Inhoudsopgave van Editie 2 - 2024 - Historisch Nieuwsblad

ACTUEEL Amsterdam wil de drukte en overlast op de Wallen aanpakken door in een ander stadsdeel een nieuw erotisch centrum te bouwen. Veel sekswerkers zien een verplaatsing niet zitten; zij werken liever vanachter de beroemde ramen. In de jaren zestig wilde persfotograaf Hans Hofman de Amsterdamse prostitutie vieren met een missverkiezing. Op 19 juni 1968 huurde hij een rokerig zaaltje af, waar een vijfkoppige jury ‘Miss Walletje’ zou verkiezen. De zaal was volledig uitverkocht, maar de jury was uiteindelijk groter dan het aantal kandidaten: er kwamen maar vier vrouwen opdagen. Op deze foto meet het enige vrouwelijke jurylid de dijomvang van Jeanette, die uiteindelijk tweede zou worden. Na een dansvoorstelling wees de jury de 39-jarige Leen aan als winnares. Net als ‘Miss Universe’ en ‘Miss Nederland’ kreeg Leen een mantel,…

‘Maria’ kreeg tuberculose en lag tot haar dood in het ziekenhuis, ‘Anne’ had veel ongelukken en liep met een wandelstok, ‘Wart’ overleefde de Zwarte Dood en werd oud. Op aftertheplague.org staan hun levensverhalen en die van dertien andere middeleeuwers. Op basis van skeletten kan hun levensloop in grote lijnen worden gereconstrueerd, een methode die in het Engels osteobiography heet. Zo krijgen ‘gewone’ mensen die in de historische bronnen ontbreken toch een podium. De korte biografieën zijn onderdeel van het onderzoeksproject After the Plague van de Universiteit van Cambridge. Met behulp van verschillende bio-archeologische methodes bestuderen onderzoekers ongeveer duizend skeletten uit de periode 1000 tot 1500. Uit botten en tanden kunnen ze veel afleiden over afkomst, eetpatronen en ziektes. De archeologen gebruiken deze bevindingen om de biologische en sociale impact van…

Een Atlantische unie of Verenigde Staten van Europa is er nooit gekomen, maar de Europese Unie en de NAVO hebben veel weg van de oorspronkelijke Amerikaanse ideeën. De oorlog in Oekraïne laat bovendien zien dat Europa nog altijd sterk afhankelijk is van de Amerikaanse bondgenoot, zeker aangezien veel landen niet de vereiste 2 procent van het bbp uitgeven aan defensie. Heulen: ‘Ik zou niet stellen dat de EU en de NAVO puur Amerikaanse ideeën zijn. Maar de Amerikaanse steun speelt nog altijd een heel grote rol in de Europese en Atlantische samenwerking.’…

In 2015 zond de Russische staatstelevisie de tweedelige miniserie Kronstadt 1921 uit. In dit door het Russische ministerie van Cultuur gefinancierde ‘historische docudrama’ wordt de wreedheid van de bolsjewieken benadrukt, bijvoorbeeld met op waarheid gebaseerde scènes waarin agenten van de geheime dienst Tsjeka met machinegeweren de aanvallers die Kronstadt moeten veroveren vanachter de linies opjagen over het ijs. De Kronstadt-matrozen worden in de serie neergezet als vertegenwoordigers van het dappere Russische volk dat werd verraden door de bolsjewieken. Deze boodschap sluit naadloos aan bij de kritiek van president Vladimir Poetin op het beleid van Vladimir Lenin.…

Al vijf eeuwen spreekt Anna Boleyn tot de verbeelding. Op deze tweede echtgenote van Hendrik VIII zijn talloze stereotypes geprojecteerd. Ze zou een femme fatale zijn, een gewiekste verleidster, een heks of een slachtoffer van het patriarchaat en van femicide. In de recente Netflix-serie Blood, Sex & Royalty wordt Anna neergezet als een feministe die haar leven in eigen hand neemt. Maar feminisme bestond in de zestiende eeuw niet. Deze vrouwbeelden zeggen meer over de tijd waarin ze worden gebruikt, dan over de zestiende-eeuwse persoon. Wie was ze dan wel? In ieder geval een opvallend ontwikkelde vrouw, toen Hendrik haar in 1526 aan zijn hof leerde kennen. Ze was ongeveer 25 jaar en de dochter van Elizabeth Howard en Thomas Boleyn. Haar vader Thomas was een energieke kosmopoliet, een succesvolle…

