Inhoudsopgave van Editie 10 - 2023 - Historisch Nieuwsblad

ACTUEEL SP-Kamerlid Michiel van Nispen pleit voor een meldpunt sektesignalen. Aanleiding zijn de activiteiten van de vereniging Maerloo in het Zeeuwse Sint-Philipsland, geleid door de 83-jarige natuurgenezeres Carine Bolijn. Volgens Van Nispen doet deze ‘sekte’, die panden opkoopt in het dorp, aan misleiding. In de jaren vijftig vormde zich een sekte rond Louwrens Voorthuijzen, beter bekend als Lou de Palingboer. Die beleefde naar eigen zeggen mystieke ervaringen en zou over drijfzand kunnen lopen zonder erin weg te zakken. Lou beweerde dat hij de Messias was en de mensheid moest redden. Vanachter een palingkraam op de Amsterdamse Dappermarkt verkondigde hij zijn boodschap en zag zijn volgelingenschare groeien. In 1957 betrok de sekte het ‘Witte Huis’ in Muiderberg. Lou raakte betrokken bij diverse echtscheidingszaken omdat zijn volgelingen niet meer wensten samen te…

Sliepen mensen voor de komst van elektrisch licht in twee episodes? Volgens een populaire theorie van historicus Roger Ekirch werden slapers in het verleden midden in de nacht gezamenlijk wakker. Dan namen ze de tijd om te plassen, te roken, seks te hebben of zelfs een bezoekje te brengen aan de buren, voordat ze weer gingen slapen. Maar in een artikel in Medical History laat onderzoeker Niall Boyce zien dat het bewijs voor dat idee zwak is. De bronnen waarmee Ekirch ruim twintig jaar geleden zijn theorie onderbouwde, bewijzen niet dat het gebruikelijk was om de slaap op die manier te onderbreken. Zo schreef Erasmus in 1535 dat hij werkte terwijl hij wachtte op zijn ‘tweede slaap’, en Ekirch las dat als een aanwijzing voor het gespleten slaappatroon. Maar zestiger…

Elke ramp kon een voorteken zijn van het einde der tijden, dus na een aardbeving, overstroming of andere catastrofe waarschuwden Europese nieuwsschrijvers regelmatig voor de Apocalyps. Vooral onder luthersen was het thema populair. In de Nederlanden vormde die groep een minderheid, maar toch hintten sommige auteurs op de naderende jongste dag – volgens Van Egeraat om de verkoop van hun pamfletten onder luthersen te bevorderen. Zo plaatste schrijver Johan Fruytiers op de voorpagina van een beschrijving van de Allerheiligenvloed van 1571 twee bijbelcitaten over watersnood en de Apocalyps, hoewel hij verderop in de tekst nauwelijks op het thema inging.…

Een diabeticus heeft te veel glucose (suiker) in zijn bloed. Dat komt doordat het lichaam niet in staat is de eenvoudige glucose die in voedsel zit, vooral de koolhydraten, te verbranden. De glucose wordt niet opgenomen in de cellen, zoals de bedoeling is, maar blijft in de bloedbaan omdat het lichaam te weinig van de stof aanmaakt die ervoor zorgt dat het lichaam glucose kan opnemen, een hormoon dat insuline heet. Het gevolg is een te hoge bloedsuikerspiegel. Deze suikerziekte wordt tegenwoordig geduid als type I, insulineafhankelijk; de diabetes als gevolg van overgewicht is type II.…

Ze was goed voor drie historische romans, en dat is meer dan haar koninklijke vader Willem I, haar koninklijke broer Willem II en haar koninklijke neef Willem III bij elkaar: prinses Marianne, het zwarte schaap van de Oranjes. Bijna een halve eeuw zorgde ze voor problemen, omdat ze zich niet aan de conventies wenste te houden. Ze deed af breuk aan het krampachtig opgehouden façadefatsoen van twee koningshuizen tegelijk: het Nederlandse en het Pruisische, haar eigen familie en haar aangetrouwde. Inmiddels worden haar weigering zich in de voorgeschreven ondergeschiktheid te voegen en haar wens haar eigen weg te gaan juist als blijk van zelf bewustzijn gewaardeerd. Marianne werd geboren in 1810 in Berlijn, als nakomertje met twee veel oudere broers, Willem (Guillot) en Frederik. Ze kwam er ter wereld op…

