Inhoudsopgave van Editie 6 - 2024 - Historisch Nieuwsblad

ACTUEEL De Indiase premier Narendra Modi van de hindoe-nationalistische Bharatiya Janata Party (BJP) hoopt bij de parlementsverkiezingen op een derde ambtstermijn. In zijn toespraken roemt hij nationaal icoon Mahatma Gandhi nog steeds om zijn ‘tijdloze lessen’, maar in werkelijkheid wordt Gandhi in hindoe-nationalistische kringen steeds minder gewaardeerd vanwege zijn pogingen om hindoes en moslims met elkaar te verzoenen. In 1948 schoot de radicale hindoe Nathuram Godse de spiritueel leider dood in New Delhi, waarna India dertien dagen van nationale rouw afkondigde. De schok was groot in India en ver daarbuiten: de internationale pers noemde de grondlegger van het moderne India een ’heilige’, een ’reus onder mensen’ en een ’apostel van geweldloosheid’. In eigen land zakt dat sentiment nu steeds verder weg. De regering heeft Gandhi’s afkeer van het hindoe-nationalisme uit…

Muntmakers rond de Noordzee smolten tussen 660 en 750 Oost-Romeins zilver om en maakten er nieuwe pennies en denarii van. In die periode verschenen in Noordwest-Europa, inclusief het latere Nederland, opvallend veel zilveren munten. Onderzoek naar de samenstelling van exemplaren uit het Fitzwilliam Museum in Cambridge laat nu zien dat de grondstof voor al dat nieuwe geld uit het oosten kwam. Het Byzantijnse zilver was waarschijnlijk al langer in West-Europa, schrijven de onderzoekers in het tijdschrift Antiquity. Waarom eigenaren besloten er munten van te maken, is onbekend. Maar toen de Byzantijnse voorraden opraakten, ging de productie door. Het zilver kwam toen voor een belangrijk deel uit het Franse Melle. (GD)…

Met zijn sombere blik op de voedselvoorziening van de mensheid werd Thomas Malthus een inspiratiebron voor de jonge Charles Darwin. Die was in 1836 thuisgekomen van een wereldreis aan boord van de HMS Beagle, met een hoofd vol informatie en onrijpe ideeën over al die verschillende soorten die hij onderweg was tegengekomen. Helderheid kreeg hij, zo schreef hij in zijn autobiografie, toen hij Malthus’ werk ter hand nam. Daarin las hij over de menselijke strijd om het bestaan, en ineens begreep hij dat eenzelfde principe optrad bij andere wezens. In die strijd zouden ‘gunstige variaties veelal blijven bestaan en zouden ongunstige verdwijnen. Daardoor zouden nieuwe soorten ontstaan.’ Dat idee zou de kern worden van Darwins evolutietheorie.…

Twee van de films die begin jaren vijftig in de bioscoop de emigratie bejubelen, zijn Mijn neef uit Canada en Sterren stralen ovral. Voor de eerste, een rolprent van dik 20 minuten, zijn de makers naar Canada gevlogen om namens de Regeringsvoorlichtingsdienst het leven van emigranten in beeld te brengen. In de veel langere speelfilm Sterren stralen overal ziet de Amsterdamse taxichauffeur Piet van Amstel (acteur Johan Kaart) geen toekomst meer in Nederland. Aan het eind vertrekt hij met vrouw, dochter en zoontje naar Australië. Sterren stralen overal is nog altijd te bekijken via YouTube.…

Het kinderloze overlijden van stadhouder Willem III op 19 maart 1702 in Londen, als gevolg van een val van zijn paard twee weken eerder, bracht Den Haag in een politiek vacuüm. Met hem was ook de personele unie tussen de Nederlandse Republiek en het Britse koninkrijk heengegaan. In Londen werd Willem door zijn schoonzuster opgevolgd, maar in Den Haag bleef het hoogste regeerambt onbezet. Willem III had weliswaar per testament in 1695 zijn jeugdige Friese achterneef Johan Willem Friso tot universeel erfgenaam benoemd, met de bedoeling dat deze hem ook in al ‘zijn’ Nederlandse provincies zou opvolgen, maar de regenten, die het stadhouderschap alleen in directe lijn erfelijk hadden verklaard, hebben Willems wens uit volle overtuiging genegeerd. Zij hadden hun buik vol van een machtige stadhouder, een opvatting die niet…

