Inhoudsopgave van Editie 3 - 2024 - Historisch Nieuwsblad

Waarom nu? Of het nu gaat over stikstof of migratie, sommige partijen beweren dat ze Europese en internationale wetgeving terzijde kunnen schuiven. Ze treden daarmee in de voetsporen van de eerste Romeinse populares. Rome, in het duister van de nacht. Een paar mannen sjouwen iets langwerpigs naar de oever van de Tiber. Dan: een plons in het water. Zo maakte de zittende macht in 133 v.Chr. een einde aan een dreiging die nu eens niet van buitenaf kwam, maar uit het eigen hart. Niet dat het veel hielp. De man die nu morsdood in de rivier dreef had de bijl al aan de wortels van de republiek gezet. Zijn naam: Tiberius Sempronius Gracchus, 31 jaar oud. Bij leven nogal een durfal. Veelbelovend ook. Behorend tot de nobilitas – het soort…

De geschiedenis zal het leren. Wat? Of iets succes heeft. De temporele factor is soms net zo belangrijk als de actualiteits- of succeswaarde van het moment. Er zijn talloze acties en initiatieven te noemen die op het moment zelf als irrelevant of ineffectief worden beschouwd, maar die met terugwerkende kracht wel degelijk iets in werking hebben gezet. Neem de actie van Rosa Parks, die op 1 december 1955 de oproep van een buschauffeur negeerde om op te staan voor witte mensen en achterin de bus te gaan zitten, zoals destijds betamelijk was voor zwarte passagiers. Haar weigering om op te staan werd door de meeste witte inwoners van Alabama in 1955 gezien als een brutaliteit, een anomalie van een onaangepast individu. Maar anno 2024 wordt Parks’ daad beschouwd als een…

De Deense ontdekkingsreiziger Vitus Bering stond al vele dagen op het dek van zijn schip de Sint-Peter, in de ijzige stilte turend in de verte. Hij was in mei 1741 vanaf het Russische schiereiland Kamtsjatka met twee schepen vertrokken. Hij wilde nagaan of hij naar Amerika kon varen door de Beringzee, die hij tien jaar eerder had ontdekt. Maar de omstandigheden waren bar en boos en het zusterschip Sint-Paulus was begin juni in dichte mist verdwenen. Bering besloot op goed geluk door te varen in zuidwestelijke richting. Rond 16 juli ontwaarde hij boven de laaghangende mist opeens de pieken van het Sint-Eliasgebergte. Een paar dagen later zette hij met zijn mannen voet aan wal op Kayakeiland. Vitus Bering had Alaska ontdekt. Berings reis maakte deel uit van de Grote Noordse…

Wie Buenos Aires binnenrijdt vanuit het zuiden over de brede Avenida 9 de Julio wordt toegelachen door een immense stalen beeltenis van de voormalige presidentsvrouw Evita Perón (1919-1952). Het kunstwerk hangt aan de zijgevel van het ministerie van Gezondheid, een gebouw uit 1936. Ook op de andere zijde prijkt een afbeelding van Evita. Beide zijn in 2011 aangebracht op initiatief van de toenmalige peronistische president Cristina Fernández de Kirchner. Evita lacht in zuidelijke richting, waar de arbeiderswijken en fabrieken liggen. Maar de rijke Argentijnen aan de noordzijde, de Barrio Norte, kijken naar een strijdlustige Evita die een vlammende speech tegen hen houdt. De presidentsvrouw was zelf in armoede opgegroeid en haatte de bezittende klasse. Sommige Argentijnen rijden een straatje om, zodat ze niet langs haar portretten hoeven. Er is een…