BEELDESSAY De spade is 83 centimeter lang, geheel van hout, en gezien zijn ouderdom in wonderbaarlijk goede staat. Ergens in de tiende eeuw is dit voorwerp vervaardigd als graafwerktuig – net in de tijd dat men in onze waterige streken op grote schaal dijken begon op te werpen en sloten begon te graven. Was rond het jaar 900 70 procent van het latere Nederland ongerepte natuur, in 1100 was het omgekeerd: 70 procent van het land was in cultuur gebracht. De twee eeuwen die het jaar 1000 flankeren worden vaak gezien als een zwart gat in onze geschiedenis – de Canon van Nederland noemt alleen de oertekst ‘Hebban olla vogala’. Maar in werkelijkheid gebeurde er nogal wat: niet alleen de bodem ging op de schop. Buiten de dagelijkse levenssfeer van…

In België werd crematie al eerder dan in Nederland, in 1932, wettelijk geregeld. Trendsetter was de beroemde generaal Louis Bernheim. Hij was het jaar ervoor overleden en wilde gecremeerd worden, wat destijds kon in het crematorium van Père-Lachaise in Parijs. Vanwege zijn faam kreeg hij ook een staatsuitvaart, waartegen aartsbisschop Jozef van Roey in een open brief protesteerde. Voorstanders van crematie zagen dat er nu momentum ontstond. De marxistische oud-minister Emile Vandervelde had al eens een wetsvoorstel geschreven en riep het parlement op dit in behandeling te nemen. Een meerderheid van liberalen en socialisten was voor. Een jaar later was de wet erdoor.…

Voor zijn oorlogen had Gustaaf Adolf ladingen wapens nodig en die liet hij grotendeels maken door Louis de Geer. Deze zakenman was geboren in Luik, volwassen geworden in Holland en had vroeg in Gustaaf Adolfs bewind geïnvesteerd in Zweden. Toen de koning krap bij kas zat, hielp De Geer hem aan geld, in ruil voor het recht om mijnen uit te baten. Zo lukte het hem de Zweedse koper- en ijzerhandel te domineren. De metalen gebruikte hij om wapens te maken. In 1630, een topjaar voor De Geer, leverde hij de Zweedse koning 8766 musketten, 9004 bandelieren (draagriemen voor kogels), 8034 helmen, 8956 pieken en 1016 zwaarden. In andere jaren lag de verkoop wat lager, maar ging het nog steeds om duizenden stuks. Dat leverde hem kapitalen op en daarmee…

(New Delhi, 1972) is historicus. Ze bracht de eerste jaren van haar leven door in India, verhuisde toen met haar familie naar Duitsland en vertrok later naar GrootBrittannië om geschiedenis te studeren aan het Royal College of Art. Ze schreef artikelen voor onder andere The New York Times, The Wall Street Journal en The Guardian. Daarnaast is ze auteur van bestsellers zoals De uitvinder van de natuur. Het avontuurlijke leven van Alexander von Humboldt (2015) en Rebelse genieën. De eerste romantici en de uitvinding van het ik (2022).…

De eerste van drie kogels doodde op 1 april 1991 Detlev Rohwedder in de werkkamer van zijn huis in Düsseldorf. De schoten kwamen vanaf een locatie tientallen meters van het huis. Daar vond de politie een handdoek met een haar en een brief, waarin de beruchte Rote Armee Fraktion de aanslag opeiste. In 2001 wees DNA-onderzoek uit dat de haar van RAF-lid Wolfgang Grams was. De openbaar aanklager vond dit echter onvoldoende bewijs. Daardoor blijft tot op de dag van vandaag onduidelijk wie achter de moord zat. Zelfs een rol van de voormalige geheime dienst Stasi of een West-Duits complot wordt niet uitgesloten.…

