Inhoudsopgave van Editie 8 - 2025 - Historia

In 1968 was mijn gezin zo’n beetje het enige in de straat dat geen televisie had. Tot dan toe mochten we altijd bij de buren het journaal kijken, maar die hadden er steeds minder zin in om die hele kinderschare van nummer 8A over de vloer te krijgen. Er zat niets anders op: ook wij kregen een tv. Ons toestel had een afsluitbare aan-uitknop, wat best slim was, want tv-kijken werd al snel een verslaving. In de decennia daarna nam de televisie een centrale plaats in, maar ook die werd slachtoffer van de vooruitgang. Nu kijkt er bijna niemand meer tv. Vanaf pagina 48 lees je over het 100-jarig jubileum van de tv: misschien wel het laatste.…

In 1980 werd PTSS (posttraumatische stressstoornis) voor het eerst gediagnosticeerd om te beschrijven hoe levensbedreigende situaties en trauma’s de geest beïnvloeden. Amerikanen waren niet de eersten die getekend werden door oorlogsverschrikkingen. Historici kunnen echter niet met zekerheid zeggen of soldaten in de oudheid ook aan PTSS leden, omdat de bronnen schaars zijn en moderne diagnoses moeilijk te stellen zijn. Maar omdat soldaten in die tijd vaak bloedige gevechten voerden en de vijand met de blote hand moesten doden, is het logisch dat strijders duizenden jaren geleden trauma’s hadden. Sommige oude bronnen suggereren PTSS-symptomen. In de nasleep van de Vietnamoorlog merkten Amerikaanse onderzoekers dat veel soldaten met psychische stoornissen terugkwamen. Zo vermeldt de Griekse historicus Herodotus dat een soldaat tijdens een veldslag in 490 v. Chr. plots blind werd, ‘hoewel…

‘We hebben bewijs dat er in de afgelopen weken een kernexplosie heeft plaatsgevonden in de Sovjet-Unie.’ Dit zei president Harry S. Truman op 23 september 1949, toen hij het Amerikaanse volk de boodschap bracht dat de VS niet langer de enige kernmogendheid ter wereld waren. Zo’n drie weken eerder had Truman zelf gehoord dat zijn wetenschappers seismische activiteit in de Sovjet-Unie hadden waargenomen die onmiskenbaar het gevolg was van een kernexplosie. Truman vroeg hun om het nog eens te checken, want volgens de Amerikaanse inlichtingendienst waren de Russen zes tot zeven jaar verwijderd van de ontwikkeling van kernwapens. Natuurkundigen onthulden atoomgeheimen Wat de Amerikanen echter niet wisten, was dat Rusland al jaren spionnen had in het Manhattanproject, dat in 1945 de eerste atoombom van de VS had ontwikkeld. Onder hen…

In juni 1940 schaarde Italië zich aan Duitse zijde. Drie maanden later beval dictator Benito Mussolini zijn troepen Egypte binnen te vallen en het Suezkanaal te veroveren. Het offensief kwam echter al snel tot stilstand, en in februari 1941 werden 130.000 Italiaanse soldaten omsingeld door de Britten en gevangengenomen. Hitler stuurde snel 33.000 Duitsers onder leiding van de sluwe generaal Erwin Rommel naar Libië om het front te stabiliseren – en zo werd het Afrikakorps geboren. Samen met tienduizenden Italiaanse soldaten dwong Rommel de Britten in het defensief. Al snel werd er fel gevochten bij de havenstad Tobroek. Rommels voorraden werden per konvooi verzonden vanuit de Italiaanse havens van Napels en Tarente. Vrachtschepen met munitie, brandstof en tanks werden geëscorteerd door oorlogsschepen en gevechtsvliegtuigen. Daarom waren de Britse onderzeeërs zo…

De Romeinen kenden veel soorten brood. Het bekendste is panis quadratus, dat werd gevonden in de bakkerij van Modestus in Pompeï. Dit zuurdesembrood was rond en bestond uit driehoekjes, zodat het makkelijk verdeeld kon worden. Anders dan nu konden de Romeinen geen pakje gist kopen. Daarom moet er eerst een zuurdesem gemaakt worden. Anders dan nu konden de Romeinen geen pakje gist kopen. Daarom moet er eerst een zuurdesem gemaakt wordenJe mengt het deeg met grof en wit tarwemeel en voegt water en zout toe. Voor de smaak kun je ook tijm en venkelzaad toevoegen. Kneed vervolgens alles door elkaar en leg het in een ronde bakvorm die is ingevet met wat olijfolie. Als het deeg gerezen is, verdeel je het brood met een eetstokje in acht driehoeken. Bak circa…

Deel de lasten Mannen en vrouwen hadden verschillende taken. Vrouwen deden vooral het huishouden en de mannen werkten op het land. En een goede partner deed zijn plichten zonder te klagen. Luie mannen die passief bij het vuur zaten, werden ‘koolvreters’ genoemd. Neem een bad De Vikingen wilden dat hun partner schoon en goed verzorgd was. Volgens de kroniek van John van Wallingford (ca. 1220) hielden Engelse meisjes van de Vikingen omdat ze elke zaterdag in bad gingen en dagelijks hun haar kamden. Dicht een vers (maar pas op) Een echte Viking kon liefdesverzen declameren. De bard moest wel voorzichtig zijn, want het werd als een schande beschouwd als het gedicht door anderen werd hoord. Zulke intieme gesprekken ge-hoorden thuis in de privésfeer. Schenk een drankje in Als een vrouw…

