Inhoudsopgave van Editie 5 - 2022 - Historia

EGYPTENAREN | Al tientallen jaren is het stoffelijk overschot van farao Amenhotep de laatste koninklijke mummie die nooit uitgepakt is. Maar in 2019 kregen experts toestemming om onder de windsels te kijken. Nu is hun verslag klaar. Ze mochten de mummie echter alleen scannen – om de goed geconserveerde bloemetjesstof en het gezichtsmasker van de farao niet te beschadigen. Gelukkig wisten de onderzoekers een nauwkeurig 3D-model te maken op basis van de scans. Uit hun onderzoek blijkt dat de circa 35-jarige farao 169 centimeter lang was en een gezonder gebit had dan veel van zijn tijdgenoten. Hij was ook besneden, zoals gebruikelijk in het oude Egypte. Bovendien kwam aan het licht dat Amenhotep, de zoon van oorlogsfarao Ahmose, niet zo’n gewelddadige dood stierf dat er sporen van te zien zijn.…

VORSTEN | Al sinds de begrafenis van de grote Mongoolse leider Dzjengis Khan in 1227 is zijn doodsoorzaak een raadsel. Viel de grootkhan van zijn paard? Had hij een ontstoken wond van een gevecht? Of werd hij vermoord door een slavin? Het mysterie ontstond doordat de Mongoolse stamhoofden er alles aan deden om de dood van hun heerser in de doofpot te stoppen. Toen Dzjengis plotseling stierf, waren de Mongolen al 20 jaar in een oorlog verwikkeld met de Chinese Tangut-dynastie. Nu denkt een Italiaans-Australisch onderzoeksteam er eindelijk achter te zijn hoe de grootste veroveraar aller tijden aan zijn einde kwam. De onderzoekers bestudeerden talloze schriftelijke bronnen uit de tijd rond de dood van Dzjengis Khan. De belangrijkste daarvan is het verslag van de Chinese ambtenaar Yelü Chucai (1190-1244). Yelü…

Al in 1949 werd er gedacht aan computervirussen. De onderzoeker en wiskundige John von Neumann was een van de makers van de eerste computers, en beschreef in zijn theorieën hoe een computerprogramma zo gemaakt kan worden dat het zichzelf verspreidt – net als een biologisch virus. In de jaren daarna probeerden slimmeriken de zichzelf vermenigvuldigende programma’s te maken waar Neumann het over had. Een van de eerste succesvolle tests vond plaats in 1971 met het virus Creeper, dat als experiment werd losgelaten in een gesloten netwerk. Dik tien jaar later – in 1982 – vond de eerste echte virusaanval plaats, toen Elk Cloner de populaire Apple II-computers begon te infecteren. Het brein achter de aanval was de 15-jarige middelbare scholier Rich Skrenta, die in de kerstvakantie het virus Elk Cloner had gemaakt…

Stormen hebben al eeuwenlang een naam en werden meestal naar mensen of plaatsen genoemd. Zo kreeg een storm in 1526 de naam San Francisco naar Franciscus van Assisi omdat hij Puerto Rico trof op zijn heiligendag, 4 oktober. Andere stormen werden genoemd naar gebieden waar ze toesloegen, zoals de New England-orkaan van 1938. Het idee om stormen een officiële naam te geven ontstond in de jaren 1940, toen de Amerikaanse luchtmacht begon met het benoemen van weersverschijnselen. De namen waren voor intern gebruik en dienden om snel stormen te kunnen onderscheiden. De namen kwamen uit het fonetische alfabet, waarbij elke letter wordt aangeduid met een woord – zo stond A voor Able, B voor Baker, C voor Charlie, enzovoort. Niet lang daarna werd het fonetische alfabet echter vervangen door het…

‘De week die de wereld veranderde’ – zo zei de Amerikaanse president Richard Nixon tegen de pers, na een uniek diplomatiek bezoek aan China. Slechts een week eerder – op 21 februari 1972 – ging Nixon als eerste Amerikaanse president naar het communistische China. De Amerikanen zagen de sterk anticommunistische president op hun televisiescherm meerdere bezienswaardigheden bezoeken en een kijkje nemen achter het zogeheten bamboegordijn dat China van het Westen scheidde. Het idee achter het bezoek kwam van de minister van Buitenlandse Zaken, Henry Kissinger, die eerst in het geheim zelf naar China was afgereisd. Kissinger legde – buiten het oog van de televisiecamera’s – met zijn medewerkers de laatste hand aan het document Shanghai Communiqué waarover Amerikaanse en Chinese diplomaten maanden hadden onderhandeld. Het document werd aan het eind…

Marcus Crassus had een moeilijke jeugd. In 87 v.Chr. brak er oorlog uit tussen de twee politieke leiders van Rome: de populist Gaius Marius en de conservatieve Lucius Sulla. De consul Cinna, een bondgenoot van Marius, werd datzelfde jaar nog uit de stad verdreven. Daarna namen Cinna en Marius Rome opnieuw in en ze begonnen een klopjacht op de aanhangers van Sulla. Hierbij verloor Crassus zijn vader en broers, en het familiefortuin werd in beslag genomen. De 28-jarige Crassus vluchtte naar Spanje. Een jaar later stierf Marius en Cinna werd in 84 v.Chr. vermoord. Sulla trok met zijn leger op naar Rome en Crassus sloot zich bij hem aan. Toen Sulla de stad bezet had, stelde hij zogenoemde proscriptielijsten op – lijsten met de namen van vijanden die tegen beloning…