In 2018 verweet de Amerikaanse president Donald Trump de Europese bondgenoten dat hun bijdrage aan de NAVO ondermaats was. Zelfs de grootste Trump-haters konden niet ontkennen dat hij een punt had. Europa school al jaren comfortabel onder de Amerikaanse militaire paraplu. Vorig jaar viel Rusland Oekraïne binnen en bleek nog eens extra hoe gemakzuchtig de Europeanen met hun defensie waren omgesprongen. Ook Nederland had weinig in de krijgsmacht geïnvesteerd. Ontwikkelingen als deze zetten Herman Vuijsje (1946) aan het denken. Waarom had ons land het leger jarenlang laten verslonzen? De socioloog Vuijsje begint zijn onderzoek bij de militaire dienstplicht. Toen hij in de jaren zestig zelf aan de beurt was, wist hij die te ontlopen, net als veel andere progressieve hoger opgeleiden. Terugkijkend waren hun argumenten helemaal niet zo helder, constateert…

Als een gespierde man met een gevleugelde helm, een hangsnor en een blote borst, gewapend met een zwaard en twee bijlen – zo verrees Ambiorix, koning der Eburonen, in 1866 op de Grote Markt van Tongeren. De man zelf was toen al zo'n negentien eeuwen dood, en niemand wist hoe hij er bij leven had uitgezien. Maar de jonge Belgische natie had behoefte aan voorbeeldige helden en Ambiorix voldeed aan de eisen. Ambiorix woonde in het huidige grensgebied van Duitsland, Nederland en België en had in 54 v.Chr. Romeinse troepen in een hinderlaag gelokt, om een slachting aan te richten. Daarmee had hij een gevoelige klap uitgedeeld aan de grote vijand van de ‘Belgen’, Julius Caesar. En dus verdiende hij een beeld in brons, vonden Belgen al die eeuwen later.…

Historici hebben de Vlaamse Beweging vaak afgeschilderd als een ontvoogdingsstrijd, als het terechte verzet van Nederlandstalige Belgen tegen politieke, culturele en sociale discriminatie en onderdrukking door hun Franstalige landgenoten. Hiermee eigenden ze zich een zekere morele superioriteit toe. De inmiddels 94-jarige historicus Lode Wils heeft zich altijd verzet tegen dit soort identitaire geschiedschrijving, die niet zelden werd bedreven door extreem-rechtse auteurs met een collaboratieverleden. In zijn laatste boek haalt hij opnieuw deskundig de stofkam door dit soort verhalen en ontleedt hij de politiek van Vlaamse politici tussen 1830 en 1970.…

Deze top 5 is gebaseerd op de verkoop van Librisboekhandels: www.libris.nl…

Luister in oktober naar nieuwe afleveringen, met daarin onder andere: • Jos Palm interviewt Frank Dragtenstein over de Surinaamse rebellenleider Kaási. • Anne-Lot Hoek bespreekt Lizzy van Leeuwens nieuwe boek Volksvreemd vermaak • Jeroen Koch komt vertellen over De Kesslers, over een Nederlandse oliedynastie. • Vaste tafelgast Wim Berkelaar tipt de beste geschiedenisboeken van dit moment. Ook eerdere afleveringen kunt u terugluisteren. Daarin hoort u onder meer interviews met Frits van Oostrom, Trudy Dehue, Geertje Dekkers en Martin Bossenbroek. Verder boekrecensies door Manon van der Heijden en Anne-Lot Hoek, en leestips van Lotte Jensen, Abdelkader Benali, Pieter van Os, Hans Goedkoop en Nelleke Noordervliet. BELUISTER NU DE NIEUWSTE AFLEVERING Beluister de Historische BoekenCast via Historischnieuwsblad.nl/podcast of uw eigen vaste streamingdienst. Scan om te luisteren…