FEARGUS O’CONNOR Landhervorming was het doel De Ierse politicus wilde een hervorming om het land te herverdelen onder arbeiders. Hij richtte de krant The Northern Star op, die de chartistische zaak steunde. O’Connor was alcoholist en leed aan geestesziekten. Hij eindigde in een krankzinnigengesticht. ERNEST CHARLES JONES Pen was zijn wapen Jones gaf een carrière als jurist op om te vechten voor arbeidsrechten. Geïnspi-reerd door idealen van gelijkheid en democratie werd hij een krachtige stem in de chartistische beweging – vooral door zijn scherpe pen in The Northern Star. GEORGE JULIAN HARNEY Republikeinen omarmden communisme Harney was een fanatiek republikein en socialist en streed voor politieke en economische hervormingen. Hij werkte samen met Europese socialisten en publiceerde in 1850 de eerste Britse versie van het Communistisch manifest.…

1894 Spoorwegvakbond ontspoort Vanwege lage lonen en slechte omstandigheden gaan 4000 arbeiders bij de treinenfabriek Pullman Company in Illinois staken. De American Railway Union (ARU) steunt de arbeiders en kondigt een boycot af van alle Pullman-treinen. President Grover Cleveland schakelt het leger in om de treinen weer te laten rijden en na twee maanden geven de stakers het op. Dan zijn er zo’n 70 doden gevallen, en de ARU valt uit elkaar. 1914 Bloedbad kost kinderen het leven Arbeiders staken uit protest tegen de omstandigheden in de kolenmijnen van John D. Rockefeller Jr. in Colorado. Op 20 april 1914 vallen de National Guard en een militie het tentenkamp aan waar ze met hun gezinnen wonen. Het kamp wordt beschoten met een mitrailleur en tenten worden in brand gestoken. Twee vrouwen…

Benito Mussolini zag zichzelf als erfgenaam van de Romeinse keizers, en hij zette alles op alles om hun monumenten te vinden. In 1903 hadden archeologen het zogeheten Vredesaltaar van Augustus ontdekt in Rome.Maar de opgravingen moesten worden stilgelegd vanwege instortingsgevaar, en het grote altaar bleef liggen waar het lag. Maar in 1937 liet Mussolini het werk hervatten met de beste technologie die er beschikbaar was. Om te voorkomen dat de omliggende gebouwen zouden instorten, bevroren de ingenieurs de grond, waarna het altaar stukje bij beetje naar boven werd gehaald. Het werd bij het mausoleum van Augustus aan de Tiber in Rome herbouwd.…

Je kent zeker de begrippen democratie en communisme, erfopvolging en dictatuur. Maar de geschiedenis kent vele andere manieren om macht te ver delen en te behouden. Zo moesten middeleeuwse Zweedse koningen rondreizen voor de gunst van het volk. In Iran kregen geestelijken het laatste woord. En in Panama moesten ze een heel nieuw woord bedenken voor een regerings vorm waar drugshandel de wetten dicteerde. Gekozen koning: Koning moet worden goedgekeurd ☛ In middeleeuws Zweden ging de troon niet over van vader op zoon. De koning werd gekozen door de sterke mannen van het land. ‘In het koninkrijk Zweden wordt de koning gekozen en is de positie niet erfelijk,’ luidde de wet. De keuze van de hoofdmannen werd bevestigd tijdens een ceremonie in Mora, 70 kilometer ten noorden van de hoofdstad…

Op 13 augustus 1895 arriveert Mark Twain per stoomschip in de havenstad Seattle. De lucht is dik van de rook van de bosbranden buiten de stad. Als het hoofd van de ontvangstcommissie die de schrijver komt begroeten zich verontschuldigt voor de rook, antwoordt Twain: ‘Maakt me niet uit, ik ben een onverbeterlijke kettingroker.’ Mark Twain zei zelf dat hij 20 tot 40 goedkope sigaren per dag rookte. ‘Stoppen met roken is niet moeilijk,’ is een van zijn vele oneliners, ‘ik heb het al duizend keer gedaan.’ Maar Twain is niet naar Seattle gekomen om de natuur te bewonderen. Hij wil geld verdienen. Na een aantal mislukte investeringen heeft de auteur van bestsellers als De avonturen van Tom Sawyer en Huckleberry Finn een schuld van 100.000 dollar. Nu geeft hij overal…

In 1896 stierf Twains dochter Susy Clemens op 24-jarige leeftijd aan hersenvliesontsteking. Dit was niet de eerste keer dat hij een kind moest begraven. In 1872 overleed zijn 1,5 jaar oude zoontje aan difterie. In 1904 stierf Twains vrouw Twain na een lang ziekbed aan een hartstilstand. Vijf jaar later verloor hij ook zijn dochter Jean, die epilepsie had en verdronk toen ze een aanval kreeg in bad. Om zijn eenzaamheid te verzachten, omringde Twain zich met jonge meisjes, die hij zijn angelfish noemde. Veel mensen vonden zijn obsessie met jonge meisjes excentriek of ongepast. Maar Twain hield vol dat de meisjes hem hielpen zijn levensvreugde te herontdekken. ‘Ik verzamel huisdieren: jonge meisjes, meisjes van 10 tot 16, meisjes die mooi en lief en naïef en onschuldig zijn. Lieve jonge…

Na de burgeroorlog van 49 v.Chr. zat de generaal en staatsman Julius Caesar stevig in het zadel. Telkens verlengde de Senaat zijn termijn als dictator. Caesars politieke tegenstanders beweerden dat hij koning van Rome wilde worden, wat hij zelf ontkende. Maar de interpretatie van een profetie uit de Sibillijnse boeken bezegelde volgens sommige historici zijn lot. De profetieën waren bijna 500 jaar oud, maar de 15 hoeders die ze moesten interpreteren waren een opmerkelijke formulering tegengekomen. Het Romeinse Rijk was in zijn vijfde oorlogsjaar met de Parthen in het Midden-Oosten, en volgens de geschiedschrijver Suetonius zou een senator die pro-Caesar was ‘op de volgende vergadering van de Senaat het besluit van de 15 aankondigen dat, aangezien in de boeken van het lot stond geschreven dat de Parthen alleen door een…