Geld was macht en met zijn fortuin kreeg Crassus politieke invloed. ‘Hij leende renteloos geld aan vrienden, maar zodra de leentermijn verstreek, eiste hij het volledige bedrag terug,’ schrijft Plutarchus, en hij zegt dat veel mensen daarom liever rente betaalden. Maar daar had de 30-jarige Julius Caesar niets aan. Hij droomde van een politieke carrière, maar was arm. Crassus leende hem geld voor militaire operaties en gladiatoren-gevechten. Hierdoor werd Caesar populair, maar hij gaf te veel uit. In 63 v.Chr. werd Caesar hogepriester en het jaar daarna praetor. Maar Caesar had altijd geld nodig. Amper twee jaar later moest Crassus opnieuw helpen met een enorm bedrag van 830 Romeinse talenten. Caesar was hem veel verschuldigd, en dus gaf hij zijn weldoener in 60 v.Chr. een plek in zijn nieuwe regering:…

Fluitje werd hét wapen van telefoonhackers Vanaf medio jaren 1960 stopte de Amerikaanse fabrikant Cap’n Crunch speelgoedfluitjes in zijn ontbijtgranen. De jonge John Draper ontdekte dat het fluitje de magische toonhoogte van 2600 hertz produceerde, waarmee je gratis interlokaal kon bellen. Het fluitje verspreidde zich snel binnen de phreaking-community, en John Draper werd een van de beroemdste hackers van zijn tijd. In 1972 werd hij gearresteerd wegens telefoonfraude en kreeg hij vijf jaar voorwaardelijk. Apple-oprichters belden paus voor de grap In 1971 kwamen Steve Wozniak en Steve Jobs in contact met John Draper. Samen ontwikkelden ze een blue box, die elke toon kon produceren en zo toegang gaf tot alle functies van het telefoonsysteem. Het trio gebruikte het apparaatje vooral voor grappen. Zo belde Wozniak de paus op en deed…

In de onderzeeër zijn de gezichten gespannen. Ruim twee maanden lang hebben de 107 Amerikanen in de aanvalsonderzeeër USS Drum de Japanse Zee afgezocht. Door het gebrek aan zonlicht zijn de mannen bleek en hebben ze donkere wallen. De kalender in de commandoruimte geeft april 1981 aan. Ronald Reagan is onlangs president geworden en is vastberaden om de Sovjet-Unie eronder te krijgen. Dat merken ook onderzeebootfoto-graaf Craig Reed en zijn landgenoten in de USS Drum. Ze zijn gefrustreerd omdat ze na twee maanden hun doel nog niet hebben bereikt, namelijk het nieuwste type Russische kernonderzeeër, Victor III, vastleggen op beeld. Als fotograaf en duiker moet Craig Reed foto’s maken van het vijandelijke vaartuig. Eindelijk komen de verlossende woorden uit de radiokamer. Ze hebben een radiosignaal opgepikt, waarschijnlijk van de Victor…

Gebouwd voor snelheid In de machinekamer stond de turbine, die de onderzeeër onder zee een topsnelheid van 61 km/h gaf. Snelheid was cruciaal bij de jacht op raketonderzeeërs. Kernenergie dreef vaartuig aan De kernonderzeeër voer op kernenergie. De kernreactor verhitte het water tot stoom, die een turbine aandreef. Torpedo’s vs. raketonderzeeërs Het belangrijkste wapen van de aanvalsonderzeeërs waren ca. 25 Mark 48-torpedo’s met een bereik van ca. 35 km. De torpedo’s konden het doel op basis van het geluid zelf vinden. Raketten konden VS bereiken De grootste Russische raketonderzeeër kon 20 ballistische R-29-raketten afvuren met een bereik van 7800 km. De raketten hadden maximaal 10 kernkoppen. Eén onderzeeër kon dus 200 doelen wegvagen. Stoorzenders fopten vijand Om vijandelijke torpedo’s te verwarren had de onderzeeër stoorzenders. Ze werden afgevuurd vanuit 12…

In 1916, halverwege de Eerste Wereldoorlog, overleed de 86-jarige Frans Jozef. Zijn opvolger was de vredelievende Karel I. Oostenrijk-Hongarije had met Duitse hulp in 1915 Servië verslagen en het front met Rusland gestabiliseerd, maar in datzelfde jaar viel Italië aan om Zuid-Tirol te veroveren. Toen keizer Karel aan de macht kwam, lukte het hem om de Italianen terug te dringen bij de rivier de Soca, waar beide partijen grote verliezen leden. De nieuwe heerser van Oostenrijk probeerde in het geheim te onderhandelen met Frankrijk over de terugtrekking van Oostenrijk. Maar de onderhandelingen mislukten toen Karel weigerde Italië en Zuid-Tirol op te geven. De keizer moest dus blijven vechten, tot de nederlaag in 1918. Na de oorlog werd Oostenrijk-Hongarije opgedeeld in onafhankelijke staten en de monarchie ontbonden. In 1921 probeerde Karel…

De brand in het Joelma-gebouw werd om 8.50 uur ontdekt en was veroorzaakt door een defecte airco-installatie op de 12e etage. Die was in brand gevlogen en had gordijnen en de houten muren tussen de kantoren in het gebouw aangestoken. Toen medewerkers de brand ontdekten, was er al zo veel rook dat ze er niet met brandblussers bij konden. Vanaf de 12e verdieping ging het vuur omhoog langs de betonnen gevel en via de lifttoren, die vier liften en het enige trappenhuis bevatte. Omdat de lifttoren binnen de kortste keren vol rook stond, konden de medewerkers niet naar beneden vluchten. Bovendien waren brandweerlieden niet in staat de brand te bereiken via de trap. Brand grijpt om zich heen De vlammen bereiken via de gevel de 14e etage. Het vuur dringt…

