Inhoudsopgave van Editie 5 - 2024 - Historisch Nieuwsblad

In 1935 sloten Duitsland en Engeland een nieuw vlootverdrag, waarna Duitsland zwaardere schepen kon bouwen. De bekendste waren de Bismarck en de Scharnhorst. Ze waren superieur aan de Britse slagschepen, maar niet opgewassen tegen hun aantallen – het vlootverdrag bepaalde dat de Duitse oorlogsvloot niet groter dan 35 procent van de Britse mocht zijn. Om de aanvoerlijnen te beschermen, zetten de Britten vanaf september 1939 alles op alles om deze oorlogsbodems te vernietigen. Op 27 mei 1941 werd de Bismarck op de Atlantische Oceaan tot zinken gebracht. De Scharnhorst ging op 26 december 1943 in de Barentszzee ten onder met vrijwel de gehele bemanning. Zonder bescherming van oppervlakteschepen wonnen Duitse U-boten (onderzeeboten), ondanks zware verliezen, toch bijna de slag om de Atlantische Oceaan. Totdat medio 1943 hun Enigma-berichtencode werd gekraakt.…

BEELDESSAY Zoals Hitler naar Lebensraum voor de Duitsers streefde, wilde Mussolini Spazio Vitale voor de Italianen. Hij ambieerde een corridor tussen de Italiaanse koloniën Libië en Somaliland, en wilde delen van de Balkan en Griekenland veroveren. De inspiratie vond hij bij het Romeinse Rijk en de handelsnetwerken van de stadstaten uit de Renaissance. Eerst sloeg Mussolini een Libische opstand met harde hand neer en in 1935 viel hij het Ethiopische keizerrijk aan. De Duce droeg zijn piloten op om dorpen te bombarderen met mosterdgas. De Volkenbond veroordeelde zijn optreden, maar greep niet in. Toch was Mussolini verbolgen over de kritiek van de Britten en de Fransen, die nota bene zelf omvangrijke kolonien hadden. Het laatste grote militaire succes was een snelle verovering van Albanië. Tussen 1935 en 1939 had Mussolini…

Het beeld van het werk aan de Birmaspoorweg is voor velen bepaald door de film The Bridge on the River Kwai (1957). Die maakte van de stalen spoorbrug bij Kanchanaburi een toeristische attractie. De film is echter gebaseerd op de in 1952 verschenen fictieve roman van de Fransman Pierre Boulle. De internationale bestseller veroorzaakte grote woede onder de voormalige krijgsgevangenen, omdat daarin de Britse commandant met de Japanners samenwerkt aan de bouw van een houten spoorbrug. De film won zeven Oscars en wordt beschouwd als een van de beste oorlogsfilms ooit. De échte brug doet nog altijd dienst, een deel van de spoorweg is nog te bereizen.…

De HMAS Armidale is pas een half jaar operationeel als het schip op 1 december 1942 door Japanners wordt getorpedeerd. De korvet, voorzien van Oerlikon-luchtafweergeschut, telt een Australische bemanning van 83 koppen. Daarnaast zijn er drie Australische militairen en 63 manschappen van het KNIL (Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger) aan boord. Als de Javaanse fuselier Tasmoen in het water duvelt, houdt zijn horloge ermee op. De wijzers staan om tien over drie stil. De Armidale, die hem vanuit Darwin naar Timor zou brengen, maakt slagzij en verdwijnt in de golven. De fuselier raakt bij de aanval gewond, maar overleeft. Hij worstelt maar even in het water. Met twee collega's en andere gewonden wordt hij al gauw in een gemotoriseerde reddingsboot gehesen. Daarin zitten gezagvoerder David Richards van de Armidale en enkele bemanningsleden,…