De meeste landen hebben een inlichtingendienst. Maar geen enkel land had zo’n beruchte en machtige dienst als de KGB van de Sovjet-Unie. Naar schatting had de KGB op het hoogtepunt meer dan 500.000 werknemers – onder wie een jonge inlichtingenofficier genaamd Vladimir Poetin. De KGB werd formeel ontbonden in 1991 toen de Sovjet-Unie viel. Maar de dienst werd al snel weer opgericht onder een nieuwe naam – en is nog net zo wreed en meedogenloos als destijds. Wat was de KGB? ☛ Het Comité voor Staatsveiligheid (KGB) werd opgericht in 1954, het jaar na de dood van Stalin. De betrekkingen tussen de supermachten VS en Sovjet-Unie bevonden zich op het vriespunt en de nieuwe inlichtingendienst werd al snel een machtige speler in het schimmenspel van de Koude Oorlog. De dienst,…

1. Verhaal was gefragmenteerd Vóór Citizen Kane werd een filmverhaal verteld van begin tot einde. Welles blies die vorm aan diggelen met zijn debuut. De film begint met de dood van Kane en zijn beroemde laatste woord, ‘rosebud’. Daarna ontvouwt zich het portret van Kane door middel van flashbacks, verteld vanuit verschillende gezichtspunten. 2. Een revolutie in montage Citizen Kane introduceerde geavanceerde montagetechnieken, waaronder de beroemde overlappende stijl waarbij zeeën van tijd worden overgeslagen in een paar cuts. In een beroemde scène aan de ontbijttafel waar Kane met zijn vrouw zit, lost het huwelijk voor onze ogen op door een paar snelle cuts die meerdere jaren terugbrengen tot een paar minuten. 3. Ongekende visuele diepte Fotograaf Gregg Toland ontketende samen met Welles een revolutie in het gebruik van deep focus,…

ROMEINSE RIJK Amateurarcheoloog Constantin Fried begreep niet goed wat hij zag toen hij in 2023 met zijn metaaldetector een klein rond gouden voorwerp vond in een veld bij Petershagen in Westfalen, Duitsland. Het object leek onmiskenbaar op een slot dat door de oude Romeinen werd gebruikt om kisten af te sluiten. Maar zowel het formaat – slechts 1,1 bij 1,2 centimeter – als het materiaal was ongebruikelijk. Romeinse sloten waren meestal veel groter en gemaakt van ijzer of brons. Fried gaf het slot aan de Westfaalse archeologische autoriteit, LWL-Archäologie, die het mysterie wilde oplossen. Omdat röntgenstraling niet door de goudlaag heen kon dringen, gebruikten de onderzoekers neutronentomografie, een methode die het mogelijk maakt om zelfs door zeer dichte materialen heen te stralen. De beelden toonden aan dat het slot ondanks…

ARCHEOLOGIE Spaanse onderzoekers hebben de grootste archeologische vondst van kralen ooit gedaan. De kralen lagen in een grafkamer op de archeologische site Tholos de Montelirio in Sevilla, die in gebruik was tussen 2875-2635 v.Chr. Er worden wel vaker kralen gevonden in dit gebied, maar niets kan tippen aan de enorme hoeveelheid die de archeologen nu hebben opgegraven. De meeste kralen lagen in een kamer met 20 skeletten. 15 daarvan waren van vrouwen, en van vijf skeletten konden de onderzoekers het geslacht niet bepalen. De kralen werden in grote blokken opgegraven en naar het archeologisch museum in Sevilla gebracht, waar ze werden schoongemaakt en gewogen. Het museum kreeg meer dan 11 kilo kralen binnen, maar niet alle kralen konden van de vindplaats worden verwijderd, dus het onderzoeksteam schat het uiteindelijke gewicht…

STEENTIJD In 1983 vonden archeologen in de Kruger Cave in Zuid-Afrika een dijbeen van een antilope. Onderzoek wees uit dat het ongeveer 7000 jaar oud was en dat er drie pijlpunten vastzaten in de holte waar ooit het merg zat. Op röntgenfoto’s waren mysterieuze afzettingen rond de pijlpunten te zien, maar door de slechte beeldkwaliteit kon niet worden bepaald waaruit het materiaal bestond. De onderzoekers deponeerden het dijbeen daarom bij het archeologisch instituut van de Universiteit van de Witwatersrand. Gezien de technologische ontwikkelingen van de afgelopen 40 jaar besloten onderzoekers van de universiteit onlangs om het bot nader te bestuderen. Allereerst maakten ze een micro-CT-scan, waarmee een object virtueel in 3D kan worden gereconstrueerd. De hogeresolutiebeelden deden vermoeden dat de afzettingen niet zo onschuldig waren als ze leken. Een chemische…

Begin 20e eeuw vermoedden sommige artsen dat het roken van tabak schadelijk was. Ze merkten op dat patiënten die veel rookten meer kans hadden op luchtwegaandoeningen en kanker. Hoewel het vermoeden in medische artikelen werd genoemd, ontbrak het artsen aan wetenschappelijk bewijs om het verband aan te tonen. Dit veranderde in de jaren 1950, toen onderzoekers in de VS en het VK grootschalige studies uitvoerden naar de effecten van tabak. De resultaten lieten een duidelijk verband zien tussen roken en longkanker. Hierdoor kwam het debat over de schadelijkheid van roken in een stroomversnelling. Maar de tabaksindustrie gaf zich niet gewonnen. Met dure reclames waarin artsen sigaretten adviseerden, probeerde ze twijfel te zaaien over de bevindingen van de wetenschap. In 1964 kwam het keerpunt toen de Amerikaanse gezondheidsautoriteiten een uitgebreid rapport…

