Inhoudsopgave van Editie 12 - 2023 - Historisch Nieuwsblad

Op 31 januari 1999 demonstreerden bijna 100.000 Fransen in Parijs, met teksten als ‘Geen nageslacht voor nichten’. Er waren plannen in de maak voor een geregistreerd partnerschap voor twee mannen en twee vrouwen, en dat stuitte op hevig verzet. De plannen waren onderdeel van een internationale trend, die vanaf de late jaren tachtig serieuze vormen aannam. Dat laat Pol van de Wiel zien in zijn proefschrift Zo zijn we niet meer getrouwd. Binnen de homobewegingen groeide, onder meer door de aidsepidemie, de wens om te trouwen. Aanvankelijk klonken er veel bezwaren, ook in Nederland. Zo vonden juristen dat het huwelijk in essentie draaide om voortplanting. Maar in de loop van de jaren negentig wenden veel Nederlanders aan het idee en vanaf 2000 stond het huwelijk open voor alle stellen. In…

Een beetje weggezakt in de collectieve herinnering is dat het cassettebandje gedurende de prille jaren van de personal computer ook nog dienst heeft gedaan als gegevensdrager. De programmeerbare rekenmachine van HewlettPackard van 1972 was uitgerust met een cassetterecorder. Een deel van de zogeheten homecomputers van Commodore, IBM en Apple, die vanaf 1977 op de markt verschenen, maakte gebruik van compact cassettes als opslagmedium, evenals sommige spelcomputers. Een nog dieper in vergetelheid geraakt hoofdstuk uit de computerén cassettegeschiedenis is dat van Hobbyscoop! en Basicode. Alleen de vroegste computerhobbyisten of gamers zullen nog herinneringen hebben aan deze destijds uiterst geavanceerde, maar nu aandoenlijk omslachtige manier om software te downloaden. Eind 1979 begon het populaire NOSradioprogramma Hobbyscoop! met het uitzenden van een piep, knoren kraakgeluid, dat thuis met een cassetterecorder werd opgenomen door…

Maak de concurrentie niet wijzer dan nodig, luidt een van de belangrijkste, oeroude wetten van het bedrijfsleven. Maar soms wint trots het van het verstand. Anders valt nauwelijks te verklaren waarom Jan Jurgens, firmant van de Gebr. Jurgens in het Brabantse Oss, op een avond in 1871 met een schoteltje boter naar het huis van de pater familias van de belangrijkste mededingers in de regio toog. ‘Kijk eens wat wij hebben en jullie lekker niet,’ leek hij te willen zeggen. Jurgens liet Simon van den Bergh, die bekendstond als een man met een sterk ontwikkelde smaak, proeven van de boter. Wat hij ervan vond? Van den Bergh antwoordde dat het naar vet smaakte. Dat kon Jurgens bevestigen: het ging om een soort kunstboter, die niemand kon en mocht namaken, want…

Even was ze wereldnieuws, de Italiaanse berin met codenaam JJ4. Afgelopen april beet ze een passerende hardloper dood, omdat ze haar welpen wilde beschermen. De Volkskrant schreef: ‘Nu wacht JJ4 in gevangenschap op het oordeel van de rechtbank.’ Spectator Australia opinieerde: ‘JJ4 moet geen doodvonnis krijgen.’ En CNN meldde: ‘De beer heeft uitstel van executie gekregen.’ Pakkende bewoordingen, die het deden voorkomen alsof de beer werd berecht als een mens. Dat lag natuurlijk anders. De plaatselijke overheid had besloten JJ4 af te maken, waarop dierenactivisten naar de rechter waren gestapt om dat tegen te houden. Geen rechtszaak van mens tegen dier dus, maar van mens tegen mens – met het dier als onmondige derde. In ons juridische systeem is het dier geen rechtssubject. Geen pitbull, bladluis of wolf die zich…

