Inhoudsopgave van Editie 4 - 2024 - Historisch Nieuwsblad

Door personeelstekorten lukt het PostNL niet meer om alle brieven binnen 24 uur te bezorgen. Het bedrijf wil dat bezorgers daar voortaan twee dagen over mogen doen. De afgelopen eeuw veranderde het werk van Nederlandse postbodes voortdurend. In de jaren twintig werd het aantal dagelijkse bezorgmomenten verlaagd van vier naar twee, en eind jaren zestig klapperde de brievenbus nog maar één keer per dag. In datzelfde decennium deed de ‘tweelingbrievenbus’ zijn intrede, die het makkelijker maakte om stadspost van andere brieven te scheiden. PTT-bezorgers hoefden toen al niet meer te sjouwen met zware postzakken. Ze konden gebruikmaken van het wagentje op de foto: de postboy. Ook hun kledingkeuze werd moderner. Hoewel werknemers tot 1973 de PTT-pet moesten dragen tijdens hun rondje door de buurt, lieten steeds meer postbodes het hoofdeksel…

In de jaren 1440 gebruikte de Italiaan Giovanni Bianchini een ‘decimale punt’ om een tiendelige breuk te noteren. Historici dachten tot voor kort dat de decimale punt (of komma, zoals in 1,5) pas uit de late zestiende eeuw dateerde. Maar Bianchini noteerde hem dus al anderhalve eeuw eerder, in sterrenkundige en astrologische teksten. Deze ontdekking heeft wiskunde-historicus Glenn van Brummelen onlangs gepresenteerd in Historia Mathematica. De ontdekking betekent niet dat Bianchini de tiendelige breuk uitvond, want het principe was in Azië en het Nabije Oosten al eeuwen eerder in gebruik. Maar voor zover bekend, was hij dus wel de eerste die de breuk handig met een punt noteerde. (GD)…

De beste boeken over de immigrantensamenleving zijn romans. Zoals The Jungle (1906) door Upton Sinclair; The Rise of David Levinsky (1917) door Abraham Cahan; My Ántonia (1918) door Willa Cather; Call it Sleep (1934) door Henry Roth; The House on Mango Street (1984) door Sandra Cisneros; The Joy Luck Club (1989) door Amy Tan; Angela’s Ashes (1996) door Frank McCourt; House of Sand and Fog (1999) door Andre Dubus III; Exit West (2017) door Mohsin Hamid; The Sympathizer (2015) door Viet Thanh Nguyen.…

De textielindustrie had eerder te maken met belangrijke uitvindingen, al riepen die minder weerstand op dan de mechanische weefmachine. In 1589 vond William Lee de eerste breimachine uit. Maar omdat koningin Elizabeth I vreesde dat alle breiers hun baan zouden verliezen, verbood ze hem de machine op de markt te brengen. Door de opkomende katoenplantages in de Amerikaanse koloniën groeide de vraag naar textiel en in de eeuwen daarna begon de breimachine alsnog aan een opmars. De textielarbeiders leerden ermee om te gaan en de machine maakte hun werk uiteindelijk zelfs makkelijker. Ook de schietspoel, die er in 1733 voor zorgde dat maar één persoon het weefgetouw hoefde te bedienen in plaats van twee, zorgde slechts even voor onrust.…

'Ik heb liever dat men zich afvraagt waarom er nog géén standbeeld voor mij is opgericht, dan dat men zich afvraagt waarom er wél een standbeeld voor mij is opgericht,’ zou de Romeinse consul Cato de Oudere ooit hebben verklaard. In dat opzicht konden veel Nederlandse historische figuren tot ver in de negentiende eeuw innig tevreden zijn. Een standbeeld waarmee zij werden geëerd bleef heel lang uit. Dat we daarmee ernstig bij het buitenland dreigden achter te blijven, begon op den duur ook in Nederland zelf op te vallen. Vooral de achterstand op België, dat zich in 1830 van het vaderland had afgescheurd, werd als pijnlijk ervaren. Juist nu Nederland door die vervelende Belgen definitief niet meer de fictie kon ophouden een grote mogendheid te zijn, moest die grootmachtsstatus van…