Insuline 100 jaar geleden: eerste geslaagde diabetesbehandeling. De ziekenboeg van het uni versiteitsziekenhuis in Toronto is gehuld in de ochtendschemering. De Canadese arts Ed Jeffrey komt binnen en loopt naar een van de bedden. In zijn hand heeft hij een 45 millimeter lange injectienaald. Voorzichtig trekt hij de deken van zijn patiënt, Leonard Thompson, opzij. De jongen is pas 14, maar ziet er zowel jonger als ouder uit. Hij weegt minder dan 30 kg en is bijna al zijn haar kwijt. De botten steken uit zijn heupen en borstkas. Zijn maag is opgezwollen. In de lucht hangt de penetrante geur van aceton, wat typerend is voor diabetici. Leonard heeft niet lang meer. Jeffrey zet een injectie in een van de billen van de jongen. De bruinige vloeistof dringt in de…

1920 Krogh wint Nobelprijs Nadat hij de Nobelprijs heeft gekregen, wordt de fysioloog August Krogh uitgenodigd in de VS. Maar hij kan niet gaan, omdat zijn vrouw diabetes heeft. 1922 Krogh koopt insulinerechten De Kroghs gaan uiteindelijk toch naar de VS en bezoeken het laboratorium van Banting in Canada. Hier koopt Krogh het recht om insuline te maken. Als hij terug is, gaat hij samenwerken met de arts van zijn vrouw, H.C. Hagedorn. 1936 Hagedorn maakt nieuwe insuline Nadat ze in 1923 de insulineproductie in Denemarken hebben opgestart, doen Krogh en Hagedorn meer onderzoek naar insuline. In 1936 ontwikkelt Hagedorn een nieuw type, waardoor diabetici minder injecties nodig hebben. 1989 Novo Nordisk ontstaat na fusie Het insulinebedrijf van Krogh, Nordisk Gentofte A/S, fuseert met zijn Deense concurrent, Novo Industri A/S,…

A ls je een ritje maakt om het meer Loch Ness in de Schotse Hooglanden op een van de spaarzame zonnige dagen, kun je je moeilijk voorstellen dat in het gladde water, waar de bergen en de gele bloemen in weerspiegeld worden, een heus monster zou kunnen huizen. Maar wanneer de donkere regenwolken zich – zoals gewoonlijk in Schotland – hebben samengepakt tussen de groene heuvels en de bergen die het meer omringen, en het water donker en koud lijkt, is het niet eens zo’n gek idee dat er iets onbekends schuilgaat in de diepte. Naar verluidt heeft er in het grote meer altijd al een monster geleefd – of misschien is dat toch niet het juiste woord. Als je afgaat op de souvenirs die je rond het meer kunt…

De Amerikanen waren geschokt toen de Duitsers Frankrijk in mei 1940 onder de voet liepen. Met name over de tanks van de nazi’s maakten ze zich zorgen. De VS hadden bezuinigd op defensie en beschikten niet over een tank die het kon opnemen tegen de Panzer IV – het paradepaard van de blitzkrieg. In juli 1940 keurde het ministerie van Oorlog dan ook de productie van een nieuwe tank goed, de M4 Sherman, die de VS ook aan hun bondgenoten stuurden. De eerste waren net op tijd om de Britten in november 1942 de over-winning te bezorgen bij El Alamein. De Sherman haalde een topsnelheid van 48 km/h: circa 3 km/h sneller dan de Panzer IV. Maar deze snelheid had een prijs. Om de tank zo licht mogelijk te maken,…

Met de dood van Karel XII in 1718 verdween de Zweedse oorlogszucht en ging de Grote Noordse Oorlog zijn laatste fase in. Zweden moest grondgebied afstaan en de macht van de koning werd aan banden gelegd. Karels jongere zus zat tien jaar op de troon voordat ze dezeoverdroeg aan haar echtgenoot, Frederik van Hessen, maar in 1723 werd de koning zijn absolute macht ontnomen. In plaats daarvan werd hij gedegradeerd tot de belangrijkste man van de rijksraad. De koning moest de rest van de leden van de raad benoemen, maar hij mocht alleen kandidaten kiezen die door de raadsleden waren voorgedragen. Daarnaast moest de rijksraad verantwoording afleggen aan het parlement, dat leden van de raad kon ontslaan en desnoods kon ingrijpen in staatszaken. Dit nieuwe tijdperk werd Frihetstiden – Vrijheidstijd…

De bommenwerper is pas net in de lucht als de bemanning een zwak gefluit hoort. De commandant van de missie, de piloot John Reeve, ziet de donkere oceaan onder hem als hij op zoek gaat naar de oorzaak van het onheilspellende geluid. Samen met 12 andere vliegtuigen is de Avro Vulcan-bommenwerper van Reeve op 30 april 1982 opgestegen vanaf het eiland Ascension in de zuidelijke Atlantische Oceaan. Vanaf het afgelegen Britse eilandje moeten hij en de overige vier bemanningsleden 6000 kilometer afleggen boven open zee: de toestellen van de Royal Air Force zijn op weg naar de Falklandeilanden om de Argentijnse troepen aan te vallen die de eilandengroep hebben bezet. Het gefluit zwelt aan. Een waarschuwingslampje geeft aan dat de cabinedruk daalt. De Vulcan vliegt met 1000 km/h als Reeve…

