Inhoudsopgave van Editie 1 - 2024 - Historisch Nieuwsblad

Ze heeft geen hoofd en geen armen meer, en ook haar benen zijn grotendeels weg. Dat zijn beschadigingen, zo heeft de beeldhouwer het nooit bedoeld. Maar het afgezakte bovenstukje en de naakte borsten, die zijn wel expres zo gebeiteld. Dit beeld is een Romeinse kopie naar een Grieks origineel van ruim vijf eeuwen voor onze jaartelling, en bevindt zich nu in het Amsterdamse Allard Pierson. Het stelt een Amazone voor, een van die vreeswekkende krijgsvrouwen uit de Griekse mythologie (zie p. 33). Tegenwoordig moet je even zoeken naar het ene detail waaruit dat blijkt. Maar in oude tijden, toen de verf nog niet was afgesleten, was het niet te missen: iets onder de rechteroksel, vlak naast de borst, zijn een steekwond en een paar dikke druppels gebeeldhouwd. Nu marmerwit, net…

BEELDESSAY In de zomer van 1864 sloot Johannes Badrutt, hotelier in het Zwitserse Sankt Moritz, een weddenschap met vier Britse hotelgasten: hij nodigde hen uit om in de winter terug te komen. En als het niet beviel, beloofde hij hun de reiskosten terug te betalen. De Britten kwamen die winter terug en bleven tot het voorjaar in Sankt Moritz. Dat was het begin van het wintertoerisme. De mogelijkheden daartoe groeiden ook door uitbreiding van de spoorwegen. Steeds meer toeristen konden daardoor vanuit Nederland, België en Engeland naar Zuid-Europa en de Alpen trekken. De ski’s die op dat moment in de Alpen werden gebruikt, waren ontwikkeld in Noorwegen. Deze latten waren tot wel drie meter lang en geschikt voor het heuvellandschap in Scandinavië, maar minder praktisch voor de steile alpenhellingen. De…

Wat is de oudste voorvader van het Nederlands? In de Lage Landen spraken mensen rond het jaar 1000 drie hoofdtalen: Oudfries, Oudsaksisch en Oudnederlands. Die laatste taal zou uitgroeien tot de standaard in zowel Nederland als Vlaanderen, maar ook het Oudfries en Oudsaksisch hebben woorden en verbuigingen nagelaten. De beroemdste zin in het Oudnederlands is zonder twijfel: ‘Hebban olla vogala nestas’. Lang is aangenomen dat deze in West-Vlaanderen opgetekende regel de oudste voorvader van het huidige Nederlands is. Maar recentelijk zijn taalkundigen tot de conclusie gekomen dat het gaat om een mengsel van Oudengels en Oudnederlands. Bovendien zijn er oudere zinnen die behoren tot de stamboom van onze taal. ‘Gelobistu in got alamehtigan fadaer,’ luidt een Oudsaksische doopgelofte uit Utrecht van eind achtste eeuw. ‘Geloof je in God, de almachtige…

‘We kussen de handen van degenen die de aanval op het zionistische regime hebben gepland,’ zei Ali Khamenei, de opperste leider van de Islamitische Republiek Iran. Hij reageerde in een televisietoespraak op de terreuraanslag van de fundamentalistische Palestijnse organisatie Harnas op Israël begin oktober 2023. De woorden van de ayatollah, die bij vrijwel elke gelegenheid een Palestijnse sjaal om zijn nek draagt, illustreren de diepe haat die Iran jegens Israël koestert. Sinds de Iraanse Revolutie van 1979 zweert het regime om de Palestijnen te bevrijden en Israël van de kaart te vegen. Als het woord ‘Israël’ al wordt gebezigd, want het regime erkent het bestaansrecht van het land niet en spreekt liever van het ‘zionistische bezettingsregime’ of van een ‘kankergezwel’. De harde Iraanse houding is relatief nieuw, want lange tijd…