Veel steden kennen rafelranden, voorbij de woonwijken gelegen terreinen met non-descripte bedrijven, braakliggende lapjes grond en schimmige loodsen. Voor de stad vormen ze meestal geen bedreiging. Sterker nog, veel van wat in het fraaie centrum niet welkom is, vindt daar een plek. Maar de rafelranden van Europa zijn een ander verhaal. Het welvarende centrum, grofweg de Europese Unie, wordt aan zijn grenzen geconfronteerd met gebieden vol onrust, conflicten en onberekenbare regimes. De meeste boeken over Europa beschrijven het continent van binnenuit, dat wil zeggen dat ze ingaan op de dromen, ambities, plannen en interne problemen van Europa. Historicus en politiek analist Ivo van de Wijdeven bekijkt Europa daarentegen vanuit de regio’s die aan ons werelddeel grenzen. Als we willen weten welke problemen op ons afkomen, met welke dreigingen we rekening…

Het klinkt mooi: het boerenleven in vier seizoenen. Maar de animatiefilm The Peasants is geen plattelandsidylle. De verfilming van de roman Chlopi (‘Boeren’) van de Poolse schrijver Władysław Reymont, winnaar in 1924 van de Nobelprijs voor literatuur, is een rauwe vertelling over dwingende patriarchale mores op het Poolse platteland rond 1900. Centraal staat een boerendochter, die door haar moeder, een weduwe, tegen haar zin wordt uitgehuwelijkt aan een rijke boer. ‘Liefde komt en gaat, maar land blijft,’ houdt de vrouw haar dochter nuchter voor. Zo kun je het zien, maar ze stort haar met het opgedrongen huwelijk wel in een freudiaanse chaos. De zoon van de rijke boer is namelijk verliefd op haar en zij op hem. Volgt u het nog? Het zorgt in elk geval niet voor een ontspannen…

VOORWOORD ‘Ons volk is geen volk van eene levendige, licht prikkelbare verbeelding. Het gaat al zulke steenen of metalen monumenten vrij onverschillig voorbij.’ Ik las deze zin in een brief uit 1863, toen ik als student onderzoek deed in het gemeentearchief van Den Haag. Het onderwerp van mijn doctoraalscriptie was de ontstaansgeschiedenis van het Nationaal Monument Plein 1813. Dit gedenkteken zou niet opvallen als het in Parijs of Wenen stond. Maar voor Nederlandse begrippen is het kolossaal. Dat vonden tijdgenoten ook. Om de oprichting te bekostigen werden collectes gehouden in het hele land, maar de animo viel tegen. Notabelen in de provincie vonden zo’n protserig Haags monument maar geldverspilling en bovendien on-Nederlands. Pleinen en heuveltoppen in heel Europa werden in de negentiende eeuw volgeplempt met monumenten voor nationale helden. Ook…

De Britten stelden quarantaines in en deden pogingen om de muggen te bestrijden die de ziekte verspreidden. Later zorgden ze ook voor lessen in hygiëne en vaccinatiecampagnes onder de bevolking. Die uitgebreide aandacht voor gele koorts was opmerkelijk, zo laat Arlinde Vrooman zien in haar proefschrift Here to heal?, waarop ze onlangs promoveerde aan de Universiteit Groningen. Vrooman onderzocht het gezondheidsbeleid in de Britse kolonie Ghana en de Franse kolonie Ivoorkust in de periode 1900-1955. Ze concludeert dat het lijden van Europeanen een belangrijke motivatie was om ziektes te bestrijden. Gele koorts leidde tot relatief weinig opnames in koloniale ziekenhuizen, maar trof Europeanen wel ernstig. Daarom ging er naar verhouding veel aandacht uit naar deze ziekte. Hetzelfde gold voor pokken en slaapziekte. Bovendien viel er tegen deze aandoeningen echt iets…