Als het weer goed was, kon de Avro Vulcan 4195 kilometer vliegen op een volle tank, maar het was 12.200 kilometer van Ascension naar de Falklands en terug. Maar liefst 11 tankers moesten daarom de lucht in om één Vulcan-bommenwerper naar het doelwit te krijgen. Als de missie slaagde, zou het de langste bombardementsmissie ooit zijn. ‘Het bijtankplan was zeer complex. Het was iets wat nog nooit eerder geprobeerd was – en veel van het werk werd gedaan op een rekenmachine van vijf pond,’ verklaarde RAF-officier Jeremy Price. Hij was betrokken bij de voorbereidingen voor Operatie Black Buck, zoals de missie genoemd werd. 1 De missie begint Ascension was sinds 1815 Brits. Op 30 april 1982 stegen twee Vulcan-bommenwerpers en 11 tankvliegtuigen kort voor middernacht op van de basis op…

Reuzenslang leefde in de zee De Midgaardslang was, net als Hel en Fenris, een kind van Loki en de reuzin Angrboda. Op verschillende runenstenen is te zien hoe Thor vecht met deze machtige en angstaanjagende zeeslang. Arend veroorzaakte storm Hræsvelg leek op een grote arend. Volgens de Poëtische Edda leefde deze reus aan het einde van de wereld, waar hij de wind maakte met zijn vleugels. Hræsvelg betekent ‘lijkenverslinder’. Reus dronk bier met de goden Ægir was getrouwd met de zeegodin Ran, die drenkelingen ving in haar net. In het gedicht Lokasenna verpest Loki een feest in de hal van Ægir door de aanwezige goden van overspel te betichten. Afgehakt hoofd gaf advies Mímir was een wijze reus. Volgens een mythe werd hij onthoofd tijdens een oorlog tussen de twee…

VIKINGEN | Er bestaan sporen van de aanwezigheid van Scandinaviërs op Groenland, van hun komst rond 980 tot 400 jaar daarna. Maar rond 1400 verdwenen de Vikingen heel snel. Nu weet een onderzoeker van Harvard wellicht waarom ze Groenland achter zich lieten. Tussen de 14e en de 19e eeuw waren grote delen van het Noordelijk Halfrond in de greep van de zogeheten Kleine IJstijd. De winters waren langer en strenger. Op Groenland had dat grote gevolgen. De Vikingen woonden in het laagland langs de kust, waar ze gewassen konden verbouwen en vee konden houden. Maar hun nazaten konden daar in de Kleine IJstijd niet blijven, zo denkt Marisa Julia Borreggine, PhD-onderzoeker in de aardwetenschappen aan Harvard University. Met behulp van computersimulaties onderzocht ze de gevolgen van de aanzwellende ijsmassa langs…

Het eerste gedocumenteerde gebruik van onbemande vliegtuigen in een oorlog stamt uit 1849, toen Oostenrijkse troepen Venetië belegerden. Om Venetië tot overgave te dwingen, stuurden de Oostenrijkers zo’n 200 grote ballonnen met bommen naar de stad. De bommen hadden op Venetië neer moeten dalen, maar helaas voor de Oostenrijkers veranderde de wind van richting en bereikte slechts één ballon zijn doel. De eerste stappen in de richting van drones in de moderne zin van het woord – onbemande vliegtuigen – werden in de Eerste Wereldoorlog gezet. De Britten ontwikkelden radiografisch bestuurbare drones, bedoeld voor de training van gevechtspiloten of als vliegende torpedo’s die op afstand naar de vijand konden worden gestuurd. Geen ervan werd in die oorlog echter in gebruik genomen. Pas in de Tweede Wereldoorlog werden drones op grote…

Op 7 februari 1947 was de jonge bedoeïen Mohammed op de Westelijke Jordaanoever geiten aan het hoeden toen een van de dieren een van de vele grotten bij de Dode Zee inliep. Om hem eruit te jagen, gooide Mohammed een steen in de donkere grot. Hij verwachtte gemekker, maar hoorde iets breken. Toen Mohammed genoeg moed gevat had om de donkere grot binnen te gaan, vond hij de resten van een gebroken kruik en een paar vreemde, stoffige rollen. Op die februaridag in 1947 was Mohammed zich er niet van bewust dat hij zojuist een van de grootste archeologische ontdekkingen van de eeuw had gedaan. Op zoek naar zijn geit was hij gestuit op de zogeheten Dode Zeerollen, die later gedateerd zijn op 250 tot 90 v.Chr. en joodse wetteksten…

Zolang we aan sport doen, worden er al prestatiebevorderende middelen gebruikt. Reeds bij de oorspronkelijke Olympische Spelen, zo’n 2700 jaar geleden, gebruikten sporters diverse voedingsmiddelen en mengsels die hun een voorsprong op de concurrentie konden geven. Tot de populairste ‘dopingmiddelen’ in die tijd behoorden stierentestikels. Die zouden de mannelijkheid en kracht van atleten vergroten en elke sporter ‘zo moedig en sterk als een wild beest’ maken, aldus de Griekse arts Aretaios. Ook paddenstoelen en ‘magische’ kruidenextracten werden gebruikt om het uithoudingsvermogen en de pijngrens te verhogen. Volgens de Griekse schrijver Philostratos van Lemnos hielpen artsen graag bij het bereiden van de middelen. In recentere tijden nam het gebruik van prestatiebevorderende middelen vooral toe in de 19e eeuw, toen er grote sportevenementen opkwamen. Een van de populairste was een snelwandelrace waarbij…