Wie terugdenkt aan de Nederlandse politiek tussen 1970 en 1995 heeft vermoedelijk niet meteen het gezicht van Jan de Koning op het netvlies. Die denkt eerder aan figuren als Joop den Uyl, Dries van Agt, Hans Wiegel, Ruud Lubbers, Boer Koekoek, of een om zijn snerende humor vermaarde stalinist als Marcus Bakker. Maar wil dat zeggen dat Jan de Koning (1926-1994) kleurloos was of iemand zonder politiek belang? Het klopt dat deze CDA-politicus minder aandacht trok dan bovengenoemde politici. Hij was nimmer partijleider en/of premier en zijn privéleven gaf geen aanleiding tot krantenkoppen, maar in de schaduw speelde hij vaak een grote rol. De Koning werd in 1926 geboren in het Overijsselse Zwartsluis, waar zijn gereformeerde vader gemeentesecretaris was en tien jaar later burgemeester werd. Op 17-jarige leeftijd raakte hij…

NIEUWS De koloniale landdrost ter plaatse, Constant van Nuld Onkruijdt, was ongerust. Volgens hem waren de Khoi-Khoi uit op het ‘ruïneren van het land’. Maar de gouverneur van de Kaapkolonie, Cornelis Jacob van der Graaff, nam de zaak niet heel serieus. De nonchalance van de gouverneur had te maken met de racistische blik van de Nederlanders op de Khoi-Khoi, betoogt Anne Marieke van der Wal (Universiteit Leiden) in BMGN. Jan Paerls oproep om wit vee te slachten was bedoeld als een offer, in de hoop dat na de verwachte omwenteling betere tijden zouden aanbreken. Zijn boodschap bevatte christelijke aspecten. Maar Van der Graaff dacht dat het slechts om heidens bijgeloof ging. Khoi-Khoi waren in koloniale ogen namelijk niet in staat christelijke leerstellingen te bevatten en ook niet om christen te…

Onze recensenten laten u elke maand kennismaken met de belangrijkste geschiedenisboeken van dit moment uit binnen- en buitenland. In de achttiende eeuw omringden aristocraten zich graag met exotische bedienden. Na de Franse Revolutie leek daar een einde aan te komen, maar Napoleon en zijn vrouw Joséphine zetten de gewoonte voort. Joséphine was een verzamelaar van personeel uit verre streken; ze had zelfs een Chinese dwerg. Napoleon pronkte graag met Roestam, een jongen die hij in 1799 had meegenomen van zijn expeditie in Egypte. Roestam was een mammeluk, een niet-Arabische slaafsoldaat. Napoleon liet hem prachtig kleden in een soort oriëntaliserend operettekostuum met een witte tulband. De van oorsprong Georgische Roestam had een onopvallend mediterraan uiterlijk, maar zijn kleding maakte hem tot een uitheemse bezienswaardigheid. Hij werd Napoleons persoonlijke bediende en sliep…

Op zondagochtend 16 april 1944 arriveert SS-Sturmbannführer Willi Lages, hoofd van de Sicherheitsdienst (SD) in Amsterdam, met een contingent Duitse politietroepen in Velsen-Noord. Lages is helemaal klaar met het verzet in Noord-Kennemerland. De afgelopen weken heeft de door communisten gedomineerde Raad van Verzet (RVV) er verschillende collaborateurs geliquideerd. Uiteraard heeft Lages hierop gereageerd met represailles, onder meer met een moord op een arts. Maar ‘die terroristen’ hebben zich daar niets van aangetrokken en lijken ongrijpbaar. Nu zal Lages hun en de plaatselijke bevolking eens een lesje leren. In Velsen en in het aanpalende Beverwijk worden 486 jongemannen van 18 tot 25 jaar van straat geplukt of uit hun huis gesleurd. Die middag nog worden ze met de trein afgevoerd naar concentratiekamp Amersfoort, van waaruit de meesten enkele maanden later naar…