Het leven van een Italiaanse nieuwkomer in New York wordt onovertroffen verbeeld in het tweede deel van The Godfather-films van Francis Ford Coppola, dat uitkwam in 1974. Hij volgt de hoofdpersoon vanuit Sicilië tot zijn eerste blik op het vrijheidsbeeld, zijn inpassing in de immigrantengemeenschap van Little Italy en zijn geleidelijke ontwikkeling tot maffiabaas. Dat Coppola de film kon maken en alle clichés uit de kast kon halen, had alles te maken met de herlevende aandacht voor etnische identiteit in de jaren zestig en zeventig.…

Op 24 oktober 1664, zo rond een uur of acht in de ochtend, zou het leven van Albertine Agnes van Oranje-Nassau, echtgenote van de Friese stadhouder Willem Frederik van Nassau-Dietz, op ingrijpende wijze veranderen. Toen een van zijn pistolen haperde, controleerde Willem Frederik de loop. Daarop ging het af. Het schot verbrijzelde zijn onderkaak, gebit en neus. Spreken kon hij niet meer. Met zijn laatste krachten schreef Willem Frederik op een briefje dat het een ongeluk was. Albertine Agnes was dertig jaar oud toen ze weduwe en regentes werd. Met bewonderenswaardige ijver doorliep ze een spoedcursus Fries staatsrecht en verdiepte zich in het patronagenetwerk dat Willem Frederik tijdens zijn leven had opgebouwd. Die ‘vrienden’ had ze nodig om haar positie in de complexe politieke verhoudingen van het gewest veilig te…

Wanneer je aan de islam denkt, dan denk je aan het Midden-Oosten. Daar ligt immers de bakermat van de tweede godsdienst ter wereld. Daar vind je de heilige steden Mekka, Medina en Jeruzalem. Daar speelt religie al eeuwenlang een hoofdrol in de vele conflicten die er werden én worden uitgevochten. Maar de meeste moslims wonen helemaal niet in het MiddenOosten. Van de bijna twee miljard moslims wereldwijd woont een derde in Azië – in het bijzonder in Zuidoost-Azië. Landen als Indonesië, Maleisië en Brunei hebben een moslimmeerderheid. In Indonesië staat 87 procent van de meer dan 275 miljoen inwoners geregistreerd als moslim. Het land heeft de grootste moslimgemeenschap ter wereld. Dat is bepaald geen recente ontwikkeling. Toen de Verenigde Oost-Indische Compagnie rond 1600 voet aan wal zette in de Indonesische…

Het eeuwenoude Schokland – 150 tot 500 meter breed, bijna vijf kilometer lang, bestaande uit de kernen Emmeloord en Ens – wordt in 1859 op last van de regering ontruimd. De eilandbewoners, die vooral van de visserij proberen te leven, moeten hun hele boeltje oppakken. Letterlijk: hun huizen, huisjes meer, want zo groot zijn ze niet, worden verscheept. Dat zal een eventuele terugkeer bemoeilijken. De Schokkers hebben het water lief, maar erkennen dat het moeilijk overleven is op een stuk grond dat keer op keer verzuipt. Bovendien liegt de aangeboden vertrekpremie er niet om. Het moet de pijn van het ongekend verregaande overheidsingrijpen verzachten. Neem Albert Diender. Hij pakt zijn huisje van 36 vierkante meter op en krijgt van regeringswege liefst twee jaarsalarissen mee: 975,25 gulden. Het is een glinstering…

