvemaan- en stersymbolen.…

‘En als iemand niet hoog verheven is van geest, vrij gemaakt van alle schepselen en geheel en al met God verenigd, dan is alles wat hij weet, en ook alles wat hij mag hebben, niet van veel belang.’ Deze woorden zijn van Thomas à Kempis (gestorven in 1471). Hij schreef ze in het Latijn, in het boek De Imitatione Christi, over de navolging van Christus. Net als Hadewijch hoopte hij samen te kunnen vallen met God, maar hij schreef een eeuw of twee later en hoorde bij een nieuwe beweging, de Moderne Devotie. De aanhangers daarvan hadden weer veel gemeen met de reformatoren van de zestiende eeuw. Ze deelden een focus op persoonlijke doorleefde vrijheid en bekritiseerden de weelde van de katholieke kerk. Zo loopt er dus een inhoudelijke lijn…

Eén ding wist de 28 jaar oude kroonprins Frederik van Pruisen zeker toen hij in 1740 aan het sterfbed van zijn vader koning Frederik Willem I stond: hij zou het helemaal anders gaan doen. In een politiek-filosofisch traktaat dat aan het begin van zijn regeerperiode verscheen, gaf hij te kennen dat hij zich wilde laten leiden door ethische idealen en verlichte ideeën, zoals die van zijn Franse penvriend Voltaire. Anti-Machiavelli noemde Frederik het traktaat, om aan te geven dat hij zich distantieerde van de cynische en machiavellistische machtspolitiek van de meeste Europese vorsten, onder wie zijn vader. ‘Koningen moeten door hun goedheid, grootmoedigheid en barmhartigheid levende evenbeelden van een godheid zijn,’ schreef hij vol geestdrift. Om deze woorden kracht bij te zetten, schafte hij direct na zijn troonsbestijging in mei…

Toen Elvis Presley in 1956 voor het eerst live optrad in de Ed Sullivan Show op de Amerikaanse televisie en vol vuur de song ‘Hound Dog’ bracht, was dat niet minder dan een historische gebeurtenis. Vooral de manier waarop hij zijn bekken heen en weer bewoog op het ritme van de muziek en de tienermeisjes in het publiek die sensuele gestes beantwoordden met hysterisch gegil, was ongezien. De New York Herald Tribune bestempelde het optreden van de heupwiegende Elvis als ‘vulgair’. Crooner Frank Sinatra noemde de muziek van zijn rockende collega ‘betreurenswaardig, een ranzig geurend afrodisiacum’. Hij vreesde dat ze een bezoedelende, zelfs destructieve impact zou hebben op onschuldige minderjarigen. He verontwaardiging was zo groot dat de zender CBS zijn cameramannen opdroeg om Elvis voortaan alleen vanaf de taille in…

Tegenwoordig zijn socialemediaplatforms een vruchtbaar jachtgebied voor spionnen. In 2019 werd een voormalige CIA-officier nog veroordeeld tot 20 jaar gevangenisstraf omdat hij geheime informatie aan China had gegeven, nadat hij via LinkedIn was benaderd. Eind 2023 waarschuwde de Britse spionagedienst MI5 dat Chinese spionnen LinkedIn steeds vaker gebruiken. Het Indiase leger maakt, na meerdere succesvolle honeytraps door Pakistaanse spionnen, sinds dit jaar gebruik van AI-technologie. Een speciale chatbot simuleert via WhatsApp honeytrap-scenario’s en moet soldaten eruit filteren die ontvankelijk zijn. Vervolgens leren ze hoe ze potentiële vallen kunnen vermijden.…

Sadisme en masochisme, het moedwillig aanwenden of ondergaan van fysieke en mentale pijn, werd voor het eerst beschreven door Richard von Krafft-Ebing in zijn Psychopathia Sexualis (1886). Sadisme baseerde hij op het werk van markies de Sade, masochisme op dat van Leopold von Sacher-Masoch (Venus in bont, 1870). Isidor Sadger, een leerling van Freud, muntte de term ‘sado-masochisme’ in 1913, maar het was Sigmund Freud die in zijn Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie (1905) stelde dat als gevoig van een verstoorde seksuele ontwikkeling in de regel beide driften aanwezig zijn. ‘Een sadist is immers altijd ook een masochist,’ aldus Freud.…

‘Als een vrouw een van haar voeten op de voet van haar minnaar heeft geplaatst en de andere op een van zijn dijen, een van haar armen om zijn rug legt en de andere op zijn schouders, lichtjes de geluiden van koeren maakt en als het ware op hem wil klauteren om hem te kussen, wordt dit het “klimmen in een boom” genoemd.’ Richard Burton schrijft de woorden aandachtig op een stuk papier, Schandelijke woorden, onuitspreekbare woorden, die samen onzedelijke zinnen vormen over een onderwerp waar geen fatsoenlijke Engelsman ooit gedachten over heeft: erotiek. Het jaar is 1883 en Burton is na een zeer actief leven bezig met wat misschien wel zijn belangrijkste erfenis zal worden, de vertaling van de Kamasutra uit het Sanskriet en de verhalen van Duizend-en-een-nacht uit…

Het was op een pinksterdag, ergens in de late Middeleeuwen, dat Hadewijch haar geliefde zag en werd overvallen door begeerte. Die was zo intens dat haar lichaam schokte. Hadewijch móést hem voldoening schenken en haar verlangen vervullen, want ze voelde dat het anders haar dood zou worden. Dit was geen erotische ontmoeting, maar een religieus visioen, zoals Hadewijch die vaker had. De geliefde in het verhaal was geen mens, maar de Allerhoogste, God zelf. Woorden schoten tekort om zo’n ervaring te beschrijven, maar Hadewijch probeerde het en daarom kunnen we een eeuw of acht na dato nog lezen over haar verhouding tot de Heer. Wel met enige moeite, want voor tijdgenoten waren haar teksten al niet helder en jaren later zijn ze, vanuit een heel andere wereld, nog moeilijker te…