Toen in 1991 de gemummificeerde resten van een 5200 jaar oud lichaam werden gevonden op een gletsjer in de Alpen, viel het onderzoekers meteen op dat zijn lichaam bedekt was met tatoeages. Wetenschappers waren het er niet over eens hoe de man – die later Ötzi werd genoemd – meer dan 5000 jaar geleden aan de vele lichaamsversieringen kon zijn gekomen. Maar nu heeft een internationaal team van onderzoekers eindelijk het mysterie van de tatoeages van ijs-mummie Ötzi opgelost. Om het mysterie op te lossen voerden onderzoekers een experiment uit: een tatoeëerder tatoeëerde zichzelf met behulp van vier prehistorische technieken en acht verschillende werktuigen, waaronder naalden van bot en koper en scherpe vuurstenen. Vervolgens bestudeerden de onder-zoekers hoe de tatoeages genazen. Ze ontdekten dat ‘tatoeages gezet met verschillende gereedschappen en…

De bakker van Modestus was net klaar met zijn dag in Pompeï toen hij’s middags in de verte een knal hoorde en de grond onder zijn voeten voelde trillen. Enkele uren eerder op deze nazomerdag in 79 n. Chr. had de bakker een reeks kleine aardbevingen gevoeld. Maar deze beving was anders. En hij stopte niet. Buiten de bakkerij keken doodsbange burgers toe hoe de Vesuvius, zo’n 10 kilometer naar het noorden, een enorme kolom vulkanisch materiaal uitstootte. Kort daarna begonnen as en puimsteen op de daken van de stad neer te dalen. De bakker sloot haastig zijn winkel af – met het idee dat hij later terug zou komen. Dat deed hij nooit. Hij liet 81 broden achter in de oven, de laatste lading van de dag. De broden…

Samen de dood in Hoewel Bergthora verstrikt raakte in Hallgerds vendetta, was ze vooral bezig met het verdedigen van haar familie. Volgens de saga steunden zij en Njál elkaar in alles: ‘Ik ben Njáls vrouw en ik heb net zoveel te zeggen als hij als we bedienden aannemen.’ Toen Njáls vijanden hun huis in brand staken, kozen ze ervoor om samen te sterven. Vrouw volgde vogelvrije echtgenoot Na een wraakmoord werd de IJslandse Gísli vogelvrij verklaard. Volgens Gísli’s Saga hielp zijn vrouw Aud hem om zich schuil te houden. 13 jaar zochten zijn vijanden naar hem. Auds grote trouw bleek toen een man haar wilde betalen om de schuilplaats te verraden: ze pakte de zilverbuidel en sloeg hem recht in zijn gezicht. Machtig paar verpletterde vijand Sigrid was getrouwd met…

Veel chartisten werden naar Australië gedeporteerd na de grote demonstraties eind jaren 1830 en jaren 1840. De deportaties hadden een ongewenst effect – voor de Britten. De chartisten namen hun ideeën over democratische rechten en betere arbeidsomstandigheden mee naar Australië, en ze werden omarmd door de arbeiders daar, zoals de goudzoekers in Ballarat in Victoria. De goudzoekers waren al enige tijd in conflict met de staat over de regels voor het delven van goud – niet in de laatste plaats hoeveel belasting er betaald moest worden over het goud. Het geschil bereikte een hoogtepunt op 3 december 1854. Er brak een gevecht uit tussen de goudzoekers en het Britse leger, gesteund door de politie van de deelstaat. Minstens 22 gouddelvers kwamen hierbij om het leven. Het bloedbad vergrootte de steun…

Zodra de staalfabriek was heroverd, zou Frick arbeidskrachten van buitenaf inschakelen en de productie zo snel mogelijk weer opstarten. Pinkerton was berucht voor het gewelddadig neerslaan van stakingen, en de betrokkenheid van het bureau maakte de arbeiders alleen maar bozer. In Homestead bereidden de 3800 arbeiders zich voor. De AAISW had een comité van 34 geschoolde staalarbeiders gevormd om de strijd tegen de Carnegie Steel Company te organiseren. De leider van de arbeidersmilitie was Hugh O’Donnell. Hij droeg 1000 man op om langs de 7 kilometer lange rivieroever bij de staalfabriek te patrouilleren en stuurde een spion naar Pittsburgh om informatie te verzamelen. De spion zag hoe de sleepboot Little Bill op 5 juli om 23.00 uur vertrok met twee 42 meter lange boten – de Monongahela en Iron Mountain…

De twee kolossen in cijfers EERSTE SCHIP Lengte: 71 m Breedte: 20 m TWEEDE SCHIP Lengte: 73 m Breedte: 29 m…

Jury bestond alleen uit mannen De selectie voor de jury bij rechtszaken werd gedaan door een mechanisme waarbij bronzen penningen willekeurig in een stenen tablet werden gestoken – maar alleen voor mannen boven de 30. Oude mannen gingen voor De volksvergadering van Athene kwam zo’n 40 keer per jaar bijeen op de heuvel Pnyx (links). Mannen boven de 20 hadden spreekrecht, maar mannen boven de 50 gingen voor. Vrouwen waren niet welkom en moesten buiten blijven. Burgers konden worden weggestemd Met een referendum kon een Athener worden verbannen. Burgers stemden door de naam van iemand die ze weg wilden hebben in een stuk aardewerk te kerven. Als genoeg mensen vóór stemden, werd hij voor tien jaar verbannen. Uitvoerend comité bestond uit rijke mannen De Raad van 500 (Boulè) – diende…