Ischa Meijer (1943-1995) was een fenomeen. Met zijn flitsende intelligentie, brede belangstelling en wrange humor kon hij fantastische interviews maken. Maar niet zelden slachtofferde hij zijn gesprekspartner op het altaar van zijn onverwerkte trauma's en liet hij zich kennen als een genadeloze pestkop. De inzet en durf waarmee hij zich manifesteerde als journalist, theatermaker, zanger en schrijver waren immens, maar zijn gretigheid en ongeduld leidden vaak tot een minder geslaagd resultaat. Ook privé was zijn omgang met mensen vaak rampzalig. Zijn ongemakkelijke karakter had hij deels geërfd van zijn vader, maar het lag ongetwijfeld ook aan zijn opvoeding. Als peuter speelde hij in concentratiekamp BergenBelsen tussen de lijken en na de oorlog slaagden zijn zwaar getraumatiseerde ouders er niet in hun kinderen een veilig en warm nest te bieden. Met…

VOORWOORD ‘Daar hebben we zo'n leuterende historicus.’ Ik dacht dat ik mijn argumenten ijzersterk en onweerlegbaar had onderbouwd, maar met één typering veegde de mede-twitteraar ze van tafel. De angel van zijn opmerking zat in het woordje ‘zo'n’. Dat suggereerde dat ik lang niet de enige was. Ach, meneer, u weet toch hoe die historici zijn? Laat ze leuteren. Daar zit wel iets in. Als je naar de actualiteit kijkt door een historische bril, kun je overeenkomsten zien, maar dat wil niet zeggen dat je de afloop al kent. Elke situatie is anders, en de rol van stom toeval is niet te onderschatten. Zet een historicus achter het stuur, en hij zwabbert net zo onzeker over de weg als ieder ander. En toch is dat niet het hele verhaal. Je…

Romeinen aten gevarieerd, schrijft Guido Sala in zijn proefschrift Feeding Rome. Tot nu toe veronderstelden historici dat een Romeins dieet beperkt was tot de zogeheten ‘mediterrane triade’ van graan, olijfolie en wijn. Maar zelfs arme Romeinen en slaven aten regelmatig goedkope worsten, slachtafval, kaas, groenten, fruit en peulvruchten. Een deel van het volk had bovendien recht op gratis tarwe en olijfolie en later zelfs vlees en wijn: de frumentationes. Dit was echter niet genoeg om in ieders basisbehoefte te voorzien; de meeste Romeinen moesten werken voor hun maaltijden en deden hun inkopen op de vrije markt. Daar konden vooral de hogere klassen zich gevarieerd en exotisch voedsel veroorloven. Maar het beeld dat grote groepen Romeinen alleen maar brood en pap aten, klopt niet. (TL)…

Weeks analyseerde recente tv-series die geschiedenis combineren met angstaanjagende bovennatuurlijke elementen. In The Terror (2018-2019) krijgt John Franklins poolexpeditie van 1845 bijvoorbeeld te maken met de fictieve Tuunbaq, een mysterieus wezen dat de schepen over het ijs achtervolgt. Volgens Weeks zorgt de schok die het monster teweegbrengt voor afstand tussen het verhaal en de kijker. En voor een fris perspectief op de onderdelen die wel historisch accuraat zijn, zoals de mentale en fysieke ontberingen van de mannen aan boord. Horrorelementen kunnen bovendien het historische verhaal versterken. Zo verandert de Afro-Amerikaanse Ruby in Lovecraft Country (2020) op gruwelijke wijze in een witte vrouw en weer terug, en haar verschillende ervaringen met twee huidskleuren werpen licht op racisme in de jaren 1950. Ook in Them (2021), dat zich in hetzelfde decennium afspeelt,…