FILMS ‘De Nederlanders waren koppig, inflexibel, niet bereid om te buigen voor een onvermijdelijk proces: de opkomst van onafhankelijke landen.’ Aldus de Amerikaanse historicus Robert J. McMahon in Selling a Colonial War over de Nederlandse houding in de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd. McMahon is een van de internationale historici, onder wie ook Indonesische, die aan het woord komen in de documentaire van de Koreaans-Nederlandse filmmaker In-Soo Radstake. Dat had tot een ratjetoe aan perspectieven kunnen leiden, maar de rode draad in de film is de beeldvorming in Nederland over de strijd in Nederlands-lndië. Cruciaal daarin was de vondst van diplomaat en ex-minister Eelco van Kleffens om het militaire ingrijpen in 1947 een ‘politionele actie’ te noemen. Daarmee framede hij de strijd als een politieoptreden. Er konden dus per definitie geen oorlogs misdaden…

HISTORISCHE SENSATIE Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? ‘In mijn grotere historische verhalen schrijf ik vaak over leven en denken van bepaalde personages. Hoe dichter ik bij hen kom, hoe emotioneler, nee, hoe gemotiveerder ik word, omdat ik contact maak met mensen zoals u en ik - zij het in een andere tijd. Mensen in een beschaafde wereld, zoals het Frankijk van twee, drie eeuwen geleden, verschillen niet zoveel van ons in waarom ze dingen doen en hoe hun denken wordt bepaald. Dat vind ik best heftig om te ervaren.’ Ervaart u soms ook dat heden en verleden samenvallen? ‘Nou, je moet heel erg opletten dat je de beslissingen die mensen in het verleden genomen hebben, de stukken die ze geschreven hebben, niet interpreteert volgens onze…

In 1947-1948 diende voor een Amerikaanse militaire rechtbank in Neurenberg de zogenoemde RuSHA-zaak, waarvan de kinderroof deel uitmaakte. De veertien verdachten werd misdaden tegen de menselijkheid, oorlogsmisdaden en lidmaatschap van een criminele organisatie (de SS) ten laste gelegd. De zwaarste straf was voor SSObergruppenführer Ulrich Greifelt. Hij was tijdens de germanisering van veroverde gebieden naaste medewerker van Himmler, die zelf op 23 mei 1945 zelfmoord pleegde. Greifelt kreeg levenslang en overleed in 1949 in de gevangenis. Inge Viermetz, de enige vrouwelijke verdachte, die alleen terechtstond voor haar rol binnen Lebensborn, werd vrijgesproken. De Amerikaanse rechter zag Lebensborn namelijk als een liefdadigheidsorganisatie, die opgezadeld werd met geroofde kinderen. Dat laatste oordeel zou later, ook van Duitse zijde, hevig worden bekritiseerd.…

‘Over de Amazonen beweer ik het volgende. Het waren geen vrouwen die ten strijde trokken, maar barbaarse mannen die kleren droegen tot aan hun voeten en hun wangen gladschoren.’ Aldus de Griekse auteur Palaiphatos - die overigens zelf ook niet echt heeft bestaan. Op zijn naam staat een verzameling teksten, geschreven in de vierde tot de tweede eeuw voor Christus, waarin allerlei mythes worden ontkracht. Uit de Palaiphatosteksten blijkt dat niet alle Grieken geloof hechtten aan hun mythes, en dus ook niet aan die over de Amazones. ‘Het is niet waarschijnlijk dat er ooit een leger van vrouwen is geweest,’ besluit de desbetreffende tekst, ‘nu bestaat zo’n leger immers ook nergens.’…

Wat doen we als een dierbare persoon sterft? We treuren, lachen, maken ruzie om de erfenis, memoreren momenten, richten gekerfde stenen op, varen uit. Betekenisvol gedrag, noemen antropologen dat. We kunnen die ontroerende toespraak schrijven of dat grafmonument boetseren omdat we grote hersens hebben, en daarmee het vermogen tot reflectie en symboliek. Een uniek menselijk attribuut, toch? Niet helemaal, weten we sinds kort. In Zuid-Afrika ligt een grottenstelsel dat met het nodige gevoel voor marketing ‘de wieg van de mensheid’ is genoemd. Het is enorm en archeologen zijn er al decennia bezig met opgravingen; veel van deze grotten zijn ooit bewoond en gebruikt door zeer oude mensensoorten. In een van die spelonken is niet lang geleden een opmerkelijke vondst gedaan door onderzoekers: het was een gemeenschappelijke grafruimte. Er liggen echter…