Duizenden vrouwen verkochten seks Experts denken dat er in 1888 in Londen meer dan 10.000 vrouwen in de prostitutie werkten. En volgens de politie uit die tijd woonden ongeveer 1200 van hen in Whitechapel. Waar-schijnlijk waren het er wat meer. 62 bordelen in Whitechapel In oktober 1888 maakte de Metropolitan Police Service van Londen bekend dat er 62 bordelen in Whitechapel lagen. Officieel waren de bordelen illegaal, maar de politie kneep vaak een oogje dicht. Een ‘trick’ was makkelijk geld verdienen Veel straatprostituees deden liever een ‘trick’, waarbij ze hun rokken optilden en zich door mannen lieten betasten voor 2 of 3 pence. Dat duurde een paar minuten en bracht genoeg op voor een groot glas gin. Seks voor een bed De vrouwen in Whitechapel verdienden maar 4 pence voor…

In de zomer van 1863 werden de wijnstokken in de tuin van Joseph Antoine Borty in het Zuid-Franse Roquemaure ziek. De bladeren werden geel, aan de randjes bloedrood en in augustus waren ze verdord. Een jaar later waren de wijnranken van Borty dood. De onbekende ziekte had zich intussen verspreid in heel het vruchtbare gebied langs de oevers van de Rhône. In luttele jaren veranderden de wijngaarden met oude wijnstokken in een woestenij van zwarte takken zonder druif of blad. De catastrofe breidde zich uit naar Spanje, Italië, de Balkan – overal in Europa waar wijn geteeld werd. Er brak paniek uit bij wijnboeren en-liefhebbers. Niemand wist wat te doen; uit wanhoop verbrandden sommige boeren zelfs de aangetaste planten. Duizenden wijnboeren verlieten hun wijngoed. Velen vertrokken naar Zuid-Amerika om daar…

Het is paniek in Rome op deze ochtend in 216 v.Chr. De Tweede Punische Oorlog woedt en rampzalig nieuws heeft de hoofdstad een paar dagen geleden bereikt. Tijdens de Slag bij Cannae is opnieuw een Romeins leger weggevaagd door aartsvijand Hannibal en zijn Carthaagse troepen. Nu kan geen enkel Romeins legioen hun opmars naar Rome nog stoppen. In de straten drommen wanhopige burgers samen, maar een klein groepje baant zich een weg door de massa. Het zijn een paar priesters en soldaten die vier geknevelde slaven naar de veemarkt duwen, het Forum Boarium. Midden op het plein is een grote kuil gegraven, en de mannen gooien de schreeuwende slaven erin. Dan scheppen de soldaten aarde op hen en worden de slaven levend begraven. Terwijl het geschreeuw wegsterft, slaken de aanwezigen…

Slechts 16 regels uit de oorspronkelijke boeken zijn overgeleverd. Er staat onder andere:‘Een vrouw zal een kind baren dat zowel mannelijke als vrouwelijke kenmer-ken heeft. Ik zal niets meer verbergen, maar in detail de offers aan Demeter en de zuivere Persephone uitleggen. De godin zelf is de heerseres van het weefgetouw, als je daarop vertrouwt, voor de allerheiligste Demeter en de zuivere Persephone.’ Hoewel de Romeinen meer dan 900 jaar lang veel belang hechtten aan de voorspellingen, volgde de Senaat ze niet altijd op. Soms waren de voortekenen te vaag en de voordelen van het trotseren ervan te groot. Dit was bijvoorbeeld het geval toen een ambtenaar voorstelde om een aquaduct te bouwen naar de Capitolijn in Rome. In 144 v.Chr. was er een ernstig watertekort in een rijke wijk.…

Gifmoorden in München Eind jaren 1950 vermoordde KGB-agent Bogdan Stasjinski de Oekraïense leiders Lev Rebet (1957) en Stepan Bandera (1959) in München. Stasjinski gebruikte een ‘gifpistool’ met dubbele loop dat een nevel van het dodelijke cyanide in het gezicht van de slachtoffers stuurde. De autoriteiten registreerden de sterfgevallen als natuurlijk. Pas toen Stasjinski in 1961 overliep naar het Westen en bekende, kwam de waarheid aan het licht. Marteling van Hezbollah-familieleden In 1985 werden vier Sovjetdiplomaten in Beiroet ontvoerd door de terrorist Imad Mughniyeh (‘de Vos’). Het doel was om de Sovjets onder druk te zetten tijdens de Libanese burgeroorlog. Als reactie stuurde de KGB de antiterreureenheid Alfagroep naar Libanon. Naar verluidt gijzelde de eenheid familieleden van Mughniyeh, sneed de testikels van een van hen af en stuurde die naar hem.…

‘Ik begon bovenaan en werkte me naar beneden.’ Dit zegt de Amerikaanse regisseur en acteur Orson Welles in zijn documentairefilm F for Fake uit 1974 – de laatste film die hij voor zijn dood voltooide. Het is moeilijk om het oneens te zijn met die uitspraak. Orson Welles’ Hollywoodcarrière begon met een knal. Op slechts 25-jarige leeftijd debuteerde hij met Citizen Kane – een meesterwerk dat insloeg als een bom en herhaaldelijk werd uitgeroepen tot’s werelds beste film. Maar Orson Welles kwam al snel weer met beide benen op de grond. Terwijl hij alle vrijheid had gekregen om Citizen Kane te maken, waren zijn handen en voeten voor de rest van zijn carrière gebonden toen hij voor Amerikaanse filmmaatschappijen werkte. Zijn films werden stukgeknipt, de geldkraan ging dicht – en…