DOSSIER Lammert is een sufferd, een man zonder pit. Hoewel hij tegen de dertig loopt, heeft hij zijn moeder Trijn nodig om hem te wijzen op zijn losse schoenveters, en een vrouw voor hem te regelen. Als de Hollandse Griet zich aandient, ziet Trijn in haar een geschikte schoondochter. Griet doet alsof ze geïnteresseerd is, maar dat is voor de grap. Al voordat ze Lammert heeft ontmoet, weet ze dat het tussen hen nooit iets zal worden. Want Lammert is een knoet, een poep, een mof. Een Duitser dus. Moffen zijn lompe types, vindt Griet, en met zo'n geval zal ze zich nooit inlaten. Ook haar moeder is niet van de aandacht gediend: al scheet Lammert ‘gouden potten met zilveren hengsels’, zegt ze, dan nog zou ze het niet goedvinden…

Hedendaagse Europese politici zoals Viktor Orbán, Giorgia Meloni, Filip Dewinter en Marine Le Pen verspreiden het angstbeeld dat immigranten uit Afrika en Azië de autochtone bevolking tot een minderheid maken. Zo ook Geert Wilders, die al jaren spreekt over ‘islamisering’ en ‘kolonisatie’ van Nederland. Een week na de Tweede Kamerverkiezingen van 23 november jongstleden gaf de leider van de PVV een interview aan het internationale online platform Rebel News, waarin hij onder meer zei: ‘De islam is er niet om te assimileren of te integreren. […] We zullen ophouden te bestaan. En de hele elite is niet bereid of niet in staat [daar iets tegen te doen], omdat zij het concept van multiculturalisme en open grenzen heeft uitgevonden.’ Ook de tweede man in de PVV-fractie, Martin Bosma, propageert omvolkingstheorieën. Hij…

In de jaren 1947-1956 werden de beroemde Dode Zee-rollen ontdekt. In 1960-1961 vonden archeologen aan de westoever van de Dode Zee ook brieven die Bar Kochba zou hebben geschreven of gedicteerd aan zijn ondergeschikten. De rebellenleider komt hieruit naar voren als een man van strikte discipline, die onvoorwaardelijke gehoorzaamheid eiste. Hij beveelt onder meer de inbeslagname van tarwe van een welvarende boer, de arrestatie van een rijke landeigenaar die eerdere bevelen niet had opgevolgd en de opsluiting van ‘alle mannen uit Tekoa’. Ondergeschikten die niet luisteren, kunnen wat hem betreft rekenen op straf.…

‘In 1326 kwam paus Johannes XXII met een nieuw dogma,’ vertelt de Zweedse historicus Dick Harrison. ‘Het ging om een van de kwaadaardigste dingen die de katholieke kerk ooit heeft bedacht. Want op dat moment stelde de kerk dat magie echt was en dat de duivel mensen – heksen – kon gebruiken om kwaad te doen. Om het kwaad te bestrijden, moesten heksen op de brandstapel worden gezet. Zo legitimeerde de kerk dus heksenjachten.’ Het nieuwe dogma is een keerpunt in Heksenjacht, het nieuwe boek van Harrison, dat net in Nederlandse vertaling is verschenen. Daarin beschrijft Harrison ‘een van de grootste misdaden tegen de menselijkheid’. ‘Er zijn ergere misdaden geweest, zoals de slavernij. Maar tijdens de heksenvervolgingen zijn tienduizenden mensen, vooral vrouwen, gedood. En ze waren allemaal onschuldig – zelfs…

In 1830 scheidde België zich na vijftien jaar af van het Koninkrijk Nederland. Het studiebeurzenbeleid van Willem I speelde daarin een opvallende rol. De koning had een hekel aan religieuze scherpslijperij en wilde daarom de Belgische priesteropleidingen onder controle van de staat plaatsen. Ook was hij bang dat de Franse koning Lodewijk XVIII via de katholieke kerk invloed kon uitoefenen. Door beurzen te verschaffen voor zijn staatspriesteropleiding wilde Willem I die aanlokkelijk maken en de invloed verkleinen van de kleinseminaries van de katholieke kerk. Maar de katholieken waren onvermurwbaar na de zware tijd die ze al hadden gehad in de jaren van Franse overheersing. Juist het dwingende beurzenbeleid van de koning deed het revolutionaire bloed koken.…