Het lokmiddel was muziek. Of, in de ogen van de Amsterdamse hoofdcommissaris Hendrik Versteeg, wat daarvoor moest doorgaan. Zelf had hij niets op met de nieuwlichterij die jazz werd genoemd. Na een bezoek aan de Negro Kit Kat Club aan de Wagenstraat rapporteerde hij over herrie die alleen geschikt was ‘om trommelvliezen op deugdelijkheid te toetsen’. Versteeg waande zich bezoeker in Artis: ‘In dat dierenparadijs kan men de fratsen van de apen nog waarderen, in de Negro Kit Kat Club echter is het optreden dezer “mensapen” walgelijk om te zien.’ Jazzclub Negro-Palace op het Thorbeckeplein was volgens Versteeg een soortgelijk oord. Hij waarschuwde voor de aantrekkingskracht van ‘zwarten’ op jonge vrouwen; ze trokken hen gemakkelijk mee in het verderf. Het gevolg: zedenverval, geslachtsziektes, zwangerschappen en mogelijk zelfs prostitutie. De hoofdcommissaris…

Deze top 5 is gebaseerd op de verkoop van Librisboekhandels: www.libris.nl…

Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? ‘Pecunia vincit omnia: geld overwint alles. Deze sensatie trof me tijdens het schrijven van De contractarbeiders van Deli. In 1860 was de slavernij in Nederlands-Indië formeel afgeschaft, maar de uitbuiting bleef voortbestaan. Plantagehouders rekruteerden “contractarbeiders”, en dat waren eigenlijk hun lijfeigenen. De Nederlandse politiek was erop gericht om samen met de planters via dit systeem zoveel mogelijk geld te verdienen.’ Ziet u dat nu nog gebeuren? ‘Als je de vrije markt z’n gang laat gaan, dan is de mens kennelijk tot de vreselijkste dingen in staat, ten koste van anderen die aan de grond zitten. Want wat daar gebeurde, gebeurt nog steeds, in andere vormen. Er wordt nu verdiend aan mensen die in de schuldsanering zitten, aan zieken in de…

In 1908 publiceerde Israel Zangwill het toneelstuk The Melting Pot. De hoofdpersoon is een Joodse immigrant uit Rusland, David Quixano, die een grote ‘Amerikaanse’ symfonie wil schrijven waarin hij zijn diepste gevoelens neerlegt over zijn nieuwe land. Tijdens het componeren raakt hij verliefd op een niet-Joods meisje. Het stuk eindigt met de uitvoering van de symfonie en, uiteraard na vele avonturen en tegenspoed, het huwelijk met zijn geliefde. Voor het zover komt, legt Quixano de nodige liefdesverklaringen af, vooral aan Amerika. ‘Amerika is Gods smeltkroes,’ roept Quixano uit, ‘het grote mengvat waarin alle gezichten van Europa worden gesmolten en hervormd! (…) Duitsers en Fransen, Ieren en Engelsen, Joden en Russen – hup, de grote smeltkroes in, allemaal! Zo maakt God de Amerikaan!’…

Toen stadhouder-koning Willem III in 1702 kinderloos overleed, was de directe tak van nazaten van Willem van Oranje uitgestorven. Er volgde een Tweede Stadhouderloos Tijdperk, dat in 1747 eindigde met het aantreden van Willem IV van Oranje-Nassau als eerste erfstadhouder. Daarmee hadden de Friese Nassaus eindelijk het felbegeerde stadhouderschap over de hele Republiek verworven en leverden zij ook de personele bezetting voor de monarchie die in 1813 in het leven werd geroepen. De voorvaderen van onze huidige koning behoren dus tot de Friese Nassaus, al heeft hij door de genealogische inbreng van Albertine Agnes ook een direct lijntje met Willem van Oranje.…

(1973, Noordoostpolder) studeerde geschiedenis en journalistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen. Ze schreef eerder Het nieuwe land (2013), De helpende hand (2016) en Eens ging de zee hier tekeer (2020). Dat laatste boek was de opmaat tot een gelijknamige documentairereeks, die in 2022 door Omroep Max werd uitgezonden. Later dit jaar volgt een vierdelige documentaire die is gemaakt naar aanleiding van haar eerste titel, Het nieuwe land. Vriends nieuwe boek is Het eiland van Anna. Schokland en de geschiedenis van een thuis (272 p. Atlas Contact, € 24,99).…