Elk jaar gaan miljoenen arbeiders over de hele wereld op 1 mei de straat op met rode vlaggen, terwijl politieke leuzen, vurige toespraken en socialistische liederen zoals de Internationale door de lucht schallen. In de meer dan 100 jaar dat de internationale Dag van de Arbeid gevierd wordt, hebben proletariërs van Amsterdam tot aan Krakau gedemonstreerd voor een eerlijk loon, kortere werkdagen en veilige arbeidsomstandigheden. En vaak kregen ze hun zin. In 1919 werd, na jarenlange druk vanuit de arbeidersklasse, de 8-urige werkdag in Nederland wettelijk vastgelegd. De eis dat een 8-urige werkweek wettelijk werd vastgelegd vormde de basis voor deze internationale feestdag. ‘Acht uur werken, acht uur vrije tijd, acht uur rusten,’ was het mantra. Tegenwoordig hebben arbeiders over de hele werreld meer en betere rechten dan ooit. Daarom…

WONINGBEVEILIGING Huurders moesten het pand beschermen Als een vijandelijk leger een gebouw aanviel, moesten de huurders voorkomen dat het werd vernietigd. Ging dat niet, dan moesten ze de huisbaas informeren. Als ze vluchtten, moesten ze een schadevergoeding betalen. UITHUISZETTING Verhuurder kon spullen van huurders verkopen Als ze de huur niet konden betalen, werden huurders zonder pardon uit huis gezet. Als compensatie voor de verschuldigde huur mocht de verhuurder de inboedel in beslag nemen. Dakloze gezinnen eindigden in de goot. NEPOTISME Eigenaar had oogje op huis Huurders konden worden uitgezet als de eigenaar zelf in het huis wilde wonen. Of ze knden vanwege de woningnood op straat belanden als een familielid van de huurbaas een dak boven het hoofd nodig had. OPLICHTING Huurders opgelicht door valse huisbazen Er zijn ook gevallen…

Crassus stak in 53 v.Chr. vol zelfvertrouwen de Eufraat over en trok vanuit Syrië het Parthische Rijk in Perzië binnen. Hij had 40.000 soldaten bij zich, die hij zelf betaalde. De twee jaar daarvoor had hij de Romeinse provincie Syrië bestuurd en al het goud in beslag genomen. Nu wilde hij de schatten van de Perzen bemachtigen en hun land veroveren. En door zijn overwinning wilde hij in Rome net zo bewonderd worden als zijn twee politieke bondgenoten, Julius Caesar en Gnaeus Pompeius. Maar een plaatselijk stamhoofd wist Crassus ervan te overtuigen dat zijn vijand in de minderheid was. Crassus liet zich de woestijn inlokken, waar de Perzen hem opwachtten. De Perzische pijlen daalden op de Romeinen neer en ze moesten zich terugtrekken naar de stad Harran. Minstens de helft…

De Duitse onderzeevloot was tijdens de Tweede Wereldoorlog oppermachtig. Daarom bestudeerden de Amerikanen en Russen met name de Elektroboot XXI, die dagen onder water kon blijven en heel stil was. Het Amerikaanse project ‘Guppy’ nam de U-boot onder de loep. De ingenieurs concludeerden dat de onderzeeër zo goed was vanwege de romp, die druppelvormig en niet sigaarvormig was. Hierdoor had hij minder wrijving, meer snelheid en maakte hij minder lawaai. De Amerikanen en Russen gingen ook druppelvormige onderzeeërs bouwen en lieten zich daarnaast inspireren door Duitse experimenten waarbij onderzeeërs als mobiele raketplatforms werden gebruikt. Dit kwam uit de koker van Hitler, die onderzeeërs wilde inzetten om V2-raketten af te vuren op landdoelen. Hierdoor kwamen de supermachten op het idee om onderzeeërs te voorzien van ballistische raketten – waardoor ze de…

1. Poort naar Atlantische Oceaan De noordelijke Russische vloot had zijn basis in Moermansk. Die huisvestte een groot aantal onderzeeërs, die missies uitvoerden aan de Amerikaanse oostkust. 2. Amerikanen lagen klaar De Russen voeren het liefst van de VS naar Moermansk via de Noorse Zee. Hier moesten ze door de GIUK-opening, waar de Amerikaanse onderzeeërs lagen te wachten. 3. Vladivostok was onderzeeërsmekka De grootste Russische marinebasis bevond zich in Vladivostok. De Amerikaanse onderzeeërs lagen dicht bij de haven, waar de kans om nieuwe typen duikboten te ontdek ken het grootst was. 4. VS bewaakten straten De Stille Oceaan bereikten de Russische onderzeeërs via de Straat van Tsushima tussen Korea en Japan. Daarom patrouilleerden hier Amerikaanse onderzeeërs. 5. Luisterposten hielden kust veilig In de jaren 1950 installeerden de VS het detectiesysteem…

Op een van zijn tochten buiten Athene kwam Diogenes langs een olijfboom. Aan een tak bungelde een opgehangen vrouw. Zijn enige commentaar: ‘Ik wou dat alle bomen dergelijke vruchten droegen.’ Een vriend vertrouwde Diogenes toe dat hij op weg was naar het orakel te Delphi om de goden om raad te vragen over zijn problemen. Diogenes antwoordde: ‘Hoe dom kun je zijn? Waarom zouden de goden de moeite nemen om met je te praten als je niet eens je eigen leven op orde kunt houden?’ Op een uitstapje werd Diogenes door een vriendelijke veerman gratis overeen rivier gezet. Het zat hem dwars dat hij niet kon betalen, maar toen zettede veerman een andere reiziger gratis over. De filosoof riep meteen uit: ‘Ik ben niet dankbaar meer – want nu zie…