Orson Welles voelde zich nooit te goed om geld te verdienen met reclame – dat deed hij al op jonge leeftijd toen hij in de jaren 1930 doorbrak op de radio.Maar toen het aanbod om te regisseren en te acteren in films afnam in de jaren 1960 en daarna, verhuurde Orson Welles zichzelf voor steeds meer spots om het hoofd boven water te houden. Hij maakte reclame voor drank, autobanden, wegwerpcamera’s, bordspellen en nog veel meer. Zolang hij maar werd betaald, leverde Welles zijn lichaam en stem. ‘Ik ben eigenlijk een commerciële opportunist,’ zei Orson Welles. In 1978 huurde de Californische wijnproducent Paul Masson de mislukte filmmaker in. Orson Welles maakte verschillende reclamespots voor hem en verdiende een half miljoen dollar (nu circa 2 miljoen dollar) per jaar. Na drie…

ARCHEOLOGIE Het permanent veranderen van het uiterlijk is zeker geen modern fenomeen. Zelfs in de steentijd waren er mensen met tatoeages of piercings, vaak om een bepaalde band aan te geven. Archeologen hebben bijvoorbeeld sporen gevonden van mensen die schedels vervormden door de hoofden in te binden. Anderen hielden het bij met het verminken van hun tanden en jukbeenderen met gezichtspiercings – en die groep lijkt nu nog groter te zijn. John Willman van de Universiteit van Coimbra in Portugal doet onderzoek naar biologische antropologie, een interdisciplinair vakgebied dat de biologische, culturele en psychologische ontwikkeling van mensen bekijkt. Hij heeft onlangs artikel over gezichtspiercings in de steentijd gepubliceerd in het Journal of Paleolithic Archaeology. Terwijl hij aan zijn proefschrift werkte, raakte hij geïntrigeerd door een mysterieuze slijtage op de hoektanden…

GRIEKEN Slangenhaar en een blik die mannen in steen kon veranderen. Medusa heeft men-sen sinds het oude Griekenland niet alleen angst aangejaagd, maar ook gefascineerd. Een nieuwe vondst uit een van de archeologische schatkamers van Sicilië onderstreept dit nog eens. Bij de oude Griekse kolonie Finziade, nu gelegen in de provincie Agrigento in het zuidwesten van Sicilië, hebben archeologen een mal voor een heel bijzonder masker ontdekt. De gipsen mal dateert uit de 1e eeuw v.Chr. en stelt een vrouwengezicht voor. Het gezicht wordt omkranst door krullen, waardoor de onderzoekers denken dat de maskers die met deze mal zijn gemaakt de legendarische Medusa voorstelden. Zij was de beroemdste van de drie vrouwelijke monsters in de Griekse mythologie, de Gorgonen, en met haar angstaanjagende blik symboliseerde ze zowel gevaar als bescherming.…

VIKINGEN ‘Gezegend zult u zijn in uw komen en uw gaan.’ Zo luidt de vroegchristelijke inscriptie op een mozaïek dat het decor vormt van een heel bijzondere vondst in de bakermat van het christendom. In de Israëlische plaats Kiryat Gat zijn archeologen al enkele jaren bezig met het opgraven van een oude wijk, wat heeft geleid tot veel vondsten uit het Romeinse verleden van het gebied. De meest recente is het mozaïek, dat in de 5e of 6e eeuw waarschijnlijk een klooster sierde, toen het gebied deel uitmaakte van het Oost-Romeinse Rijk. De archeologen van de Israëlische Oudheidkundige Dienst (IAA) hebben de ruïnes van in totaal tien gebouwen gevonden, waaronder een wijnpers en een pakhuis. In een persbericht op Facebook noemen ze de vondst ‘de grootste en belangrijkste archeologische vindplaats…

POKKEN Pokken waren al minstens 3000 jaar een van de dodelijkste ziekten toen de WHO in 1967 een programma startte om die ziekte uit te roeien. Dankzij een wereldwijde vaccinatiecampagne gebeurde dat in 1980 dan ook officieel. Het was de eerste keer dat een infectieziekte werd uitgeroeid en dit bewees dat internationale samenwerking en vaccinatieprogramma’s effectief waren. POLIO Sinds 1988 werkt de WHO aan de uitroeiing van polio. Door immunisatie, toezicht en snelle reactie op een uit-braak is de ziekte in de meeste landen uitgeroeid en zijn miljoenen mensen gered van slopende verlammingen en de dood. Nu komt polio nog maar in een paar gebieden voor en de WHO blijft eraan werken om de ziekte als tweede in de geschiedenis volledig te laten verdwijnen. HIV/AIDS Sinds het begin van de…

Hoewel ze zo’n 40.000 jaar geleden uitstierven, zijn de Neanderthalers niet verdwenen. De meeste Europeanen hebben maximaal 4 procent van hun DNA geërfd van de prehistorische mens. Dit komt doordat onze voorouders intieme betrekkingen hadden met Neanderthalers toen Homo sapiens in de steentijd in Europa arriveerde. lot nu toe konden wetenschappers echter niet vaststellen wanneer de twee mensensoorten het met elkaar begonnen te doen. Een studie uit 2024 wierp echter meer licht op de uitwisseling van genetisch materiaal. Om de puzzel op te lossen bestudeerden onderzoekers van de University of Califor-nia, Berkeley en het Duitse Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie het genoom van 59 Homo sapiens-individuen die 2200 tot 45.000 jaar geleden leefden. Ze brachten vervolgens de hoeveelheid Neanderthaler-DNA in kaart en gebruikten computers om de tijd ‘terug te…

Het idee dat je een trouwring om je ringvinger moet dragen, is te herleiden tot de oudheid. De Romeinen geloofden dat een speciale zenuw of ader – genaamd de vena amoris (ader van de liefde) – de vierde vinger van de linkerhand rechtstreeks verbond met het hart. ‘Vanwege deze zenuw deed de pasgehuwde man de ring om deze vinger van zijn echtgenote,’ aldus de Romeinse schrijver Macrobius. Door de trouwring aan de ringvinger te dragen, gaven pasgetrouwde Romeinen aan dat hun liefde uit het hart kwam, waar grote emoties zoals liefde en trouw zetelden. Toen de Romeinen in de 4e eeuw christelijk werden, behielden ze deze traditie, en in de middeleeuwen werd het gebruik opgeno-men in het kerkelijke trouwritueel. De priester raakte dan eerst de wijsvinger aan met een trouwring,…