Hendrik VIII werd in 1547 opgevolgd door de 9-jarige Edward, zoon uit het huwelijk met zijn derde vrouw Jane Seymour. Maar deze Edward VI stierf al op zijn zestiende. Daarna besteeg Mary Tudor, de dochter van Hendrik en Catharina van Aragon in 1553 de troon. Zij herstelde het katholicisme in Engeland en trouwde met haar neef Filips II van Spanje. Ze kreeg de bijnaam ‘Bloody Mary’, door de meedogenloze manier waarop ze optrad tegen protestanten. Toen ze in 1558 overleed, werd haar halfzus Elizabeth, de dochter van Anna Boleyn, koningin. Elizabeth I herstelde de Anglicaanse Kerk en was tamelijk tolerant tegenover katholieken. De ‘Virgin Queen’ regeerde 44 jaar en trouwde nooit.…

BOEKEN 4 VRAGEN OVER 1 Waar komt de fascinatie met de duivel vandaan? ‘Mensen hebben altijd de behoefte gehad de wereld te snappen. Maar die is soms onbegrijpelijk. De realiteit is vaak verwoestend en vol lijden, zoals bij een natuurramp of oorlog. De figuur van de duivel komt tegemoet aan die onbegrijpelijkheid, als naam voor het kwaad. In eerste instantie als theologische figuur, maar later ook in fictie.’ 2 Wanneer kreeg de duivel voor het eerst vorm? ‘In de Joods-christelijke cultuur verscheen de duivel tegelijk met Gods schepping, als een overblijfsel van de chaos die er daarvoor bestond. Zo is hij in het boek Job in de Bijbel de schaduwkant van God. De duivel verleidt God tot een weddenschap: hij moet Jobs vertrouwen op de proef stellen. Om te bewijzen dat Job hoe…

De partijen die deelnamen aan de Tweede Kamerverkiezingen van november 2023 hebben een ideaalbeeld van de toekomstige samenleving. De meeste partijen zijn gematigd, enkele zijn radicaal. Utopische opvattingen zijn hoe dan ook niet nieuw, laat historicus Hans Schoots zien in Grootse gedachten, een beschrijving van honderd jaar radicalisme en extremisme in Nederland. Het gebruik van geweld, of tenminste de verheerlijking ervan, kenmerkt extremistische groeperingen, zowel aan de uiterst linker- als rechterflank. Anarchisten en NSB'ers namen er hun toevlucht toe. In radicale en extremistische bewegingen in Nederland huist net als elders ook iets nihilistisch. Schoots verwijst naar de arrestatie van vijf ‘kwajongens’ van de Sociaal-Anarchistische Jongeren Organisatie die in 1918 een aanslag wilden plegen op de Amsterdamse Beurs. De SAJO had als motto: ‘Omdat wij niet aan deze maatschappij willen ten…

Voor de verkiezingen van november 2023 voerde Pieter Omtzigt campagne met een pleidooi voor ingrijpende wijzigingen van het Nederlandse staatsbestel, dat sinds de negentiende eeuw vaak wordt aangeduid als het ‘Huis van Thorbecke’. Dit staatsbestel, waarin de bevolking op de een of andere wijze is vertegenwoordigd, is echter veel ouder dan 1848. Vandaar dat Arnout van Cruyningen in dit handzame overzicht teruggaat tot 1464, toen er voor het eerst een standen ver gadering bijeenkwam met vertegenwoordigers van alle landen van Filips de Goede, de hertog van Bourgondië.…

Ooit was Hoogovens een van de paradepaardjes van de Nederlandse industrie, maar tegenwoordig zien velen Tata Steel als een bijkans criminele organisatie. In De staalwoestijn beschrijft Saskia Sluiter eerst uitvoerig de streek waarin Hoogovens in 1918 van start ging, om vervolgens in te gaan op de enorme groei van van de staalproducent, en de toenemende problemen. Hierbij besteedt ze niet alleen aandacht aan de negatieve kanten, maar laat ze ook duidelijk zien waarom welke keuzes werden gemaakt en hoe het bedrijf heeft bijgedragen aan de welvaart en werk gelegenheid.…

De gestolen prins Op zijn zevende belandde de Ethiopische prins Alamayu in Engeland, nadat de Britten in 1868 zijn vader militair hadden verslagen. Hij verlangde terug naar zijn geboorteland, maar de Britse regering liet hem niet gaan. Zelfs niet na zijn dood. Russen in Alaska Rusland beweert dat het nooit een koloniale macht is geweest. Maar in de vaak vergeten kolonie Alaska opereerde de Russisch-Amerikaanse Compagnie volgens het model van haar Britse en Nederlandse evenknieën.…