In elke aflevering ga je mee terug naar de keerpunten in de wereldgeschiedenis: van hartverscheurende gevechten op het slagveld en gedurfde, spannende ontdekkingsreizen tot de grootste en meest vernuftige bouwwerken. Vervlogen tijden komen tot leven en het heden wordt in perspectief geplaatst. Bekend van TV Details: • Auteur: Florence Tonk met een voorwoord van Daan Schuurmans• Hardcover• 272 pagina’s• Afmeting: 24,8 x 18 x 2,5 cm Het verhaal van Nederland Het verhaal van Nederland vertelt heel toegankelijk de nieuwste wetenschapplijke inzichten over onze geschiedenis. Het is een verhaal over gouden bergen en zwarte bladzijden, en doorkruist alle provincies en alle gelederen van de samenleving. Van De Bello Gallico van Julius Caesar tot de Tachtigjarige Oorlog. Van de Friese koning Radbod tot de Patriottentijd. En van de slavenhandel in de zeventiende…

Het Joelma-gebouw zelf was van onbrandbaar gewapend beton, maar het interieur van de flat was zeer brandgevaarlijk. Tussen de kantoren stonden houten muren, en de plafonds bestonden uit houtvezelplaten die aan een dun houten skelet aan de betonnen etagescheiding hingen. Alle meubels waren brandbaar, net als de dikke tapijten in de gangen en de kantoorruimtes. In het gebouw stonden bovendien duizenden mappen met paperassen van de bank. Er waren geen brandwerende muren of deuren die het vuur een tijdlang konden tegenhouden. De centrale lifttoren was evenmin tegen brand beveiligd.…

Oekraïne ontstond uit een Vikingrijk dat in de 8e eeuw rond de plek van het huidige Kiev geves-wtigd erd door Scandinaviërs. In 1199 vormden de vele rijkjes in het gebied samen het vorstendom Galicië-Wolynië. De streek kreeg de naam Oekraïne, Oud-Slavisch voor ‘grensgebied’. Oekraïne werd niet met rust gelaten door zijn buren. In 1654 moesten de Kozakken in het land de Russen om hulp vragen tegen de Polen. In ruil daarvoor zwoeren ze trouw aan Rusland. Dit weerhield de Russen en de Polen er in 1667 echter niet van het land onderling op te delen. Het land ten oosten van de Dnjepr kwam bij Rusland, de rest bij Polen. 1 Catharina de Grote maakte boeren tot slaaf De opdeling van Oekraïne gaf de Russische tsarina Catharina de Grote de kans…

Goedgemutst als altijd inspecteert Karel XII in de zomer van 1709 zijn troepen bij Poltawa in Oekraïne. De Zweedse koning houdt van oorlog en wil niets liever dan het leger van tsaar Peter de Grote vernietigen. Al negen jaar lang heeft Karel XII veldslag na veldslag gewonnen tijdens de Grote Noordse Oorlog (1700-1721) en ondanks dat hij nu tegenover een enorm, goed getraind leger staat, blaakt hij van het zelfvertrouwen – ook al heeft hij tienduizenden soldaten verloren in de anderhalf jaar dat hij zijn vijand op de Russische steppen achtervolgde. Tijdens een inspectie gaat het echter mis. Een kogel raakt de koning in zijn hiel, baant zich een weg door zijn voet en komt er bij zijn grote teen weer uit. Het is een lelijke wond, maar pas drie…

Op de donkere, ijskoude ochtend van 3 december 1926 loopt een landarbeider door de heuvelachtige Newlands Corner in Surrey, in het zuidoosten van Groot-Brittannië. Hij stopt, het donker wordt doorkliefd door twee felle lichtkegels. Er staat een verlaten auto op een steile helling, tegengehouden door een struik op een paar meter van een open kalksteengroeve. De lampen branden nog. Er is niemand te zien – alleen de auto, een Morris Cowley. In de auto liggen een bontjas en een handtas met een rijbewijs erin. Op het rijbewijs staat de naam van een vrij bekende schrijfster van detectiveromans. Binnen een paar dagen kent heel Engeland haar naam: Agatha Christie. De wereld van de schrijfster stort in In 1926 had de 36-jarige Agatha Christie net haar zesde roman gepubliceerd, The Murder of…

Na een staatsgreep in 1976 regeerde het leger Argentinië met harde hand. Generaal Leopoldo Galtieri werd in december 1981 uitgeroepen tot de nieuwe leider, en vanaf dag één werd hij geconfronteerd met allerlei problemen. De economie lag op z’n gat, en het militaire regime verloor met de dag aan populariteit. Galtieri wilde de Argentijnen iets geven om zich achter te scharen, en de herovering van de Falklands lag voor de hand. Daarom gaf de dictator in het voorjaar van 1982 zijn troepen bevel de eilanden binnen te vallen. Ondersteund door amfibische pantservoertuigen landden 600 soldaten op 2 april op de rotsachtige eilanden, en geheel in lijn met de verwachting gaf het symbolische Britse legertje van 79 man zich na een kort vuurgevecht over. Toen de Falklandeilanden waren gevallen, gingen miljoenen…

Heeft vrijwel niets met de werkelijkheid te maken. Doet volledig recht aan de historische details. ‘De gebeurtenissen in dit verhaal zijn fictief, maar… Deze. Mensen. Hebben bestaan.’ Met deze woorden begint de bijzonder vermakelijke Netflixwestern The Harder They Fall – geïnspi-reerd op de meest legendarische Afro-Amerikaanse cowboys en outlaws uit het Amerika van de 19e eeuw. ‘Geïnspireerd’ is het kernwoord hier, want je moet goed zoeken om iets terug te vinden dat ook beschreven wordt in de Amerikaanse geschiedenisboeken. The Harder They Fall is eerder een vermakelijke tekenfilm dan een geloofwaardig tijdsbeeld van het Wilde Westen. De hoofdrolspeler mist nooit en laat Lucky Luke verbleken tot een halfblinde amateur, en de bloederige lijken stapelen zich op. Maar dit spel met de historische werkelijkheid is nou net het idee achter The…