De Jamaicaans-Amerikaanse burger-rechtenactivist Marcus Garvey voorspelde in 1914 dat er een zwarte koning zou opstaan, die de nazaten van de tot slaaf gemaakte Afrikanen zou verlossen. Volgens de Jamaicaanse prediker Leonard Percival Howell was Haile Salassie deze koning en de ‘naar de aarde teruggekeerde Messias’. De keizer, zelf Ethiopisch-orthodox, ontkende dit. ‘Wij zijn geen God. Wij zijn geen profeet. Wij zijn de slaaf van God,’ zei hij in 1966, toen hij op staatsbezoek was in Jamaica. Toen in 1975 het nieuws naar buiten kwam dat Haile Selassie was overleden, wilden Rastafari-aanhangers dat niet geloven. Reggae-muzikant Bob Marley schreef daarom het nummer Jah Live (‘God leeft’).…

Nederland stelde een wet op om toe te treden tot de Volkenbond, waar ook de Raad van State zich over uitsprak. Vicepresident Wilhelmus Frederik van Leeuwen legde koningin Wilhelmina in een reactie uit dat de economische boycot uit het Volkenbond-verdrag een stap terug was in de ontwikkeling van het volkenrecht, aangezien een dergelijke boycot vooral ‘vrouwen, kinderen, zieken en ouden van dagen’ zou treffen. De regering deelde deze kritiek. Desondanks trad Nederland in januari 1920 toe.…

HISTORISCHE SENSATIE Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? ‘Jazeker. Huizinga's historische sensatie is voor mij het gevoel het verleden kort aan te raken, waarna – als bij een vaag herinnerde droom – alleen de algehele indruk blijft hangen, te vaag om als concreet bewijs te gebruiken.’ Kunt u een voorbeeld geven? ‘Voor mijn boek Caesar in de Lage Landen onderzocht ik twee marmeren Caesar beelden in het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden. Ik stuitte op een reeks aanwijzingen dat één van de bustes gebaseerd lijkt te zijn op het dodenmasker van Caesar. Het was alsof ik Julius Caesar kort na zijn dood in 44 v.Chr. aankeek.’ Welke indruk maakt hij postuum? ‘Het is een luguber beeld, en tegelijkertijd heel menselijk. Zijn wangen en slapen zijn…

NIEUWS Volgens koningin Wilhelmina beschikte het Nederlandse volk over ‘zóveel geestkracht en onverflauwden moed en volharding.’ Dat zei ze in 1941 via Radio Oranje tegen haar onderdanen in bezet Nederland. Zulke woorden waren typerend voor haar toespraken in oorlogstijd, waarmee ze probeerde het moreel van haar luisteraars hoog te houden. Hierin was ze niet de enige. Haar Britse collega George IV gebruikte vergelijkbare woorden, zo laat historica Solange Ploeg zien in Tijdschrift voor Geschiedenis. Zowel Nederlanders als Britten kregen te horen dat ze een sterke, dappere eenheid vormden. En dat hun vorsten meeleefden met hun oorlogsleed. Ook besteedden Wilhelmina en George allebei woorden aan de verderfelijkheid van hun vijanden, maar Ploeg signaleert op dit punt wel een verschil. George sprak namelijk in vrij abstracte termen over de nazi's. Hij had…

Waarom nu? De bezorgdheid over nepnieuws groeit. Door de opkomst van AI zijn gemanipuleerde beelden en stemmen niet meer van echt te onderscheiden. Dat zou tot gevaarlijke situaties kunnen leiden. Op school leerde je vroeger dat de Reformatie begon toen Maarten Luther op 31 oktober 1517 zijn 95 stellingen op een kerkdeur in het Duitse Wittenberg spijkerde. Hedendaagse historici beschouwen die actie veelal als een legende. Maar zelfs als hij dat wel had gedaan: hoeveel mensen zouden die aanklacht tegen de wantoestanden in de Rooms-Katholieke Kerk dan hebben gelezen? In werkelijkheid had Luther zijn succes te danken aan een uitgekiend gebruik van een relatief nieuwe uitvinding: de drukpers. Zijn boodschap werd na 1517 verspreid via tien miljoen gedrukte pamfletten. Daarmee verwierp hij het christelijk perspectief tot dan toe – en…