VOORWOORD Zonder wetenschappers zouden wij een stuk minder veilig en comfortabel leven. Toch wantrouwen veel mensen de wetenschap, die slechts een machtsinstrument heet te zijn in de handen van een boosaardige elite. Volgens de een bestaat die elite uit linkse kosmopolieten, volgens de ander uit witte westerse mannen. Om aan de elitaire tentakels te ontsnappen, moeten de onderdrukten de van bovenaf opgelegde wetenschappelijke kennis verwerpen en alternatieve waarheden formuleren. De politieke strijd verwordt zo tot een strijd om de werkelijkheid. Het lijkt dus nogal een statement van de organisatie van de Maand van de Geschiedenis om dit jaar als thema ‘Eureka!’ te kiezen. Een ode aan wetenschappers, kan dat nog in deze tijd? Ikzelf denk dat dit tegengeluid heel welkom is. Niet om naïef te zijn, want natuurlijk werd ook…

Toen de Koude Oorlog uitbrak, ontstond aan beide zijden de behoefte de tegenstander in de gaten te houden. De Amerikaanse defensiefabrikant Lockheed ontwierp in 1955 de U-2, een verkenningsvliegtuig dat op 21 kilometer hoogte kon vliegen – buiten het bereik van de straaljagers, luchtdoelraketten en radar die de Sovjets op dat moment hadden. Intussen nam in Washington ook de belangstelling voor China toe. In 1957 beloofde de Sovjet-Unie aan China technische ondersteuning voor de ontwikkeling van een kernbom. De U-2 leek het aangewezen middel om de Chinezen te bespieden, de logische uitvalsbasis Taiwan. Washington en Taipei besloten een geheim U-2-squadron op te richten onder Amerikaans bevel. Tevoren was afgesproken dat de missies gevlogen zouden worden door Taiwanese piloten. Dat kwam de Amerikanen goed uit. In 1960 schoten de Sovjets voor…

DOSSIER Er leek geen wolkje aan de lucht toen Plinius een koud bad nam in zijn villa in Misenum. Het was 24 augustus 79. De Baai van Napels lag er als altijd fraai bij, en de kustbewoners gingen hun gewone gang. Weliswaar was de aarde al dagen onrustig – onder de voeten schokte en trilde het soms – maar dat was men wel gewend in deze streek. Nadat Plinius zich had afgedroogd en iets had gegeten, ging hij aan het werk. Het is onbekend waar hij zich op dat moment mee bezighield. Misschien zocht hij nieuwe gegevens voor zijn grote encyclopedie van de natuurlijke wereld. Of scherpte hij zijn geest aan het werk van een gewaardeerde collega. Wie weet boog hij zich over een militair-strategisch vraagstuk, want behalve wetenschapper was…

DOSSIER Geëmotioneerd gooide Frederick Banting de hoorn op de haak. Hij was boos, teleurgesteld. De Canadese arts had net gehoord dat hem de Nobelprijs voor geneeskunde was toegekend voor het ontdekken van insuline. Maar hij was dat jaar, 1923, niet de enige winnaar. Banting moest de prijs delen met John Macleod. En dat stak. Die verdomde Macleod! Het was de apotheose van een verhaal en het begin van een nieuw verhaal. Het eerste is dat van de ontdekking van insuline. Buiten kijf staat dat deze ontdekking de wereld veranderde voor lijders aan suikerziekte – diabetici – die aan het begin van de twintigste eeuw ten dode waren opgeschreven. Zonder twijfel hadden Banting en Macleod daaraan een belangrijke bijdrage geleverd, al gebeurde dat in een sfeer van intense wedijver en afgunst.…

In augustus 1922 accepteerde Frederick Banting de Amerikaanse Elizabeth Hughes als privépatiënt. Zij was de dochter van Charles Evans Hughes, voormalig lid van het Supreme Court, in 1916 Republikeins presidentskandidaat en op dat moment de minister van Buitenlandse Zaken. Via zijn politieke connecties kon hij contact leggen met Banting. Daardoor kreeg de ontdekking van insuline uitgebreide mediaaandacht. Elizabeth had in 1918 op 11-jarige leeftijd suikerziekte ontwikkeld en was volgens het geldende protocol op een verstervingsdieet gezet. Toen Banting haar ontmoette, woog ze nog twintig kilo. Op 15 augustus arriveerde Elizabeth met haar moeder in Toronto. Ze kreeg meteen insuline toegediend, herstelde snel en werd op een dieet van 2200 calorieën gezet om gewicht te winnen. Tegen Thanksgiving 1922 mocht ze terug naar huis. Ze kon een normaal leven leiden, ging…