Wie zei…? ‘Het leven is een lijdensweg. Wie niets meegemaakt heeft, kan niet zingen.’ De uitspraak is afkomstig van een Italiaanse tenor die een pionier was op het gebied van het opnemen van grammofoonplaten. Juist antwoord: 2 punten Drie hints… Welke persoon? Juist antwoord: 3 punten • Hij werd geboren in een trein in de buurt van Irkoetsk. • Van 1983 tot 1989 leidde hij het ballet van de Parijse opera. • In 1993 stierf hij op zijn 54e aan aids. Test je kennis Het juiste antwoord levert 1 punt op. Tel alle punten op en bekijk de uitslag onder aan de pagina. WIEZEI: Enrico Caruso (1873-1921). WELKE PERSOON: Roedolf Noerejev. TEST JE KENNIS: 1b, 2c, 3c, 4b, 5b, 6a, 7b, 8a, 9c, 10a, 11b, 12b, 13a, 14c. UITSLAG: 0-5…

TWEEDE WERELDOORLOG | In juni 1941 was een Britse Vickers Wellington T2990-bommenwerper op de terugweg naar Engeland. Maar boven Noord-Holland werd hij neergeschoten door een Duitse nachtjager. Pas 80 jaar later is het wrak opgegraven in de gemeente Hollands Kroon, en daarin werden de lichamen van vijf bemanningsleden aangetroffen. Na flink spitten in de archieven kan de Commonwealth War Graves Commission, die militaire graven uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog beheert, de identiteit bekendmaken van de vijf vliegers: het waren Tsjechische burgers in Britse dienst. Op 22 juni 1941 – dezelfde dag dat de Duitsers de Sovjet-Unie binnenvielen, nam de bommenwerper deel aan een van de levensgevaarlijke geallieerde bombardementen op Duitsland. Op de terugweg van een nachtelijke missie boven Bremen werden de Tsjechen ingehaald door een Duits jachtvliegtuig. Boven Nederland vloog…

Op het hoogtepunt van zijn glorie was het Britse Rijk het grootste rijk aller tijden. Rond de Eerste Wereldoorlog strekte de reusachtige koloniale mogendheid zich uit over circa 25 procent van al het land op aarde – van Australië tot Canada en van Jamaica tot India. De eerste stap naar deze status als wereldmacht werd al in de 12e eeuw gezet, toen de Engelsen Ierland veroverden. En vooral in de 16e eeuw en de eeuwen daarna ging het hard, toen ontdekkingsreizigers, handelaars en kolonisten uit de Britse Eilanden naar bijna alle uithoeken van de wereld trokken. In de jaren na de Tweede Wereldoorlog stortte het eens zo machtige rijk echter in. De eeuw daarvóór hadden sommige kolonies – waaronder Canada en Australië – onder Brits bewind zelfbestuur gekregen, en in…

De vlammen slaan wild uit de ramen. In Rome staat opnieuw een gebouw in brand. Geschrokken rennen de bewoners de straat op. In de eerste eeuw v.Chr. worden de appartementencomplexen in Rome – enorme huurkazernes met soms wel negen verdiepingen – gebouwd van hout en gedroogde modder. Er breekt voortdurend brand uit en het vuur verspreidt zich razendsnel. De eigenaar komt aangerend en kijkt vertwijfeld toe hoe zijn investering in rook opgaat. Dan verschijnt er een groep slaven tussen de mensenmassa. In hun handen hebben ze emmers met water, pikhouwelen en ladders. Maar in plaats van de brand te blussen, wachten ze en speuren ze de straat af. Uit de schaduw stapt een vervaarlijk uitziende man die, op basis van zijn dure kleding, een rijke inwoner van Rome moet…

1 Meer winst door hoogbouw Voordat keizer Augustus in 6 n.Chr. huizen hoger dan 21 meter of zes verdiepingen verbood, konden speculanten zo hoog bouwen als ze wilden. Zo konden ze veel huurders op een klein oppervlak kwijt. 2 Lagen met vuil De bovenverdiepingen hadden geen stromend water. Dat werd met emmers aangevoerd. Er werd daarom zelden schoongemaakt, en alles was smerig. 3 Bovenste verdieping was levensgevaarlijk De bovenste appartementen waren klein en donker. Kolenhokken en olielampen leverden een groot brandgevaar op. De gebouwen hadden geen brandtrap, dus als er brand uitbrak, waren de bewoners van de bovenste etages kansloos. 4 Gezinnen samen rond vuurpot Maar weinig etages hadden een latrine, en veel gezinnen deden hun behoefte in dezelfde po. 5 Onderste verdiepingen waren het best De aantrekkelijkste appartementen lagen…

Elke dag worden er zo’n 30.000 websites gehackt – dat wil zeggen dat onbevoegden er toegang toe verkrijgen. Het aantal aanvallen neemt elk jaar toe, en tegen 2025 zal de rekening voor cyberaanvallen ongeveer 70 miljard dollar bedragen, schat Cybercrime Magazine. Het digitale tijdperk maakte hacken tot een wereldwijd veiligheidsrisico én een lucratieve business voor criminelen. Maar het verschijnsel ontstond lang voor de uitvinding van de computer en het internet. De eerste hackers vermaakten zich door telegrafen te verstoren en gratis te bellen met behulp van fluitgeluiden. Acht hackers vóór internet Eerste hacker valt telegraaf aan Op 4 juni 1903 stond de pionier op het gebied van radiotelegrafie, Guglielmo Marconi, op een klif in Cornwall. Vanuit het uiterste zuidwesten van Engeland wilde hij voor het eerst een bericht in morsecode…