Waarom nu? Van 6 tot 9 juni zijn de Europese verkiezingen. Dan bepalen 370 miljoen kiezers in 27 lidstaten de nieuwe koers van de Europese Unie. De Europese integratie begon in 1951 met de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, waarin zes landen samenwerkten. Samenwerking tussen Frankrijk en de Bondsrepubliek Duitsland? Op het gebied van kolen en staal? Terwijl een ‘hoge autoriteit’ erop let dat ze zich aan de afspraken houden? Dat was toch echt wat de Franse minister van Buitenlandse Zaken Robert Schuman voorstelde. Het was 9 mei 1950 en de aankondiging van een Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal - de voorloper van de huidige EU - was voor bijna iedereen een volslagen verrassing. De internationale pers noemde het nieuws ‘de bom van Schuman’. In West-Europa werd al…

Intiem met Jezus Het verlangen naar Christus nam in de gedichten van de middeleeuwse mystica Hadewijch soms expliciete vormen aan. ‘En al mijn leden voelden Zijn leden op een volmaakt bevredigende manier.’ Erotische fantasie of spirituele symboliek? Spionnen in bed Spionnen uit de DDR verleidden West-Duitse secretaresses die werkten op vertrouwensposities zoals ministeries. Deze ‘Romeo’s’ knoopten soms jarenlange weekendrelaties aan, terwijl ze doordeweeks bij hun gezin in Oost-Duitsland waren.…

VOORWOORD De Amerikanen hebben Europa twee keer uit de brand geholpen. In 1917 en 1941 schoten zij de liberale West-Europese landen te hulp tegen het Duitse imperialisme. President Woodrow Wilson wilde ’de wereld veilig maken voor democratie’, Franklin D. Roosevelt zette die lijn voort. Er is van alles aan te merken op die westerse democratie, zeker toen. Volledig kiesrecht voor iedereen bestond nog bijna nergens. Diezelfde Wilson bevorderde de rassensegregatie. En zowel de Europeanen als Amerikanen onderdrukten miljoenen koloniale onderdanen. Maar zoals de Britse historicus Mark Mazower laat zien in zijn briljante boek Duister continent, de twee wereldoorlogen tegen de externe vijanden van de democratie vertaalden zich ook intern in verdere democratisering. Want de rechtelozen eisten hun rechten op, in ruil voor hun offers. De Amerikanen redden de Europese democratieën…

Mary Watts, postmistress in het zuidoost-Engelse Deal, was altijd trouw geweest aan de koning, zo oordeelden plaatsgenoten in de tweede helft van de zeventiende eeuw. Dat was belangrijk, want als postmistress speelde Watts een cruciale rol. Voor burgers die brieven en pakketjes wilden bezorgen, en ook voor de staat die informatie snel wilde kunnen verspreiden door het hele land. Voor de post werkten overwegend mannen, maar vrouwen maakten zo’n 10 procent van het personeel uit en mogelijk meer. Ze brachten post rond of coördineerden de bezorging en speelden ook voor staatsspion door brieven te lezen voor die naar de ontvanger gingen. Niet alle vrouwen mochten dat werk doen. Jonge, alleenstaande vrouwen werden niet geschikt geacht, maar oudere weduwen wel. Vaak waren zij de nabestaanden van postmannen, en runden ze een…

‘Over de post wordt dezer dagen open verzonden een tijdschrift, orgaan van ‘de Nieuw Malthusiaanse Bond’, berichtte De Noord-Brabanter in 1904. ‘Wij waarschuwen ouders en oversten om goed toe te zien, wat hun wordt tehuis bezorgd en die ergerlijke producten niet in hunne huisgezinnen toe te laten.’ De leden van de Nieuw-Malthusiaanse Bond, opgericht in 1881, zagen het als hun taak overbevolking tegen te gaan. Daarom gaven ze voorlichting over condooms, pessaria en andere middelen om zwangerschappen te voorkomen. Hun naamgever zou hebben gegruwd van die onchristelijke praktijk, en ook in de eigen tijd riep de bond veel weerstand op. Maar leden als Aletta Jacobs en Jan Rutgers, naamgever van de latere Rutgersstichting, zagen het als de juiste weg. Zij geloofden ook in eugenetica en hoopten te bereiken dat minder…