FILMS ‘Is het me gelukt om dingen te veranderen, zelfs maar een beetje? Laat ik een iets betere wereld achter?’ Deze overpeinzing komt niet uit Rutger Bregmans boek Morele ambitie, maar is te horen in de openingsscène van L'Abbé Pierre, une vie de combats. Daarin blikt Abbé Pierre (1912-2007) als oude man terug op zijn leven. Aan het slot van de film doet hij dat weer en geeft hij antwoord op de vraag uit het begin. In de ruim twee uur ertussen stapt de film met grote passen door het leven van Henri, die in een welvarend milieu in Lyon werd geboren. Na zeven jaar kloosterleven als kapucijner monnik verruilt hij contemplatie voor sociale strijdbaarheid. In de Tweede Wereldoorlog helpt hij – inmiddels Abbé Pierre genoemd – Joodse en andere…

KOMEND NUMMER Verschijnt 28 MEI…

Hoewel het aan land rustig was tijdens de Phoney War, vonden op zee al verschillende acties plaats. Op de eerste dag van de oorlog bracht een Duitse duikboot het Britse passagiersschip SS Athenia tot zinken, waarbij 117 personen om het leven kwamen. Hiermee was het startschot gegeven voor de Slag om de Atlantische Oceaan. Op 17 september ging het eerste Britse slagschip, HMS Courageous, ten onder, en een maand later bereikte de Duitse duikbootcommandant Günther Prien een heldenstatus door een Britse haven te penetreren en de HMS Royal Oak naar de bodem van de zee te verwijzen. Maar de Britten boekten in december ook een succesje: ze schakelden het pantserschip de Graf Spee uit.…

‘Onze rijst was altijd beschimmeld en krioelde van de maden,’ vertelde Dolf Douwes (1923, Malang) in 2020 in een interview voor het Veteraneninstituut over zijn krijgsgevangenschap aan de Birmaspoorweg. ‘Maar je at alles, je had zo'n honger. Gelukkig haalde onze Molukse kok Makatita van alles uit het oerwoud, zoals eetbare paddenstoelen en planten. En hij ving ook slangen en leguanen. Zo kregen we toch vitaminen en eiwitten binnen. Zonder de Molukkers had ik het niet overleefd. En dat gold voor meer Nederlanders.’ Wat Douwes dwarszat tot zijn overlijden in 2022 was dat deze Molukkers nooit daarvoor waren geëerd. Het waren vergeten helden. Douwes was een van de ongeveer 72.000 soldaten die na de overgave van Nederlands-Indië op 8 maart 1942 in Japanse krijgsgevangenschap raakten. Het merendeel van hen behoorde tot…

Philip Dröge is schrijver en journalist. Hij schrijft voor diverse kranten en magazines in binnen- en buitenland. Zijn boeken, waaronder Pelgrim, Moresnet, De schaduw van Tambora en Moederstad, werden met veel lof ontvangen. Onlangs verscheen van zijn hand De Tawl. Hoe de Nederlandse taal (bijna) Amerika veroverde. E en Duitse vriend van mij noemt het ‘een klap met de Auschwitzknuppel’: de neiging van zijn volk om de Tweede Wereldoorlog bij alles te betrekken. Als jurist moet hij wel eens bijspijkercursussen volgen, waarbij de nazi's altijd minstens één keer om de hoek komen kijken. ‘Ik zou wel eens willen leren over belastingrecht zonder dat de docent over de aangifte van Göring begint,’ vertelde hij mij recentelijk. Met een opgeluchte glimlach, omdat ik Nederlander ben, kan hij bij mij klagen zonder meteen…

In 1927 begon de aanleg van de Trans-Iraanse Spoorlijn, die van de Perzische Golf naar de Kaspische Zee liep. In 1938 was het project voltooid, al werd de spoorlijn begin jaren zestig door sjah Mohammad Reza Pahlavi doorgetrokken tot de hoofdstad Teheran en tot aan Gorgan, in het noordoosten van het land, tegen Turkmenistan aan. Tijdens de Tweede Wereldoorlog namen de Amerikanen de exploitatie van de spoorlijn over om de Sovjet-Unie te bevoorraden voor de strijd tegen nazi-Duitsland.…