Lange tijd werd prinses Marianne nagenoeg doodgezwegen, omdat ze niet in het gewenste plaatje paste. Anders dan de echtgenotes van de koningen Willem I, II en III weigerde ze zich in de voorgeschreven ondergeschikte rol te voegen. Tegenwoordig krijgt ze voor haar zelfbewustzijn meer waardering dan in haar eigen tijd. Toch is ze nooit tot een feministisch rolmodel uitgegroeid. Daarvoor was haar vrijheidsstrijd te veel een persoonlijke strijd, geen strijd tegen maatschappelijke onvrijheid in het algemeen. Haar financiële zelfstandigheid, die haar luxeleven faciliteerde, was daartoe te vanzelfsprekend. In dat opzicht bleef ze deel uitmaken van dezelfde elite die haar vanwege haar ‘wangedrag’ had buitengesloten.…

Veel soldaten van Gustaaf Adolf vochten met musketten en sommigen met kanonnen. Dat waren relatief nieuwe wapens: het kanon speelde sinds de late vijftiende eeuw een belangrijke rol op Europese slagvelden en de musket was een paar decennia later gevolgd. Zinvol gebruik van die wapens vroeg behoorlijk wat oefening. Vooral musketiers moesten gecoördineerd leren samenwerken met hun directe collega's, en met piekeniers. Op die manier konden ze elkaar dekking geven terwijl ze de vijand in grote problemen brachten. Een van de pioniers op dat terrein was stadhouder Maurits van Oranje (1567-1625), die met goed getrainde soldaten successen boekte tegen de Spaanse koning Filips II en diens opvolgers. De Zweed Jakob De la Gardie diende van 1606 tot 1608 in zijn leger en keek goed mee met Maurits’ aanpak. Toen hij…

In de nacht van 25 op 26 september 1781 verspreidden geblindeerde koetsen een explosief schotschrift door heel Nederland. In de maanden erna werd dit pamflet vier keer herdrukt. Aan het Volk van Nederland was een felle aanklacht tegen de vriendjespolitiek van de regenten en het zwakke beleid van de stadhouder, prins Willem V, die de schuld kreeg van de rampzalig verlopende oorlog met Groot-Brittannië. ‘Ja, vorst Willem, het is alles Uw schuld!’ De schrijver van dit kritische pamflet wilde anoniem blijven, omdat hij anders in de gevangenis zou belanden. Pas in 1891 kon onomstotelijk worden vastgesteld dat de radicale Overijsselse baron Joan Derk van der Capellen tot den Pol de auteur was. Van der Capellen was op 2 november 1741 geboren in een oud adellijk geslacht. Zijn voorouders hadden belangrijke…

‘Met een gezamenlijke inspanning kunnen we Mecklenburg-Vorpommern en Saksen-Anhalt, Brandenburg, Saksen en Thüringen weer veranderen in bloeiende landschappen, waar het de moeite waard is om te leven en te werken.’ De West-Duitse bondskanselier Helmut Kohl sprak op 1 juli 1990 op de nationale televisie vol vertrouwen over de economische toekomst van de Oost-Duitse Länder. Hij richtte zich op die dag tot de Duitsers omdat de economische, sociale en monetaire unie tussen Oost- en West-Duitsland in werking trad. De Oost-Duitse Ostmark werd ingeruild voor de West-Duitse D-mark. Salarissen werden tegen een wisselkoers van 1 tegen 1 omgezet. Het West-Duitse stelsel van sociale zekerheid werd ook uitgerold over Oost-Duitsland, waardoor daar de pensioenen stegen en werkloosheidsuitkeringen hun intrede deden. Het doel was de levensstandaard van de Oost-Duitsers zo snel mogelijk gelijktrekken met…