Het woord ‘mof’ voor Duitsers heeft Duitse wortels. Een Muff is een mopperaar of een ongemanierd persoon. In de term zitten dus vooroordelen over Duitsers ingebakken. Toch werd het woord na de zeventiende eeuw niet altijd negatief gebruikt, zo weet het Etymologisch woordenboek van het Nederlands. Het kon ook een neutrale lading hebben. Tot de Tweede Wereldoorlog. Toen kreeg het opnieuw een onmiskenbaar negatieve betekenis.…

In de jaren zeventig van de vorige eeuw organiseerden de Tasmaanse Aboriginals zich in het Tasmanian Aboriginal Centre (TAC). Hun belangrijkste doelstellingen: erkenning van de rechten van de Tasmaniërs, terugkeer van de stoffelijke resten van hun voorouders, erfgoed De Australische autoriteiten wezen de claims van de TAC veelal af met als argument dat zij geen directe afstammelingen waren van de volbloed Tasmaniërs, maar ‘hybride’ nazaten, niet raszuiver dus.…

Een populair Hebreeuws kinderliedje, dat alle kinderen op Israëlische scholen leren, gaat over de Joodse rebellenleider Bar Kochba. Hij kwam in de tweede eeuw na Christus in opstand tegen het Romeinse Rijk. Bar Kochba wordt in het liedje gevangengenomen en in een leeuwenkuil gegooid, maar hij weet de leeuw te temmen en ontsnapt op zijn rug. ‘Bar Kochba was een held/ Hij vocht voor de vrijheid,’ luidt het refrein. Bar Kochba reed nooit echt op de rug van een leeuw. Dat is een verdichting van de Joods-Duitse schrijver Samuel Mayer uit 1840. Het beeld van de onverschrokken geweldenaar uit het kinderliedje past bij de verering die Bar Kochba ten deel valt in bepaalde Joodse kringen in Israël en de diaspora. Hij zou een zionist avant la lettre zijn, die een…

De tweede Joodse opstand is de Kitosoorlog van 115-117 n.Chr., genoemd naar de Romeinse generaal Lusius Quietus. Deze rebellie speelde zich niet af in Judea, maar in andere delen van het keizerrijk: Cyrenaica, Alexandria et Aegyptus en Cyprus. Aanleiding was een opstand in de provincie Mesopotamië, die net door keizer Trajanus was veroverd. Dankzij de opstand moest de keizer zijn tot dan toe zegerijke veldtocht tegen het Parthische Rijk afbreken. De rebellie, waarbij veel Joden waren betrokken, sloeg over naar de andere Romeinse provincies. Honderdduizenden mensen, Joden en niet-Joden, stierven. Trajanus’ opvolger Hadrianus sloeg de opstand neer. Ook gaf hij de Parthen Armenië, Assyrië en Mesopotamië terug.…

(1966) is hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit van Lund. Hij schrijft artikelen, blogs, romans en non-fictieboeken en maakt tv-documentaires over Europese en Zweedse geschiedenis. Tot zijn vele boeken behoren: De Zwarte Dood. De pandemie van de pest (2021), De Dertigjarige Oorlog (2022) en De geschiedenis van de slavernij (2023). Onlangs verscheen Heksenjacht. Een geschiedenis over angst, repressie en vrouwenhaat (448 p. Omniboek, € 34,99).…

Studiebeurzen zijn vaak verstrekt op politieke gronden. Toen de ZuidAfrikaanse Boeren in de Transvaal eind negentiende eeuw slaags raakten met de Britse kolonisators, werd de Nederlandsch- Zuid- Af rikaansche Vereeniging in Amsterdam opgericht. Het fonds was bedoeld voor de zieken en gewonden, maar veranderde na de oorlog in een studiefonds. Daardoor konden een paar honderd ‘stamverwanten’ van de Nederlanders hier studeren. In de Tweede Wereldoorlog stonden beurzen ook in dienst van het fascisme. Tijdens de Duitse bezetting meldden zich in Nederland zeventien mensen aan voor een beurs van Benito Mussolini om in Italië te studeren. Nazileider Arthur SeyssInquart besteedde 20.000 gulden aan Nederlandse docenten die Duits wilden leren. Na de Tweede Wereldoog verstrekte Nederland zogeheten Malino-beurzen aan Nederlands-Indiërs, om in Nederland te studeren. Met het oog op de Europese saamhorigheid…