Meestal biedt geschiedenis troost. Als er iets ergs gebeurt, een lockdown wordt afgekondigd of een aanslag wordt gepleegd, dan kan het helpen om – uiteraard nadat hulp is geboden, noodmaatregelen zijn genomen en de eerste schok voorbij is – uit te zoomen. In Utrecht is daar een project voor ontwikkeld, Ter-info.nl, dat bewust lesbrieven aanbiedt met historische kaders om scholieren en leerlingen te helpen weer ‘grip op de gebeurtenissen’ te krijgen. Want, zo blijkt uit inmiddels vele onderzoeken, het is een beproefd coping-mechanisme om in tijden van onzekerheid een soort historisch houvast te bieden: ‘Dit is al eerder gebeurd, en toen kwamen we er ook uit’. Sterker nog, uit onderzoek blijkt dat als je kinderen heel bewust laat zoeken naar verhalen over hun familie in oorlogstijd, en hen gericht vraagt…

Voor zijn kroning tot keizer in 1930 droeg keizer Haile Selassie de naam Tafari Makonnen. Volgens een legende bezocht een kluizenaar in 1892 zijn vader Ras Makonnen, de gouverneur van de Ethiopische provincie Harar. Diens vrouw had enkele miskramen gehad en was weer zwanger. ‘Maar deze keer,’ zo profeteerde de kluizenaar, ‘zal het kind kerngezond ter wereld komen en blijven leven. Hij zal opgroeien tot een prima jongen; en terwijl hij nog maar een jongeman is zal hij opstaan om de heerser van Ethiopië te worden en het hele land met een stevige hand te leiden. Hij zal Ethiopië grootsheid en trots schenken en het land wereldberoemd maken. Maar uiteindelijk zal hij alles wat hij met zijn eigen handen heeft opgebouwd vernietigen en het land in puin achterlaten.’ Haile Selassie…

Stakingen, rellen en demonstraties namen in het Duitse Keizerrijk aan het einde van de Eerste Wereldoorlog hand over hand toe. Veel Duitsers vonden dat de autoriteiten niet meer in staat waren een oplossing voor alledaagse problemen te bieden. Ingrediënten voor een goede maaltijd waren amper nog te krijgen. Het leidde tot zware ondervoeding, met kinderen als voornaamste slachtoffers. Deze penibele situatie was het gevolg van een Britse blokkadestrategie. Het land had, samen met andere geallieerden, de toevoer van voedsel naar Duitsland afgeknepen om de Duitsers op de knieën te krijgen. Dat hielden ze zelfs nog vol toen in november 1918 een wapenstilstand was getekend, om daarmee tijdens de vredesonderhandelingen ‘goed gedrag’ af te dwingen. De ellende hield daardoor aan en bracht de Duitse samenleving nog meer armoede, chaos en geweld.…

Onze recensenten laten u elke maand kennismaken met de belangrijkste geschiedenisboeken van dit moment uit binnen- en buitenland. Dirk van Os woonde de eerste helft van zijn leven in Antwerpen, de tweede in Amsterdam. Hij maakte de ondergang van Antwerpen mee en zag hoe Amsterdam de positie van handelsmetropool razendsnel overnam. Alice Boots en Rob Woortman laten zien hoe deze veranderingen in één mensenleven hebben plaatsgevonden. Van Os greep zijn kansen. Als Brabander in Holland wist hij zijn voorsprong in de kennis van dubbele boekhouding, ‘papieren’ geld als de wisselbrief en het assurantiewezen in klinkende munt om te zetten. Hij stond aan de bakermat van de VOC en bedacht wellicht de aandelenconstructie voor deze onderneming. Ook bij de drooglegging van de Beemster speelde hij een vooraanstaande rol. Zijn woning in…

Begin 2016 kreeg journalist Arnold Karskens van ‘kwaliteitskrant’ NRC de ruimte om te voorspellen dat in mei van dat jaar in heel Europa de revolutie zou uitbreken. De door een kortzichtige en perfide elite onderdrukte bevolking van de EU zou het niet langer pikken dat hun landen werden overspoeld door losgeslagen asielzoekers, die zich massaal schuldig maakten aan diefstal en verkrachting. De profetie bleef ‘ongehoord’. Het is op het eerste gezicht ook onwaarschijnlijk dat wanneer je hard ‘revolutie’ roept, die er ook daadwerkelijk komt. Toch kan dat soms het geval zijn. Christopher Clark beschrijft in Europese lente hoe begin 1848 in Palermo plakkaten verschenen met de mededeling dat op 12 januari de revolutie zou uitbreken. Normaal kondigen samenzweerders zoiets niet aan en na afloop bleek het in het plakkaat genoemde…