Canada is de voornaamste bestemming voor de ruim 400.000 emigranten. Naar dat land trekken tussen 1947 en 1963 ruim 147.000 Nederlanders. Andere populaire bestemmingen zijn Australië (119.000) en de Verenigde Staten (76.000). Veel kleinere aantallen emigreren naar Nieuw-Zeeland, Zuid-Afrika en Zuid-Amerika. Verschillende landen hanteren een whites only policy, waardoor bijvoorbeeld Indische Nederlanders het nabije Nieuw-Zeeland of Australië niet binnen mogen.…

De term ‘Mahdi’ komt niet in de Koran voor. Toch weten sommige moslims zeker dat er ooit zo’n verlosser zal komen, een gids, in de traditie van de profeet Mohammed. Er zijn in de loop der eeuwen tientallen mannen geweest die claimden de Mahdi te zijn. Vaak opstandelingen tegen een repressief regime die zichzelf het nodige religieuze cachet wilden geven. Zoals Āghā Muhammad Rezā, die rond 1800 in Bengalen streed tegen de Britten. Opmerkelijk is ook Wallace Fard Muhammad, de oprichter van de Nation of Islam in de VS. Hij verklaarde zichzelf zowel Messias als Mahdi. Het meest recente voorbeeld van een Mahdi is Dia Abdul Zahra Kadim, een Irakees die de terreurgroep Soldaten van de Hemel heeft opgericht. Hij komt in 2006 om bij een vuurgevecht in de stad…

Op 10 juni 1953 reageerde president Dwight Eisenhower op kritiek op zijn buitenlands beleid door isolationisten. De Verenigde Staten waren gewikkeld in een wereldwijde strijd tegen het communisme, zei hij. Eisenhower verwierp het idee van senator Robert Taft dat Amerika een eigen, onafhankelijke buitenlandse politiek kon voeren. Alle vrije landen moesten samen een vuist maken: ‘Er is niet zoiets als gedeeltelijke eenheid.’ Zijn beleid leunde op twee stellingnames. Hij wilde een antwoord op communistische agressie door meerdere landen, niet door Amerika alleen. Daarnaast vond hij dat de Amerikaanse defensie moest worden opgebouwd rondom kernwapens en dat minder moest worden uitgegeven aan traditionele krijgsmachtonderdelen.…

De truc met het ei kent een korte uitleg, maar vraagt concentratie en geduld. Men neme een rauw exemplaar en legge dat vier tot zes uur in azijn. De schaal wordt dan zo week dat je er met een vlijmscherp mes een snede in kunt maken. Daar duw je een strak gevouwen papiertje in. Om de schaal weer te laten harden, moet het ei nog geruime tijd in koud water rusten. Zo kun je een bericht doorsluizen zonder dat vreemde - vijandelijke - ogen meelezen. Tip: gebruik een watervaste (ijzergal)inkt. De snee verdwijnt niet geheel. Maar wie o wie checkt nou een ei? Het is een van de spionagetechnieken die Nadine Akkerman en haar Britse levenspartner Pete Langman aan de vergetelheid ontrukken met hun nieuwe boek Spycraft. De ondertitel: Tricks…

Waarom nu? De Russische inval in Oekraïne heeft de verhouding met Polen weer op scherp gezet. De Poolse minister van Defensie Wladyslaw Kosiniak-Kamysz betoogde onlangs dat zijn land zich dringend moet voorbereiden op ‘een dreigende oorlog met Rusland’. Op 4 juli 1610 boekte hetman Stanislaw Zolkiewski een klinkende overwinning. De Poolse legeraanvoerder had van een spion gehoord dat een 35.000 man sterke Russische troepenmacht onderweg was van Polen naar Smolensk. De Russen wilden deze stad ontzetten omdat hij werd belegerd door de Poolse koning Sigismund III. Zolkiewski besloot de Russen te verrassen met een veel kleiner maar vastberaden legertje van 5000 Poolse huzaren. De Polen hadden geluk: de Russen hadden nietsvermoedend een kamp opgeslagen bij het dorpje Kloesjino en waren volslagen kansloos toen de huzaren op hun paarden door hun…