Willem van Steensel van der Aa was in de jaren 1930 de toonaangevende jazzrecensent in Nederland. Onder het pseudoniem Will Gilbert schreef hij voor het tijdschrift Jazzwereld en voor de Nieuwe Rotterdamsche Courant. De criticus vond zichzelf dé autoriteit en hechtte sterk aan authenticiteit van de jazzmuziek én de ‘negers’. Maar vlak voor en tijdens de oorlog verkondigde hij een totaal ander geluid door te waarschuwen tegen de jazzepidemie. Het was nu opeens armoedige, primitieve muziek zonder artistieke waarde. De enthousiaste recensent van weleer werkte ook samen met de bezetter. Voor het Departement voor Volksontwikkeling en Kunsten stelde hij de regels op voor een verbod op de ‘negroïde’ jazz dat vanaf 1942 gold. Niet toegestaan waren onder meer scatten (zangers die fantasieklanken voortbrachten), excessief vibrato en langdurige drumsolo’s.…

BOEKEN 4 VRAGEN AAN 1 Waarom dachten de Gorredijkers dat ze ufo’s zagen? ‘In 1947 begonnen discussies over ufo’s. Vanaf toen werd geopperd dat ufo-waarnemingen konden duiden op buitenaardse ruimteschepen. Eerst speelde dat vooral in Amerika. In 1947 zag piloot Kenneth Arnold een aantal vliegende objecten en later dat jaar stortte er een onbekend object neer bij Roswell in New Mexico – volgens sommigen een ruimteschip. In beide gevallen verwezen de media naar de discussie over ufo’s. Nederlandse kranten namen de berichten over, waarna er ook in Nederland steeds vaker ufo’s werden waargenomen.’ 2 Wat maakte de ufo-golf van Gorredijk uniek? ‘In Gorredijk werden binnen een maand ontzettend veel ufo’s gezien. De meldingen werden bijna methodisch onderzocht en er waren vaak veel mensen bij betrokken. Dat is voor Nederland uniek. In Amerika kwamen…

Het is moeilijk om het genre van dit boek vast te stellen. Is Onder de zwarte zon een biografie? Een autobiografie? Een roman? Een politiek-filosofisch traktaat? Of iets anders? Zelf noemt letterkundige en filosoof Rolf Wennekes zijn boek een ‘mozaïekvertelling’. Hij beschrijft het leven van zijn foute opa, de Nijmeegse boekhandelaar André van Hooijdonk (1879-1961), op literaire wijze. Inclusief fictieve dialogen met personen die zijn grootvader mogelijk nooit heeft ontmoet. Het is een tragisch leven. Van Hooijdonk liet zich verleiden door de nazi-ideologie, steunde de Duitse bezetter en werd na de bevrijding een korte, maar zware periode geïnterneerd. Ook zijn zoon Dré, een wereldvreemde meeloper, overkwam dit. Daarnaast gaat het boek ook over het nazi-occultisme. Dit werd gesymboliseerd door een zwarte zon met SS-runen. In een torenzaal van de Wewelsburg…

EN VERDER De bezetting van Iran Het Duitsgezinde Iran werd in 1941 bezet door Britse en Sovjettroepen. Zij zetten de sjah af en verdeelden het land in invloedssferen. Deze gebeurtenissen zouden grote gevolgen hebben voor de toekomst van Iran, en een kiem leggen voor de Koude Oorlog. Drama in de Timorzee Op 1 december 1942 torpedeerden Japanse vliegtuigen een schip waarmee 63 militairen van het KNIL op weg waren van Australië naar Timor om de strijd voort te zetten. Volgens een Nederlands rapport nam de Australische marineleiding te veel risico.…