Op zijn vijfde droomde David Wanklyn al van een carrière bij de Royal Navy – net als zijn oom, die in de Eerste Wereldoorlog het bevel had gevoerdover een destroyer. Maar toen Wanklyn op 14-jarige leeftijd bij de marine ging, werd ontdekt dat hij kleurenblind was. In een wereld vol vlaggen en seinen was dat een ontoelaatbare handicap. Gelukkig voor Wanklyn had zijn marinearts veel geduld en leerde hij hem hoe hij toch kleuren kon onderscheiden. Wanklyn werd aangenomen, en hoewel hij verlegen en introvert was, schopte hij het tot onderzeeboot-commandant. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, bracht hij een Duitse antiduikb oottrawler voor de Nederlandse kust tot zinken. Wanklyn werd gerespecteerd door zijn mannen omdat hij nooit onder-scheid maakte tussen mensen. Op zijn bruiloft in Malta was zijn hele bemanning…

Transportschepen zonken bij bosjes Wanklyn vernietigde 11 vrachtschepen en drie tankers tussen kerst 1940 en april 1942. Ook schreef hij een trawler op zijn conto. Eerst liet hij de Italiaanse vissers in hun reddingsboot stappen en daarna bracht hij de trawler tot zinken met zijn dekkanon. Oorlogsschepen waren lastige maar felbegeerde doelwitten Wanklyn bracht een destroyer tot zinken en beschadigde een andere. In juli 1941 raakte hij de Italiaanse lichte kruiser Garibaldi, waardoor het schip enkele maanden in reparatie moest. Troepentransporten eindigden op de zeebodem Wanklyn wist drie Italiaanse passagiersschepen met troepen tot zinken te brengen. De Oceania en Neptunia werden bij dezelfde aanval vernietigd. Wanklyn nam zelfs onderzeeërs op de korrel Drie Italiaanse onderzeeërs bracht Wanklyn tot zinken. Hij sloeg toe ter-wijl ze aan de oppervlakte waren. Een ervan…

Vis en zeevruchten Uit visgraten blijkt dat de inwoners van Pompeï en Herculaneum veel kleine visjes aten die bij de kust werden gevangen. Schelpdieren als mosselen werden ook gegeten, evenals een andere delicatesse: zee-egels. Hoefdieren en pluimvee Omdat lams-, rund-en varkensvlees duur was, kochten de armen meestal de goedkopere stukken. Iets betaalbaarder was gevogelte, dat de armen vaker aten. Uit vondsten van eierschalen blijkt dat ze ook kippeneieren aten. Groente en fruit Groente en fruit voorzagen de burgers van vezels, vitaminen en antioxidanten. Olijven, vijgen, druiven, appels en peren waren erg geliefd. Bonen en linzen met een hoog eiwitgehalte werden ook veel gegeten. Geïmporteerde producten Het riool bevatte ook resten van importproducten als gezouten vis uit Spanje en peperkorrels uit India. En dan was er nog iets heel bijzonders: het…

Op een zomerdag eind 10e eeuw verrast de Viking Gunnar zijn vrouw Hallgerd met een aantal onverwachte gasten op hun boerderij Hlídarendi in het zuiden van IJsland. Twee weken hebben de mannen deelgenomen aan de jaarlijkse volksvergadering, en nu verwachten ze uitgebreide catering. Hallgerd dekt achteloos de tafel – onder andere met boter en kaas die Gunnar niet herkent uit de voorraadkamer. Zijn vrouw heeft al eerder de wet overtreden, en Gunnar vermoedt direct dat ze het eten heeft gestolen. Als Hallgerd niet wil zeggen waar de kaas vandaan komt, geeft hij haar een klinkende oorvijg. Volgens Njáls Saga waren de gasten in verlegenheid gebracht en gingen ze er snel vandoor, terwijl Hallgerd zwoer de vernedering te wreken. De saga werd eind 13 eeuw in IJsland opgetekend op basis van…

A ls mijnwerkers in het Engelse Staffordshire in juni 1842 te horen krijgen dat hun loon wordt verlaagd, gaan ze staken. Ze komen bijeen bij de mijnen en stellen hun eigen eisen op: loonsverhoging en een negenurige werkdag. Vanuit Staffordshire slaat het protest over naar de rest van Groot-Brittannië, en eind augustus staken een half miljoen arbeiders – van de kolenmijnen in Schotland tot de staalfabrieken in Wales. De algemene staking is de nieuwe troefkaart van de Britse arbeiders, georganiseerd door de chartistenbeweging, die zich inzet voor betere omstandigheden voor de arbeiders. Maar ze willen meer dan een hoger loon. In een charter (handvest) eisen de chartisten verder dat alle mannen boven de 21 jaar stemrecht krijgen, dat nu is voorbehouden aan de rijke elite. Naarmate de stakingen aanzwellen en…

Guido Ucelli staarde gefascineerd naar de donkere contouren die onder het oppervlak van het Nemimeer te zien waren. Het was 1929, en zes maanden lang hadden enorme pompen van Italiaanse ingenieurs miljoenen liters water uit het 34 meter diepe kratermeer gehaald. Dictator Benito Mussolini van Italië had de opdracht gegeven om het meer leeg te pompen. Voor hem was het ‘een kwestie van wetenschap en nationale trots. Een ereschuld aan de grootsheid van onze natie.’ Op de bodem van het Nemimeer lagen twee gigantische scheepswrakken. De schepen waren wellicht gebouwd door een onbekende Romeinse keizer. Mussolini had Ucelli op het hart gedrukt de vaartuigen koste wat kost boven water te halen. En nu zou het harde werk van Ucelli en zijn ploeg beloond worden. Tergend langzaam kwam een grote houten…