In boeken over de Nederlandse architectuurgeschiedenis komen de bezettingsjaren vaak slechts kort, of helemaal niet aan bod. Vanaf de zomer van 1942 was er een algehele bouwstop van kracht. Je bent dus snel uitgesproken over het oorlogsverleden van architecten, lijkt de impliciete gedachte van historici. Toch is dat maar gedeeltelijk waar. Menig architect had tijdens of zelfs al voor de Tweede Wereldoorlog moeite de verlokkingen van het nationaalsocialisme te weerstaan. Sommigen lieten zich leiden door opportunisme of blinde ambitie, anderen door ideologische overtuiging. In die eerste categorie valt bijvoorbeeld de prominente architect Ko Oud. Hij sloot zich in 1917 op 27-jarige leeftijd aan bij kunstenaarsgroep De Stijl en ontpopte zich tot een van de wegbereiders van de moderne architectuur. Tijdens de bezetting gaf Oud gehoor aan de oproep zich te…

De Japanners bezetten het eiland Timor in februari 1942. Op het westelijke, Nederlandse én het oostelijke, Portugese deel van het eiland ontrolt zich een guerrilla-oorlog die een jaar duurt. Australische troepen en het KNIL voeren in kleine groepen aanvallen uit. De Armidale voert 63 KNIL-militairen aan en moet 176 moegestreden manschappen mee terugnemen naar de Noord-Australische stad Darwin, een tocht van zo'n 700 kilometer over de Timorzee. De guerrilla op Timor eindigt begin 1943 na de terugtrekking van KNIL en Australiërs. Voor de evacuatie wordt onder meer de Nederlandse torpedobootjager Hr. Ms. Tjerk Hiddes ingezet.…

VS hielpen onbewust Mexicaanse drugshandel In 1949 liep er meer dan 21.000 kilometer snelweg door Mexico. Al dat asfalt was met Amerikaanse hulp aangelegd om van Mexico een modern land te maken, gericht op handel met de VS. Die handel kwam er inderdaad, maar voor een groot deel in andere producten dan politici hadden gehoopt. Via de Mexicaanse wegen werden grote hoeveelheden opium en heroïne vervoerd. De modernisering van Mexico ging hand in hand met een groeiende drugseconomie, schrijft Nathaniel Morris in tijdschrift Past&Present. Politici in Noord- en Zuid-Amerika betoogden vaak dat investeringen in infrastructuur en industrie de drugsproductie zouden terugdringen, omdat ze burgers hielpen aan wettige manieren om geld te verdienen. Maar dat was een denkfout, stelt Morris. De groei van de handel in opiaten was een wezenlijk onderdeel…

Johann Wilhelm Rudolf (‘Hans’) Langsdorff, op 20 maart 1894 geboren op Rügen in de Oostzee, was voorbestemd voor het predikantschap. Dat was de grote wens van zijn ouders Ludwig Langsdorff, rechter van beroep, en Elisabeth Steinmetz, beiden lid van de evangelische gemeente. Toen Hans vier was, verhuisde het gezin naar Düsseldorf, waar ze buren werden van de adellijke familie Von Spee: graaf Maximiliaan was een vooraanstaand marineofficier. Op het gymnasium blonk Hans uit in wiskunde en geschiedenis. Hij was geliefd bij zijn klasgenoten en docenten, vanwege zijn ‘open, loyale en onbevreesde karakter en gevoel voor humor,’ schreef een leraar. Tot teleurstelling van zijn ouders, en ongetwijfeld onder de indruk van Spee, koos Hans in 1912 niet voor de studie theologie, maar voor de marineacademie in Kiel. Tijdens de Eerste Wereldoorlog…