HISTORISCHE SENSATIE Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? ‘Huizinga's sensatie omvat een soort extatisch gevoel. Dat herken ik niet direct. Maar wel dat een historische ontdekking niet alleen een intellectuele vondst is. Ze roept ook emoties op van verbazing, verdriet, boosheid. Dat maakt geschiedschrijving zo interessant. Het is niet alleen een cognitief proces, maar je maakt als onderzoeker ook een gevoelsmatige ontwikkeling door.’ Kunt u dit toelichten? ‘Mijn laatste boek, Het kleedje voor Hitler, gaat over mijn eigen Duitse familie van vaderskant. Dat raakt je nog sterker dan in andere gevallen.’ Uw familiegeschiedenis veroorzaakte bij u een historische sensatie in overtreffende trap? ‘Ja, en dat terwijl ik in de jaren negentig ben opgeleid met de boodschap dat je gevoelens zoveel mogelijk moet uitbannen. Bij de geschiedschrijving…

Verschijnt 26 MAART DOSSIER Honderd jaar geleden sloten de Verenigde Staten de deuren voor nieuwe immigranten. De Johnson-Reed Act van 1924, die door de opstellers was bedoeld om de instroom van ‘buitenlands bloed’ te keren, bleef in werking tot 1965. De immigratiestop had als bij-effect dat culturele minderheden sneller assimileerden.…

NIEUWS Lees hier elke maand over nieuw onderzoek, brandende kwesties en duiding van de actualiteit in binnen- en buitenland. Tijdens de expositie Decoding the Atlantic World in 2022 werd de VOC-vlag al tijdelijk vervangen door een ontwerp van kunstcollectief Sites of Memory, bestaande uit een combinatie van signaalvlaggen in pan-Afrikaanse kleuren. Hoewel het nagebouwde schip Amsterdam een Oost-Indiëvaarder was, past het kunstwerk volgens het museum bij het vaartuig, omdat de expositie over koloniale geschiedenis in het algemeen ging. De VOC-vlag was na de expositie nog even op het schip te zien. Maar nu legt het museum het dundoek voorgoed in de mottenballen. Dit nieuws leidde in februari tot boze reacties op sociale media. In de ogen van sommige twitteraars is het een voorbode van het verwijderen van het hele schip.…

Het waren opmerkelijke woorden, want Cicero had zich lang verzet tegen Caesars inmiddels voltooide opmars naar de politieke top van Rome. Bovendien deed hij zijn uitspraken in een redevoering omwille van Marcus Claudius Marcellus, die ook anti-Caesar was geweest. Toen Caesar niet te stuiten bleek, was Marcellus in ballingschap gegaan. Kort voor Cicero's redevoering had hij besloten clementie van Caesar te accepteren en terug te keren naar Rome. Maar onderweg was hij vermoord, volgens geruchten in opdracht van Caesar. Cicero had dus reden om kritisch te zijn op Caesar, maar daar was de sfeer in Rome niet naar. Caesar was te machtig om hem direct te tarten. Dus gebruikte Cicero zijn retorische talenten om zijn afkeuring verhuld te uiten. Hoe dat ging, laat Giovanni Margiotta zien in zijn proefschrift The…

Wanneer begonnen vrouwen zich te sluieren? Stafford: ‘Het verschijnsel is al heel oud. De eerste voorbeelden komen uit Mesopotamië en dateren van ongeveer 3000 jaar geleden. Ook in het oude Griekenland zag je hoofddoeken, net als in het Romeinse Rijk voor de opkomst van het christendom. Niet alleen vrouwen bedekten hun hoofd, mannen deden dat in de Romeinse tijd ook. Met name tijdens religieuze ceremonies. Voor Romeinse vrouwen kon een hoofdbedekking een statussymbool zijn, dat aangaf dat ze respectabele dames waren. Daarin konden ze wel veel variëren: er waren grote en kleine, strakke en ruimzittende hoofddoeken. Er bestonden geen strikte regels over wat vrouwen moesten dragen. Er is een voorbeeld van een echtgenoot die zich van zijn vrouw had laten scheiden omdat zij blootshoofds naar buiten was gegaan. Maar de…