Verschijnt 26 DECEMBER DOSSIER Stalin schoof met bevolkingsgroepen over de kaart van de Sovjet-Unie, zonder acht te slaan op het menselijk leed dat hij veroorzaakte. In februari 1944 werden de Tsjetsjenen en Ingoesjen – mannen, vrouwen en kinderen – in goederentreinen gedeporteerd naar Centraal-Azië. Toen ze in 1957 eindelijk mochten terugkeren, waren hun huizen bewoond door anderen.…

NIEUWS Lees hier elke maand over nieuw onderzoek, brandende kwesties en duiding van de actualiteit in binnen- en buitenland. ‘Een strip is een medium dat zich goed leent voor moeilijke onderwerpen als de koloniale geschiedenis,’ vertelt initiatiefnemer Tom van der Geugten. Samen met zijn dochter Jolien van der Geugten liet hij het beeldverhaal vertalen en maakte hij er lesmateriaal bij voor het onderwijs. ‘Stripverhalen zijn makkelijk te begrijpen; ze zijn concreet en heel direct. Bovendien is het verhaal niet zwaar of beschuldigend dankzij de humor in de strip. De tekenaar uit wel kritiek op de VOC, maar er wordt niet met een beschuldigende vinger naar het Nederland van nu gewezen.’ Het verhaal speelt zich af op Java aan het begin van de zeventiende eeuw, als de VOC haar macht in…

‘Mensen bewogen toen alle kanten op,’ vertelt Van Kerckhove. ‘Naar het huidige Tiel kwamen mensen uit het westelijke kustgebied, uit noordelijk Nederland, en ook uit de Duitse Lippe-regio (in Noordrijn-Westfalen, red). Aardewerkscherven uit opgravingen laten dat zien, want die blijken gemaakt van klei uit die verschillende gebieden. En omdat het om heel veel alledaags aardewerk gaat, is het niet aannemelijk dat het hier via handel is gekomen. Het is meegenomen door groepen mensen die naar Tiel zijn gemigreerd.’ Op de komst van de Romeinen naar het latere Nederland volgde chaos. Die begon met veroveringen door Caesar, die hier in de jaren 50 v.Chr mogelijk veel inwoners doodde. ‘Daarna kwam de migratie op gang,’ zegt Van Kerckhove. ‘Misschien niet meteen, want het is moeilijk om de scherven heel precies te dateren.…

Hoe probeerde Noord-Vietnam de bevolking in het Westen te bereiken met zijn propaganda? ‘Het land had geen ambassades in WestEuropa, maar wel posten in Parijs en Londen. Van daaruit gingen diplomaten in gesprek met aanvankelijk vooral communistische sympathisanten, later breidde de groep zich uit. Het land werkte in 1966 en 1967 ook mee aan de zogenoemde “Vietnamtribunalen” in Stockholm en Roskilde, waar intellectuelen de acties van het Amerikaanse leger kritisch onder de loep namen. De propaganda van Noord-Vietnam begon dus klein, maar toen in 1968 de onderhandelingen in Parijs begonnen, explodeerde het. Pleitbezorgers trokken Europa rond, artsen hielden toespraken over het leed van Noord-Vietnamese burgers en er werden tentoonstellingen over de oorlog geopend.’ ‘Door steeds verder te escaleren, ondermijnden de Amerikanen hun eigen boodschap’ Konden de Amerikanen niet veel meer…