3 april 1888: Vrouw met gescheurd buikvlies De 45-jarige Emma Elizabeth Smith werd beroofd en zwaar mishandeld. De daders staken een stomp voorwerp in haar vagina, waardoor haar buikvlies scheurde. Een dag later overlijdt ze aan buikvliesontsteking. 7 augustus 1888: Prostituee doodgestoken De 39-jarige prostituee Martha Tabram wordt vermoord met 39 messteken in de nek, romp en genitaliën. Het moordwapen is een mes, maar het is korter dan dat van Jack the Ripper. 20 december 1888: Alcoholiste gewurgd De 26-jarige prostituee Rose Mylett – ‘Drunken Lizzie’ – wordt gewurgd gevonden in een achtertuin. De vrouw heeft geen steekwonden en dus wordt Jack the Ripper uitgesloten. 10 september 1889: Onthoofde vrouw gevonden Onder een spoorbrug in Whitechapel vindt de politie de romp van een vrouw. Het slachtoffer is doodgeslagen, haar hoofd…

Terwijl Jack the Ripper in 1888 zijn bloederige moorden pleegde, probeerde de politie tevergeefs om de mysterieuze seriemoordenaar te vinden. Omdat werkwijze een zekere kennis van anatomie liet zien, waren vooral slagers, artsen en chirurgen verdacht. Om die reden werden 76 Londense slagers en hun personeel door de politie onder de loep genomen. In drie jaar tijd werden meer dan 2000 mensen verhoord, 300 mensen verdacht en 80 mensen gearresteerd. Maar elke keer moesten de verdachten weer worden vrijgelaten: het spoor liep net zo dood als de slachtoffers van de moordenaar die ze probeerden te vinden. Gelukkig voor Londen stopte Jack the Ripper na de moord op Mary Jane Kelly op eigen initiatief met zijn brutale moorden – ook stuurde hij geen brieven meer. De theorie was dat hij naar…

Vinologen zijn het er niet over eens of de wijn beter was voordat de edele Europese wijnstokken werden geënt op Amerikaanse wortels, die resistent zijn tegen de druifluis. Het is echter moeilijk vergelijken omdat er niet veel wijnen van voor de phylloxera over zijn, en deze zeldzame flessen gaan voor extreme bedragen over de toonbank. Een fles rode wijn uit 1869 van het wijngoed Mouton-Rothschild kost ruim 5000 euro, maar die zou dan wel – ondanks zijn leeftijd – van topkwaliteit zijn. Wijnen van voor de phylloxera blijven beter bewaard dan de huidige wijnen en sommige kenners menen dat ze een intensere smaak hebben. Er zijn nog plaatsen waar de druifluis nooit is aangetroffen, zoals in Chili en Australië, maar ook Frankrijk heeft nog wijnranken uit 1850.…

De Romeinen waren lang niet de enigen op het Italiaanse schiereiland toen koning Lucius Tarquinius Superbus (534-509 v.Chr.) regeerde. Tussen Neapolis (Napels) en het zuiden waren veel Griekse kolonies, en zo kwamen de Romeinen in aanraking met een nieuwe religie met veel exotische goden. Eerst omarmden de Romeinen echter geen goden als Zeus, Aphrodite en Poseidon. Volgens sommige historici kwam er pas schot in de zaak na de aanschaf van de Sibillijnse boeken. Die waren in het Grieks geschreven en verwezen naar de Griekse goden. Om de voorschriften te volgen, namen de Romeinen Griekse goden over en kregen ze Latijnse namen als Jupiter, Venus en Neptunus. De historicus Livius beschreef een voorval uit 293 v.Chr., toen Rome werd getroffen door de pest en het advies opvolgde om te bidden tot…

Toen Orson Welles in 1938 The War of the Worlds van H.G. Wells uitzond als een serie realistische nieuwsberichten op CBS radio, brak er paniek uit in de hele VS. Radioluisteraars ontvluchtten massaal New Jersey en New York, sommigen pleegden zelfmoord en politiebureaus in het hele land werden platgebeld. Althans, zo gaat de legende. De waarheid is iets anders. Slechts 2 tot 4 procent van de Amerikanen had afgestemd op CBS op de avond dat The War of the Worlds werd uitgezonden als hoorspel, en tijdens de uitzending werd er twee keer op gewezen dat het een fictief verhaal was. Volgens historici kwam de massale media-aandacht doordat de grote krantenconcerns hun nieuwe concurrent, de radio, zwart wilden maken. In die tijd verving de radio de kranten als de belangrijkste bron…

BOEKEN Toen Simon Smith het huis van zijn overleden vader in Malvern, Engeland, aan het opruimen was, vond hij een plastic zak met een stapel papieren. Het zag eruit als oude rommel, maar toen hij de handtekening A.A. Milne zag, besefte hij dat hij iets bijzonders in handen had – namelijk materiaal van de bedenker van Winnie de Poeh. Zijn vader, Leslie Smith, had in de uitgeversbranche gewerkt, maar zijn zoon had geen idee wat er op zolder verborgen lag. ‘Vader heeft ons nooit verteld dat hij een schatkamer had,’ zei Simon Smith tegen de BBC. ‘We hadden ze per ongeluk kunnen weggooien met alle andere spullen die op zolder lagen.’ Gelukkig belandde de ‘schat’ niet in de vuilnisbak. ‘Het is een ongelooflijke ontdekking in de wereld van Winnie de…