Frederik III van Brandenburg creëerde zijn eigen koninkrijk in Pruisen, maar twee andere keurvorsten hadden eind zeventiende eeuw hun zinnen gezet op al bestaande koninkrijken. De Saksische keurvorst August de Sterke werd in 1697 dankzij 40 miljoen Reichsthaler aan smeergeld door de Poolse adel tot koning gekozen, op voorwaarde dat hij overging naar de katholieke kerk. Voor een vorst uit het land van Luther was dat een drastische stap, maar een tijdgenoot becommentarieerde nuchter: ‘August, zegt men, is van geloof veranderd. Ik zou met die conclusie instemmen, als ik zeker wist dat hij er voordien eentje had gehad.’ Voor de eveneens lutherse keurvorst Georg I van Hannover was zo’n bekering niet nodig om in 1714 koning van Groot-Brittannië en Ierland te worden. Sinds 6 februari 1701 was de zogeheten Act…

Henry Luce, de uitgever van het weekblad Time, schreef in februari 1941 dat Amerika de ‘Goede Samaritaan voor de wereld’ moest zijn en democratie moest verspreiden. De twintigste eeuw moest de ‘American Century’ worden. Amerika had de oorlog gewonnen, zonder binnenlandse schade en met een op massaproductie ingestelde industrie. Het gaf Amerika zelfvertrouwen, en leidde zelfs tot enige arrogantie. De opdracht was van die American Century iets goeds te maken. Voor veel Amerikanen sprak het helemaal niet vanzelf dat dit goed uit zou pakken: de depressie was niet vergeten en oorlogen werden vaak gevolgd door een recessie. Het gevoel van onkwetsbaarheid van voor Pearl Harbor was verdwenen, de oceanen boden niet meer vanzelfsprekend veiligheid. Isolationisme viel niet vol te houden, dat zagen ze ook wel, maar de oude wens van…

(1978, Velsen) studeerde Engelse taal- en letterkunde aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Ze is hoogleraar vroegmoderne literatuur en cultuur aan de Universiteit Leiden. In 2021 haalde Akkerman de wereldpers nadat ze met andere onderzoekers erin was geslaagd om met CT-scan en computer een ongeopende brief uit de zeventiende eeuw leesbaar te maken zonder de zegels te verbreken. Boeken van haar hand zijn onder meer: The Correspondence of Elizabeth Stuart, Queen of Bohemia, deel 1 en 2 (2015/2011), Invisible Agents (2018) en Elizabeth Stuart, Queen of Hearts (2021) - dat verscheen in 2023 in het Nederlands als De Hartenkoningin. Haar laatste boek - met Pete Langman - is Spycraft. Tricks and Tools of the Dangerous Trade frotn Elizabeth I to the Restoration (368 p. Yale University Press, € 22,99).…

In 2005 riep de Russische president Vladimir Poetin 4 november uit tot ‘Dag van de Eenheid’, een nationale feestdag. Hij houdt de Russen de Tijd der Troebelen voor als schrikbeeld. De president zou de enige zijn die een herhaling kan voorkomen. En in zijn rammelende historische betogen spelen de Polen steevast de rol van onbetrouwbare buur: ze krijgen de schuld in de schoenen geschoven van bijna alle tegenslagen uit de Russische geschiedenis. Samen met hun westerse bondgenoten zouden de Polen nog steeds streven naar de ondergang van Rusland.…

Vrijwel zeker hebben Freud en C.S. Lewis, de schrijver van De kronieken van Narnia, elkaar nooit ontmoet. Maar in films kan alles, zodat in Freud’s Last Session de scepticus en de gelovige met elkaar discussiëren over religie, god, liefde en trauma’s. Lewis heeft het initiatief genomen voor de ontmoeting, die plaatsvindt in Freuds huis in Londen op 3 september 1939, de dag dat Engeland Duitsland de oorlog verklaart. De schrijver wil van de doodzieke grondlegger van de psychoanalyse - Freud zal drie weken later sterven - horen of hij nog steeds vindt dat religie ‘een obsessieve neurose’ is. Als Lewis denkt dat Freud in het zicht van de dood plotseling gelovig is geworden, vergist hij zich. ‘Jij gelooft in de openbaring, ik in wetenschap,’ werpt Freud hem voor de voeten.…