Noord-India werd in 1989 overspoeld door geweld van militante hindoes. Duizenden mensen, voornamelijk moslims, verloren het leven. De aanstichters van de rellen en pogroms gebruikten de modernste media om de massa te bespelen. ‘De golf van collectieve razernij is opzettelijk aangewakkerd door een tot voor kort onbekend apparaat: de video- en audiocassettespeler,’ schreef het Indiase weekblad Mainstream. Volgens The Times of India reden tijdens nachtelijke, bloedige rellen in de stad Agra auto's door de straten waarvan de ingebouwde cassettespelers keihard opnames van hulpgeroep en moordzuchtig geschreeuw lieten horen. Dit had ingenieur Lou Ottens van het elektronicaconcern Philips natuurlijk niet voorzien toen hij begin jaren zestig het prototype van het cassettebandje in elkaar knutselde. Maar zijn uitvinding, die gewone mensen in staat stelde om geluid op te nemen of te kopiëren…

Ze zou het zelf niet zo formuleren, maar voor Eleanor Roosevelt was de dood van president Franklin D. Roosevelt op 12 april 1945 een bevrijding. Van nature bedeesd was ze gegroeid in de rol van First Lady, die ze sinds maart 1933 vervulde. Ze had er een eigenzinnige invulling aan gegeven. First Lady Eleanor, bekend onder haar initialen ER, sprak zich uit over heikele onderwerpen en zat haar man achter de broek als ze vond dat hij zijn idealen niet voldoende naleefde. Ze veroordeelde de rassensegregatie, die Roosevelt moest accepteren om de zuidelijke Democraten aan boord te houden. Ze reisde naar arme regio's, schreef een krantencolumn, ontving een zwarte operadiva en sprak in de Pacific gewonde soldaten moed in. Maar altijd zat ze vast aan de beperkingen van haar status…

Wat mag geschiedenis kosten? Wat dacht u van 25.000 euro per nacht? Ontbijt niet inbegrepen. Dat is wat de Granville Suite kost in het nieuwe Raffl es OWO Hotel in Londen. Waarbij dat OWO staat voor Old War Office. Het gaat om het kantoor waar Winston Churchill menig uurtje doorbracht, heftig kauwend op zijn sigaar. Hier is de Blitz doorstaan, de invasie bedacht, misschien wel de speech over the few geschreven; elke vierkante inch is mythe. Het hotel heeft op zijn website interactieve plaatjes, zodat je kunt ontdekken hoe de suite eruitzag toen de bommen nog vielen – en de tegenstelling met de ultieme luxe van strekkende meters Egyptisch katoen en Portlandsteen van nu. Juist die abundantie aan historie betekent dat de kamerprijs buiten het bereik van de modale geschiedenisliefhebber…

De blokkade van Duitsland was in het begin weinig succesvol. Neutrale staten in de buurt van Duitsland – Nederland, Denemarken, Zweden en Noorwegen – mochten bijvoorbeeld goederen importeren tot het niveau van hun vooroorlogse consumptie. De rest werd beschouwd als doorvoer naar Duitsland en werd niet toegestaan. Het probleem was dat de Britten moeite hadden alle gegevens te verwerken en er geen basis was vastgesteld om te weten hoeveel staal, rubber of andere goederen de neutrale staten normaliter verbruikten. De blokkade was zo lek als een mandje totdat in 1916 een speciaal Brits ministerie van blokkade werd opgericht dat orde op zaken stelde.…

Wie van veldslagen houdt, komt niets tekort in Napoleon. Het spektakelstuk begint in 1793, als Frankrijk zucht onder het schrikbewind van Robespierre. Ook wordt het land bedreigd door buitenlandse en Franse royalistische troepen. Enter Napoleon, die in Toulon afrekent met deze vijanden. Daarmee vestigt hij zijn naam als briljant militair leider en strateeg. Twee jaar later ontmoet hij Marie-Josèphe-Rose Tascher de La Pagerie. Napoleon is smoorverliefd, noemt haar Joséphine en trouwt met haar. Een fijne minnaar is hij niet, en wanneer de onbehouwen dekhengst op oorlogspad is in Egypte amuseert Joséphine zich met andere mannen. Als Napoleon dat hoort, keert hij spoorslags terug naar Frankrijk. Historische onzin, want hij verliet Egypte omdat hij er aan de verliezende hand was. Maar voor romantiek moet de historische waarheid wijken. Daarom verzwijgt de…