Beatrice de Graaf is als hoogleraar verbonden aan de Universiteit Utrecht. Ze is gespecialiseerd in de geschiedenis van veiligheid, (contra-)terrorisme en internationale betrekkingen. Ook onderzoekt ze hedendaagse vormen van radicalisering. We zijn te goed bezig in dit land. We zijn zo democratisch, dat we last hebben van de wet van de remmende voorsprong. In Europa liep Nederland voorop met de invoering van een representatieve democratie en de ministeriële verantwoordelijkheid. Het aloude decentrale, federatieve bestel van de zeventiende eeuw en de U-bocht van koning Willem II in de negentiende zorgden ervoor dat de democratie hier al vroegtijdig een redelijk veilig bezit was. Met de verzuiling in de twintigste eeuw werd daarbovenop een systeem geperfectioneerd dat overleg en consensus bevorderde. Zodanig, dat toen het woord ‘polarisatie’ voor het eerst werd gebruikt zoals…

De wens om toch iets te doen tijdens de Phoney War leidde soms tot wilde plannen. Zo ontstond het idee om vanuit het Midden-Oosten olieraffinaderijen in de Kaukasus te bombarderen. Hiermee wilden de geallieerden niet alleen de Sovjetindustrie platleggen, maar ook de olie-export naar Duitsland verhinderen. Er vond een aantal verkenningsvluchten plaats, maar ‘Operatie Pike’ werd uitgesteld door de Duitse invasie van West-Europa. Toen Adolf Hitler in juni 1941 de Sovjet-Unie binnenviel, kwam Operatie Pike weer even uit de la voor het geval de Duitsers erin zouden slagen de Kaukasische olievelden te bezetten.…

Op 5 augustus 1941, rond vier uur in de nacht, trokken troepen van het Britse Gemenebest het zuidwesten van Iran binnen via een pontonbrug over de Sjatt al-Arab-rivier, op de grens tussen Irak en Iran. Tegelijkertijd vielen Britse en Australische troepen het land vanuit het westen en zuiden aan en drong de Sovjet-Unie binnen vanuit het noorden, vanuit het huidige Turkmenistan, Azerbeidzjan en Armenië. Operation Countenance was begonnen. Voor de Iraniërs kwam de aanval als een verrassing. Na minder dan een week was hun verzet gebroken en schudden de Britten en de Sovjets elkaar de hand nabij Qazvin, ten noordwesten van de hoofdstad Teheran. Iran werd bezet, ondanks zijn neutrale opstelling tijdens de Tweede Wereldoorlog. Sjah Reza Pahlavi moest het veld ruimen en zijn prowesterse zoon Mohammad Reza Pahlavi werd…

Een land van bevrijde slaven Landgoed Depok op West-Java was een autonoom gebied, dat werd bestuurd door vrijgemaakte slaven. Jan-Karel Kwisthout vertelt het fascinerende verhaal, dat helaas wat wijdlopig is opgeschreven. De stichter van Depok, Cornelis Chastelein, kwam uit een familie van welvarende kooplieden. Zijn vader was bestuurder van zowel de VOC als de WIC en stierf toen Cornelis zeven jaar was. Tien jaar later vertrok Cornelis met zijn twee zusters naar Indië, waar ook hij in dienst van de VOC trad. Hij maakte er vlot carrière en werd een van de twaalf leden van de Raad van Indië, het bestuurslichaam dat samen met de gouverneur-generaal de Hoge Regering in Indië vormde. Hij vergaarde een fortuin en kocht ten zuiden van Batavia drie landgoederen, die hij door zijn slaven tot…

HISTORISCHE SENSATIE Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? ‘Ja, die ken ik zeker. Alsof ik door een bliksemschicht word getroffen en iets wezenlijks begrijp van het verleden door mijn fysieke ontmoeting met een archiefstuk, een gebouw of een plek.’ Gaat u ook op zoek naar zo'n ervaring? ‘Als biograaf wil ik handgeschreven eeuwenoude brieven in mijn handen houden. Iemand heeft zo'n brief zelf geschreven, opgevouwen en vastgehouden. Dat maakt het verleden tastbaar – dichterbij kan ik niet komen.’ Bij wie overkwam u dat? ‘Bij de brieven van Anna van Saksen, de tweede vrouw van Willem van Oranje, die werd gedwongen tot een echtscheiding en later krankzinnig werd verklaard, zag ik afdrukken van druppels op het papier. Het kan haast niet anders of dat waren haar tranen.…