In de Republiek kwam veel spionage voor. Een informeel netwerk van spionnen, journalisten, diplomaten en ambtenaren ondersteunde de stadhouder. Vrouwen konden zich via spionage politiek manifesteren. Ze gaven, al dan niet tegen betaling, vertrouwelijke informatie door vanuit hun politieke of religieuze overtuiging of om macht uit te oefenen. Dat veranderde eind achttiende eeuw toen de opvattingen over verborgen machtspolitiek wijzigden. De verlichtingsbeweging wilde de politiek vanuit de achterkamertjes naar de openbaarheid verhuizen om de machinaties van de corrupte aristocratie te breken. Vrouwen werden voortaan helemaal buitengesloten en verloren hun informele macht.…

Verschijnt 23 JANUARI « Duitse landverhuizers trokken vaak naar Nederland. In de zeventiende en achttiende eeuw werden ze belachelijk gemaakt in ‘moffenkluchten’, die hen als dom en lui voorstelden. Duitsers zouden dan ook ongeschikt zijn als huwelijkspartners. In werkelijkheid sloeg menige Duitse immigrant een Nederlandse vrouw aan de haak.…

Museum kweekt begrip voor Sovjetsoldaten Een nieuw museum in Leusden gaat de verhalen vertellen van gesneuvelde Sovjetsoldaten die daar na de Tweede Wereldoorlog zijn begraven. ’We moeten het verschil blijven zien tussen wat er nu in Oekraïne gebeurt en de jongens die vochten tegen nazi-Duitsland,’ zegt directeur Remco Reiding Op het Sovjet Ereveld Leusden liggen 865 slachtoffers. ’Toen ik het in 1998 voor het eerst bezocht, was het een totaal vergeten plek,’ zegt Reiding. Hij bracht daar verandering in door de soldaten te identificeren en nabestaanden op te sporen. In 2010 werd de Stichting Sovjet Ereveld opgericht, die dit jaar een museum opent. Bezoekers kunnen straks met behulp van Virtual reality in de huid van de Sovjetsoldaten kruipen. ’Aan de hand van hun ervaringen willen we een breder verhaal vertellen…

Alodia Witaszek krijgt eind 1943, enkele maanden voor haar zesde verjaardag, een nieuwe voor- en achternaam. En niemand kan dat voorkomen. De Duitsers hebben vader Franciszek, arts en onderzoeker aan de universiteit van Poznan, opgehangen vanwege zijn rol in het Poolse verzet. Moeder Halina voert een doodsstrijd in Auschwitz. Hun dochtertje daarentegen is door Heinrich Himmler uitverkoren. Vijf jaar eerder, daags voor de Kristallnacht in 1938, heeft de Reichsführer tegenover een gehoor van SS’ers zijn voornemen al eens heel stellig verkondigd: ‘Ik ben van plan het Germaanse bloed in de hele wereld op te halen, te roven en te stelen waar ik maar kan.’ En Himmler houdt woord. De blonde, blauwogige Alodia is, zo krijgt ze te horen, een geschenk voor de Führer. De kleuter heeft dan al medische keuringen…

DOSSIER In augustus 1944 arriveerde Anatoli Pristavkin - die later een beroemd schrijver zou worden - in een trein vol oorlogswezen in het bergachtige Tsjetsjenië. Hij was elf jaar oud en voor hem en talloze andere wezen was er geen eten in de kindertehuizen rond Moskou. Tsjetsjenië werd de kinderen voorgehouden als het beloofde land, maar bleek in werkelijkheid vreemd en beangstigend. Pristavkin herinnerde zich later dat er vrijwel niemand woonde. De meeste huizen stonden leeg. De gewassen op de akkers waren rijp, maar er was niemand om ze te oogsten. Overal liep half verwilderd vee rond. De inwoners van het dorp waar Pristavkin terechtkwam woonden er net en kwamen allemaal uit andere delen van de Sovjet-Unie. Ze werden geacht als kolonisten een nieuw leven op te bouwen. Maar niemand…