Twintig jaar geleden publiceerde de Britse schrijver Tom Holland Rubicon, een bestseller over de opkomst en ondergang van Julius Caesar, de man die de Romeinse republiek ten grave droeg. In 2015 volgde Dynastie, waarin hij de lotgevallen van Augustus en diens doorgaans beruchte opvolgers beschreef. Met de liederlijke idioot met wie dat boek eindigde, Nero, begint nu het laatste deel van deze trilogie. Pax vertelt het verhaal van de ‘gouden eeuw’ van Rome, van de dood van Nero in 68 n.Chr. tot en met de heerschappij van Hadrianus, zeventig jaar later. Het was het hoogtepunt van de zogenoemde Pax Romana, waarin het rijk zijn grootste omvang bereikte en Rome een miljoenenstad werd met tal van iconische bouwwerken, waarvan de ruïnes nog altijd worden bewonderd. Pax betekent ‘vrede’, en op het…

Van geen enkele Nederlandse stad zijn zoveel tekeningen, prenten, schilderijen en foto's gemaakt als van Amsterdam. Op de meeste afbeeldingen komen mensen voor van wie we vrijwel nooit iets weten. Omdat dit de gewone Amsterdammers waren, die tezamen de stad maakten tot wat zij was, nemen Jelle van Lottum en Lodewijk Petram sommige van die anonieme figuren als uitgangspunt voor tien verhalen over verschillende buurten van Amsterdam, in verschillende periodes. Zo lezen we over de achttiendeeeuwse Dirkje Andries, die de helft van haar leven dwangarbeid verrichtte in het Spinhuis, over de vondeling Jacob Kerrens, die een eeuw later opgroeide in een weeshuis aan de Prinsengracht, over de werfarbeiders op de Oostelijke Eilanden die in 1911 staakten, en over de snel wisselende bewoners van de Bijlmerflat van Kruitberg-Groeneveen, waar in 1992…

In 1888 werd de Nederlandsche Heidemaatschappij – vaak afgekort tot Heidemij – opgericht met als doel het ontginnen van woeste gronden en het stimuleren van bosbouw. De organisatie speelde zo een grote rol bij de vormgeving van Nederland. Tegelijkertijd heeft de Heidemij een beroerde reputatie, omdat ze in de crisisjaren leidinggaf aan werkverschaffingsprojecten, maar vooral doordat ze tot 1942 toezicht hield op de tewerkstelling van Joden vanuit speciale kampen. Zeer grondig onderzoek in opdracht van de organisatie dat het negatieve beeld bevestigt en heeft geleid tot officiële excuses.…

In 1532 verbood Venetië het bezit van vuurwapens die klein genoeg waren om onder kleding te verbergen. Effectief was dat verbod niet, want in 1545 werd het opnieuw uitgevaardigd. Ook andere Italiaanse staten kondigden herhaaldelijk soortgelijke verboden af, zonder het beoogde resultaat. Italië kampte al met een vuurwapenprobleem in de zestiende eeuw, toen pistolen en geweren vrij nieuw waren. Deels hadden de autoriteiten het probleem zelf veroorzaakt. Tijdens de Italiaanse Oorlogen van 1494 tot 1559 hadden ze bezit ervan gestimuleerd, zodat burgers hun eigen staten konden verdedigen. Maar vervolgens bleek het moeilijk om de verspreiding van die gevaarlijke dingen terug te dringen, zo laat Catherine Fletcher zien in Past&Present. (GD)…

Twee Pliniussen samengesmolten tot een enkel exemplaar: gedurende de late Oudheid en de Middeleeuwen werd verondersteld dat oom en neef een en dezelfde persoon waren. Een soort super-Plinius, die de vele talenten van de twee in zich verenigde. Onvermoeibaar wetenschapper én schepper van een groot literair brievenoeuvre. Vlootadmiraal én jurist. Keizerlijk adviseur én senator. Pas in de vroege veertiende eeuw maakte een Veronese koster korte metten met dit mythische dubbelwezen. Deze vroege humanist, Giovanni de Matociis genaamd, had toegang tot de bibliotheek van de kathedraal. Hij verdiepte zich grondig in de daar bewaarde werken van Romeinse schrijvers en historici, en slaagde erin oom en neef te ontwarren.…