Het leven van Anna Boleyn is vaak gedramatiseerd. Zo maakte Justin Chadwick in 2008 de speelfilm The Other Boleyn Girl naar de gelijknamige roman van Philippa Gregory over Anna en haar familie. En in 2022 was Anna een van de hoofdpersonen in de Netflix-serie Blood, Sex & Royalty, een mengeling van historie en fictie. Hilary Mantel wijdde de historische roman Bring Up the Bodies (2012) aan haar. Zelfs Anna Boleyns uiterlijk is grotendeels gefictionaliseerd. Na haar executie gelastte Hendrik VIII al haar afbeeldingen te vernietigen. Er is één penning met haar portret uit haar eigen tijd bewaard gebleven, maar die is zwaar gehavend. Alle andere beeltenissen zijn na haar dood geconstrueerd.…

Bij middeleeuwers denken we vaak aan boeren die dag in, dag uit het land bewerkten en nauwelijks hun dorp uit kwamen. Of aan ambachtslieden in overvolle steden, die hun werkplaats hooguit verlieten om naar de markt te gaan. Honkvaste types dus, en voor de overgrote meerderheid van de bevolking gold dat natuurlijk ook. Reizen ging moeizaam, kostte veel tijd en was kostbaar en behoorlijk riskant. Toch waren er middeleeuwers die huis en haard verlieten. Om handel te drijven, voor hun landsheer te spioneren, een diplomatieke missie te vervullen of op bedevaart te gaan. Reizigers die hun avonturen overleefden, schreven daar vaak over. Om tips te geven aan andere reizigers of om een gestaag groeiend lezerspubliek te bedienen dat thuis bij de haard graag las over verre en exotische oorden. Op…

In november 1943 kwamen de Amerikaanse president Roosevelt, de Britse premier Churchill en de Sovjetdictator Stalin in Teheran bijeen om een gezamenlijke strategie tegen het Derde Rijk te bespreken. In de stad wemelde het van de Duitse spionnen en nazi-sympathisanten, en Hitler had hier een enorme slag kunnen slaan door zijn vijanden te laten vermoorden. Het nazicomplot beschrijft heel levendig hoe de geheime diensten van de betrokken landen werkten en hoe een dergelijk plan eruit had kunnen zien, maar met bewijzen voor het complot komen ze niet. Op het omslag van het boek ontbreekt één woord: ‘roman’.…

Er groeit inmiddels een generatie op die een landkaart waarschijnlijk niet eens meer herkent als ze erover struikelen, omdat vrijwel iedereen volledig vertrouwt op de routeplanner op de smartphone. Dat is jammer, want oude kaarten zijn een belangrijke bron van historische kennis. Dit prachtig geïllustreerde handboek biedt niet alleen een historisch overzicht van de cartografie in de Lage Landen, waarbij heel veel verschillende soorten kaarten aan bod komen, maar laat ook zien hoe kaarten gelezen en geïnterpreteerd moeten worden. Want net als teksten en statistieken kunnen kaarten ook gebruikt worden om te manipuleren.…

De katholieke kerk heeft op zijn zachtst gezegd geen goed trackrecord wat de omgang met Joden betreft. Een bizar voorval deed zich voor in 1858 toen de roomse autoriteiten in Bologna het 6-jarige jongetje Edgardo uit het Joodse gezin Mortara ontvoerden. De reden? Een katholiek dienstmeisje in het gezin had het kind als baby stiekem eigenhandig gedoopt. Daarom was het volgens het kerkelijke recht katholiek en mocht het niet langer worden opgevoed door Joden. Rapito (‘Ontvoering’) van de Italiaanse regisseur Marco Bellocchio toont deze onwaarschijnlijke, maar waargebeurde geschiedenis. De fascinerende film begint in 1852 in Bologna, dat dan nog deel uitmaakt van de Kerkelijke Staat, met de stiekeme doop van de doodzieke baby Edgardo. Het dienstmeisje handelt uit angst: als de baby ongedoopt sterft, zal hij niet in de hemel…