Wat wordt de Nederlandse positie in het buitenland, na het vertrek van Rutte? Dat is historisch een spannende vraag. Want de ranking van landen is de afgelopen decennia een fluïde en onvoorspelbare aangelegenheid geworden. En dat heeft grote gevolgen voor een land van de omvang van Nederland. Om dat uit te leggen, ga ik even terug naar de post-Napoleontische tijd. Nadat Napoleon korte metten had gemaakt met de internationale betrekkingen en de statenwereld van het ancien régime, werden er na 1815 nieuwe bepalingen opgesteld. Het Heilige Roomse Rijk bestond inmiddels niet meer, de Spaanse en Portugese wereldrijken waren verschrompeld. Frankrijk was verslagen. Er was ruimte voor een totaal nieuwe ordening. Hoe pakte men dat aan? Interessant genoeg werden aan de ene kant diplomatieke uniformiteit en gelijkheid ingevoerd: staatshoofden en diplomaten…

Veel Scythische graven zijn in de loop der tijden leeggeplunderd. En ook veel van de grafheuvels zelf zijn inmiddels verdwenen. Niet alleen in de Sovjettijd werden ze platgewalst om het land te ontginnen, nu gebeurt dat nog steeds. Ook door plaatselijke overheden, om plaats te maken voor woningen. In Oekraïne heeft dat geleid tot de oprichting van de ngo ‘Wachters van de grafheuvels’. Deze organisatie wil dat de heuvels in ere worden gehouden, als een culturele erfenis die iets leert over de oorlogsvoering en territoriumverdediging van weleer. Ze zouden een afschrikkende werking hebben gehad op indringers: de grootte ervan was een getuigenis van hun kracht.…

In 1790 schreef de 47-jarige Groningse Etta Palm, die al jaren in Parijs woonde, in het Frans een vurig pleidooi voor de onafhankelijkheid van vrouwen. In haar ‘verdediging van mijn sekse’ eist ze gelijke rechten voor vrouwen. ‘Ons leven, onze vrijheid, ons bezit, niets behoort ons toe!’ De wetgeving gaf mannen alle macht, maar: ‘De rechtvaardigheid vraagt dat de wetten gemeenschappelijk zijn voor alle wezens, evenals de lucht en de zon.’ Mannen waren van nature weliswaar lichamelijk sterker, erkende ze, maar moreel en intellectueel waren vrouwen hun gelijken. Die konden hun begaafdheden alleen niet ontwikkelen omdat ze geen onderwijs kregen. Palm riep mannen op de wetten van de patriarchale samenleving te veranderen: ‘Laat ons voortaan uw vrijwillige metgezellen zijn en niet uw slavinnen.’ Haar hartstochtelijke oproep werd voorgedragen op 3…

Steppevolkeren in de schijnwerpers Steppevolkeren als de Scythen, Hunnen, Xiongnu, Göktürken en Mongoien spelen vaak een bijrol in geschiedverhalen. In Stormruiters stelt Peter Hoppenbrouwers juist hen centraal. Woeste krijgers te paard - dat is hoe de nomadische bewoners van de Euraziatische steppen maar al te vaak te boek staan. Ze kwamen immers van de ‘onbeschaafde’ steppen denderen om dood en verderf te zaaien in de ‘beschaafde’ wereld. Emeritus hoogleraar Peter Hoppenbrouwers zet in Stormruiters de schijnwerpers op deze volkeren om te begrijpen hoe ze in staat waren machtige rijken te vestigen en het hun buren lastig te maken. Het resultaat is een indrukwekkende geschiedenis, die in 4000 v.Chr. begint en reikt tot 1700. De steppen die Hoppenbrouwers beschrijft zijn al even uitgestrekt: 9000 km grasland tussen de Donau en de…