Een andere bekende patiënt was de echtgenote van August Krogh, een Deen die in 1920 de Nobelprijs voor geneeskunde had ontvangen. Bij Birte Krogh, zelf een bekend wetenschapper, werd in 1921 suikerziekte vastgesteld. Krogh nam contact op met Macleod. Met toestemming van Macleod nam Krogh insuline mee naar Denemarken. Birte Krogh was een van de eerste Deense gebruikers. Samen met een Deense medicus, Hans Christian Hagedorn, zetten August en Birte Krogh daarna het Nordisk Insulinelaboratorium op, waar Krogh en Hagedorn enorme verbeteringen doorvoerden in de insulineproductie. Voor Banting en Macleod was van belang dat Krogh als Nobelprijswinnaar nogal wat gezag had en duidelijk werd gehoord toen hij in 1923 beide mannen voordroeg voor de prijs.…

‘In een uitzending van David Attenborough op de BBC was te zien hoe een albatros plastic voerde aan een jong. Het was een verschrikkelijk tafereel. En het veranderde de wet in Engeland: tegenwoordig moet je er betalen voor plastic tasjes in de supermarkt. De Britten wisten natuurlijk allang dat plastic problemen veroorzaakte en de Engelsen zijn doorgaans behoorlijk slecht als het om milieuzaken gaat. Maar deze scène veroorzaakte discussie, met gevolgen. Omdat de mens verbeelding en verhalen nodig heeft. Dat zagen de vroege romantici ook, over wie ik schrijf in mijn boek Rebelse genieën.’ Dit boek, uit 2022, is het meest recente dat de DuitsBritse Andrea Wulf heeft gepubliceerd. Ze schreef een serie boeken over de relatie tussen mens en natuur. Eerder verschenen onder meer Venus achterna. De zoektocht naar…

Pim Fortuyn, die in 1992 onder zijn eigen naam een nieuw Aan het Volk van Nederland publiceerde, beschouwde Van der Capellen als zijn ‘illustere voorganger en voorbeeld’. Ook Multatuli (in 1862) en het Burgercomité-EU van het latere FvD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen (in 2015) publiceerden een eigen Aan het Volk van Nederland. VVD en D66 zien in Van der Capellen een liberaal avant la lettre, populistische partijen als de PVV en EénNL van Joost Eerdmans beschouwen hem als een voorloper. Het verkiezingsprogram van EénNL begon met twee citaten: een uit Aan het Volk van Nederland van Van der Capellen en een uit Fortuyns gelijknamige pamflet.…

De oudste chocoladefabriek van Duitsland, de Halloren Schokoladenfabrik uit 1804, stond op de rand van sluiting toen ondernemer Paul Morzynski uit Hannover hem in 1992 kocht. Morzynski geloofde in het bedrijf uit Halle an der Saale met zo'n lange geschiedenis, ook al was het een bouwval met verouderde machines en kochten Oost-Duitsers inmiddels liever westerse zoetigheden in plaats van de Halloren Kugeln. Hij moest beloven om te investeren en alle 120 banen te behouden. De oude schulden werden kwijtgescholden. Inmiddels is het een miljoenenbedrijf dat werk biedt aan honderden mensen en dat een tijdlang beursgenoteerd was.…

BOEKEN 4 VRAGEN AAN 1 Hoe is de bundel Amsterdam in bijna 80 boeken tot stand gekomen? ‘Emile Brugman, een van de oprichters van uitgeverij Atlas Contact, had tijdens een reis in de Verenigde Staten een boek meegenomen over Chicago. Daarin stond een overzicht van literatuur over deze stad. Daardoor geïnspireerd benaderde hij een groep auteurs om hetzelfde over Amsterdam te doen. We vertellen het verhaal van Amsterdam aan de hand van thema's, zoals opgroeien in Amsterdam of het straatleven. Het idee om die thema's te introduceren kwam van René van Stipriaan, die ook meeschreef aan het boek.’ 2 Waarom hebben jullie voor een thematische indeling gekozen? ‘Er ontstond al direct een discussie of het boek chronologisch moest worden ingedeeld of thematisch. Ik was zelf ook voorstander van het laatste; anders begin…