In Wordend huwelijk pleitten de Wibauts ervoor dat vrouwen na een huwelijk en als ze kinderen kregen, konden blijven werken. Die opvatting stuitte op veel tegenstand. Doorwerken bij de overheid werd steeds moeilijker gemaakt en de katholieke minister van Sociale Zaken Carl Romme wilde in 1937 ook een verbod voor het bedrijfsleven invoeren. Mannen waren kostwinner en vrouwen dienden in zijn ogen het gezin te verzorgen. Wie het anders regelde, was tegennatuurlijk bezig. Maar Romme stuitte op tegenstand van vrouwenorganisaties, werkgevers en de Hoge Raad van Arbeid (voorloper van de Sociaal-Economische Raad). Hij diende zijn wetsvoorstel daarom uiteindelijk niet in.…

Adolf Hitler was een bewonderaar van Frederik de Grote. Hitler zag in hem twee kwaliteiten die hij zichzelf ook graag toedichtte: die van roemrucht veldheer en groot kunstenaar. Kort na zijn aantreden als Führer bezocht hij het graf van de legendarische Pruisische koning. Ook liet hij een ansichtkaart verspreiden met portretten van Frederik de Grote, Otto von Bismarck en hemzelf. Het schilderij van der alte Fritz, gemaakt door de Zwitserse portretschilder Anton Graff, was een van zijn kostbaarste bezittingen. Het hing zelfs in de bunker in Berlijn in zijn werkkamer. Voor zijn bliksemaanvallen in 1940 had Hitler zich naar eigen zeggen laten inspireren door Frederiks verrassingsinval in Silezië 200 jaar eerder. Maar ook in de dramatische laatste maanden in 1945 zocht Hitler inspiratie bij Frederik, die in de Zevenjarige Oorlog…

In de jaren vijftig had 3 procent van de songs in de hitlijsten seks als onderwerp, zo rekende de Amerikaanse hoogleraar psychologie Dawn R. Hobbs uit. In de jaren zeventig steeg dat cijfer naar 40 procent, rond 2010 was het 92 procent. Gemiddeld zaten in de hits van 2010 tien regels die naar seksuele opwinding, sexappeal of genitaliën verwezen. Niet verwonderlijk dat van alle genres de zwoele R&B er met kop en schouders bovenuit stak. En: hoe meer toespelingen, hoe meer commercieel succes.…

Italië lag er in de Renaissance bij als een lappendeken. In het zuiden had je de voortdurend betwiste koninkrijken Napels en Sicilië. In het centrum speelde de pauselijke staat een belangrijke rol, die besloeg een veel groter gebied dan alleen Rome. Verder naar het noorden had je stadstaten als Mantua en Milaan, maar ook de republiek Venetië. De stadstaten kenden een autocratische leider: een markies of een hertog - regenten die er hun eigen hof en hofhouding op na hielden. En dan was er nog Florence, dat in 1531 transformeerde van een republiek naar een stadstaat waarvoor de machtige familie De’ Medici de hertog leverde. Ziedaar het theater waarin Seks in de Renaissance zich afspeelt. De Leidse historicus Marlisa den Hartog beschrijft de eeuw tussen 1450 en 1550. Ze belicht…

In 1769 ondernam Sade een reis door de Republiek der Verenigde Nederlanden, die een maand zou duren. Wellicht zocht hij hier vanwege het tolerante uitgeefklimaat een clandestiene drukker voor een van zijn erotische geschriften. Sade verbaasde zich in zijn correspondentie over de Hollandse properheid, maar hij was niet te spreken over de kwaliteit van het theater hier te lande. Verder vond hij de vrouwen hier doorgaans ‘nogal lelijk’ en ‘oersaai’, en de mannen ‘flegmatiek, koud, en in wezen tamelijk afkerig van alles wat geen geld opbrengt’. De Hollandse minnaar schrikt zijn geliefde niet af met zwaarwichtige liefdesuitingen, ‘want weet zij veel dat het ook anders kan’.…

Pierre Goldman was in 1976 het middelpunt van een roemruchte rechtszaak. De militant-linkse zoon van Frans-Poolse verzetsstrijders stond terecht voor een tweevoudige moord bij een overval in 1969 op een Parijse apotheek. In 1970 werd hij gearresteerd. In het proces in 1974 bekende hij drie andere roofovervallen, maar niet die op de apotheek. Toch werd hij schuldig bevonden en tot levenslang veroordeeld. De zaak zou weinig opzien baren als Goldman niet een linkse revolutionair was, die in Venezuela met de guerrillabeweging was opgetrokken. Linkse intellectuelen en filmsterren, onder wie Jean-Paul Sartre, Yves Montand en Simone Signoret, geloofden in Goldmans onschuld. Door inconsistenties in de getuigenverklaringen werd de eerste rechtszaak nietig verklaard en in 1976 overgedaan. Goldman werd het symbool van de strijd tussen links en rechts in Frankrijk. De speelfilm…

EN VERDER CPN in oorlogstijd Hoewel het communisten waren die de Februaristaking organiseerden, speelde de Jodenvervolging geen grote rol in het communistische verzet tijdens de bezetting. De CPN raadde haar leden om veiligheidsredenen aan geen Joodse onderduikers te helpen. Operettekeizer Mexico had tussen 1863 en 1867 een keizer. Hij kwam helemaal uit Oostenrijk en was op de troon gezet door het Franse staatshoofd Napoleon III. Keizer Maximiliaan en zijn Belgische gemalin geloofden heilig dat het Mexicaanse volk hen op handen droeg.…