In 1988 kreeg de gerenommeerde Oostenrijkse toneelschrijver Thomas Bernhard de opdracht om een toneelstuk te schrijven naar aanleiding van de 50-jarige herdenking van de opname van Oostenrijk in het Derde Rijk (de Anschluss). Bernhard schreef het toneelstuk Heldenplatz, genoemd naar het Weense plein waar Hitler vanaf het balkon aan een uitzinnige menigte van 200.000 Oostenrijkers de Anschluss bekendmaakte. Het toneelstuk liet zich lezen als een afrekening met het Oostenrijkse naziverleden en als felle kritiek op de naoorlogse verdringing en de heropleving van het nationalisme. De met de FPÖ sympathiserende Kronen Zeitung publiceerde nog voor de première delen uit het stuk onder de titel ‘Österreich, 6,5 Millionen Debile’ en meldde fijntjes dat de belastingbetaler voor deze ‘Österreich-Besudelung’ mocht opdraaien. Veel Oostenrijkers waren woedend, onder wie Kurt Waldheim die Heldenplatz een belediging…

BEELDESSAY In een kronkel van de rivier de Menam in Midden-Thailand ontstond de stad Ayutthaya. Volgens de overlevering is de stad in de veertiende eeuw gesticht, maar er zijn aanwijzingen voor een oudere nederzetting in dit gebied. Door de gunstige ligging ontwikkelde Ayutthaya zich tot belangrijke haven en handelsstad. Vanaf het begin werd de plaats aangedaan door Chinese handelaren, die de stad ‘Xian’ noemden. In de veertiende en vijftiende eeuw ondernamen de inwoners van Ayutthaya rooftochten langs de rivier tot aan het schiereiland van Malakka en zelfs tot aan Sumatra. De stad bouwde geen territoriaal rijk, maar een maritiem netwerk. Ayutthaya exporteerde exotische materialen als ivoor en hout uit de jungle, maar ook vis, rijst en metalen. Vanuit China werden meer bewerkte producten geïmporteerd zoals tapijten en stoffen. In de…

De graaf zelf doet open en steekt zijn hand uit ter begroeting. Niet dat hij er in zijn spijkerbroek en makkelijke trui erg adellijk uitziet. Maar dat is slechts mijn vooroordeel, Niccolò is een telg uit een oeroud Italiaans geslacht. Zijn voorouders waren diplomaten, bisschoppen en generaals. Als ik zijn palazzo in het Noord-Italiaanse stadje Tirano binnenstap, zie ik ze allemaal in olieverf naar beneden blikken vanaf de hoge muren. Het is die geschiedenis waarvoor ik hier ben, via booking.com ben ik dit stadspaleisje aan de voet van de Alpen op het spoor gekomen. De foto's op internet doen dit pand echter nauwelijks recht, Niccolò's woonhuis is indrukwekkend van buiten, opulent van binnen. Het zit vol met hout dat kraakt en muren die zijn gebouwd om kanonskogels op te vangen.…

Noem het een gruwelijke vorm van ironie: vanaf 20 juni 1942 was de tram voor Amsterdamse Joden verboden, maar op 8 augustus 1944 zat Anne Frank in de tram. Samen met haar familie en de andere onderduikers die op Prinsengracht 243 waren opgepakt. Ze werden met negentig andere Joden naar het Centraal Station gereden, waar een trein klaarstond om hen naar Westerbork te brengen. Het was de laatste tram die Amsterdamse Joden naar hun ondergang vervoerde. Willy Lindwer en Guus Luijters onderzoeken in het boek Verdwenen stad en in de gelijknamige film de rol van de tram bij de deportatie van Amsterdamse Joden. In de film rijden ze met de tram waarin Anne Frank haar laatste tramrit maakte de route die de trams met opgepakte Joden reden. Al pratend met…