In 1961 werd de beruchte SS'er Adolf Eichmann berecht in de staat Israël vanwege zijn cruciale rol in de Holocaust. Het proces is door verschillende schrijvers vastgelegd en geanalyseerd: door Harry Mulisch in De zaak 40/61, door Abel Herzberg in Eichmann in Jeruzalem en door Hannah Arendt in Eichmann in Jeruzalem. De banaliteit van het kwaad. Nu, ruim zestig jaar na het proces, heeft Ian Buruma een essay geschreven over Arendts analyse. Arendt vond de moord op 6 miljoen Joden niet ‘banaal’. Maar het trof haar dat vele verantwoordelijken voor de Holocaust zo ‘gewoon’ waren. Eichmann was geen shakespeariaanse schurk als Richard III of Iago uit Othello, maar een banale pennenlikker die zijn quota moest halen. Met deze analyse onderschatte ze Eichmann, betoogt Buruma. De nazi was, zo bleek ook…

Nadat hij op 11-jarige leeftijd het ouderlijk huis moest verlaten om aan het hof van Karel V te worden opgevoed, verbleef Willem van Oranje zelden lang op één plek. Niet alleen verkeerde hij aan verschillende hoven en bezat hij tal van huizen en kastelen, ook trok hij vaak van slagveld naar slagveld. In dit prachtig geïllustreerde boek schetst René van Stipriaan, die vorig jaar met zijn biografie van Willem van Oranje de Libris Geschiedenis Prijs won, met behulp van kaarten, voorwerpen, prenten en ooggetuigenverslagen de wereld waarin de Zwijger zich bewoog.…

Toen in 1873 de slavernij in Suriname definitief voorbij was, haalden de Nederlanders onmiddellijk contractarbeiders uit India, enige tijd later gevolgd door Javanen. In dit boek wordt aandacht besteed aan de geschiedenis van de Hindostanen in Suriname en Nederland, aan de relatie tussen slavernij en contractarbeid, en aan de culturele erfenis van de in India geronselde arbeiders en hun nageslacht.…

De lange titel The President's Daughter & the Richest Freeborn Lady geeft goed weer waar deze documentaire over gaat. De film volgt presidentsdochter, historicus, schrijver en activist Cynthia McLeod op haar missie om Elisabeth Samson, de in 1715 vrijgeboren zwarte vrouw die een succesvolle zakenvrouw werd, de historische plek te geven die zij verdient. Het is niet verwonderlijk dat de in 1936 in Paramaribo geboren McLeod gefascineerd is door Samson, over wie ze de historische roman De vrije negerin Elisabeth: gevangene van kleur schreef. Ongetwijfeld herkent ze zich in de vrouw, die volgens haar ‘zich niet heeft laten intimideren door rassenhaat en discriminatie’. Samson bouwde na de dood van haar witte man ondanks tegenwerkingen een succesvol koffieplantage-imperium op. McLeod beijvert zich om haar vervallen woonhuis in Paramaribo van de ondergang…

EN VERDER Brits verlies in Soedan Toen gewapende jihadisten in 1885 de Soedanese hoofdstad Khartoem bedreigden, stuurde GrootBrittannië zijn meest geliefde generaal: Charles Gordon. Hij zou de klus wel klaren, dacht het Britse publiek. Maar Gordon verloor letterlijk zijn hoofd. De Duitse herfst van 1923 De democratische Weimarrepubliek wankelde in het najaar van 1923 onder extremistisch geweld. Voordat Hitler in Beieren zijn eerste putschpoging deed, pro beerden communisten de macht te grijpen in Saksen, Thüringen en Hamburg.…