Het eerste computervirus wordt toegeschreven aan de programmeur Bob Thomas, die in 1971 werkte aan ARPANET, een door het Amerikaanse leger ontwikkeld netwerk dat een voorloper was van internet. Bob Thomas moest een manier ontwikkelen om sneller informatie te delen tussen de primitieve computers op het netwerk. Daarvoor maakte hij het programma Creeper, dat een computer infecteerde en een kopie van zichzelf maakte, die doorging naar de volgende computer in het netwerk. Thomas’ virus was niet schadelijk, maar infecteerde de computers slechts met het bericht: ‘I’M THE CREEPER. CATCH ME IF YOU CAN!’ Het virus was heel effectief en verspreidde zich snel naar alle 28 computers op ARPANET. Om Creeper tegen te gaan, maakte Thomas’ collega Ray Tomlinson een antivirus, Reaper, dat van computer naar computer sprong om het Creeper-virus…

VANAF HET LAND Landraketten waren verborgen Op veel plekken in Amerika lagen kernwapens. Deze raketten waren verborgen in ondergrondse silo’s en konden binnen één minuut worden gelanceerd. Binnen een half uur konden ze doelen op 10.000 kilometer afstand bereiken. Maar de raketten waren kwetsbaar. VANUIT DE LUCHT Vliegtuigen stonden paraat Als ze aangevallen werden, konden de Amerikanen terugslaan met langeafstandbommenwerpers. Tijdens de Koude Oorlog hadden de VS zo’n 400 vliegtuigen met kernwapens, om de Sovjet-Unie de genadeklap te geven. VANAF ZEE Onderzeeërs lagen in de diepte Anders dan bij de Amerikaanse vliegtuigen en kernwapens op land wist de Sovjet-Unie nooit waar de Amerikaanse raketonderzeeërs zich schuilhielden. Elke onderzeeër kon 16-24 kernraketten afvuren. In de jaren 1980 had elke raket acht verschillende kernkoppen.…

Na Diogenes’ dood raakte het cynisme in de vergetelheid, maar toen de Romeinen bijna 300 jaar later Griekenland bij hun rijk inlijfden, bloeide de belangstelling voor Diogenes’ filosofie weer op. Op de straathoeken van Athene, en later in de andere steden van het Romeinse Rijk, begonnen zelfverklaarde cynici te bedelen en te verkondigen wat een geluk het was om een arm, eerlijk mens te zijn. De Griekse satiricus Lucianus klaagde dat ‘elke stad omkomt in de cynische snotneuzen die hulde brengen aan Diogenes en zich aansluiten bij het hondenleger’. De filosofie won vooral terrein in de gebieden die Rome had onderworpen. Dit kwam doordat de Grieken, die in de oudheid nog vooropliepen in de wetenschap, politiek en filosofie, zich machteloos voelden. Het cynisme werd tot in de 3e eeuw beoefend,…

1867 Broer vermoord in Mexico In 1864 werd Maximiliaan, de broer van Franz Jozef, door Napoleon III benoemd tot keizer van Mexico. De keizer stuitte echter op hevig verzet en toen Frankrijk zich terugtrok, werd Maximiliaan in 1867 afgezet en geëxecuteerd. 1898 Vrouw doodgestoken met vijl In 1898 was Elisabeth, de vrouw van Frans Jozef, op reis in Zwitserland. Midden op straat in Genève werd ze aangevallen door een anarchist die een scherpe vijl in haar borst stak. Elisabeth stierf een paar minuten later. 1889 Zoon pleegde zelfmoord Europa was in shock toen Frans Jozefs zoon Rudolf dood werd aangetroffen. Rudolf wilde het ongelukkige huwelijk met zijn vrouw Stefanie laten ontbinden. Toen dat niet lukte, doodde hij zijn minnares en zichzelf. 1914 Neef doodgeschoten in Sarajevo Na de zelfmoord van…

Rook. José Carlos del Fiol weet het zeker. De geur is onmiskenbaar, maar hij weet niet waar hij vandaan komt. De jonge journalist bevindt zich in het bureau van toerisme van São Paulo op de 12e verdieping van het stadhuis. Het is een paar minuten voor negen uur in de ochtend, en veel mensen zijn al op hun werk. Del Fiol en zijn collega’s kijken ongerust om zich heen. Plotseling beginnen mensen uit het raam te wijzen. Schuin tegenover het stadhuis, aan de andere kant van de Santo Antônio-straat, komt dikke, zwarte rook uit het gloednieuwe Joelma-gebouw, die het zonlicht verduistert. De 25 verdiepingen hoge flat, het hoofdkantoor van de investeringsbank Crefisul, staat 50 meter van het stadhuis. Het angstzweet breekt Del Fiol uit. Normaal schrijft hij vrolijke artikelen voor…

Vladimir Vladimirovitsj Poetin werd geboren op 7 oktober 1952. De jongen met het blonde haar en de staalblauwe ogen groeide op in armoede in een appartement op de vierde verdieping in Leningrad (nu Sint-Petersburg), dat zijn ouders met twee andere gezinnen deelden. Het was niet prettig toeven in het woninkje van 20 vierkante meter. Het dak lekte, er was geen warm water en geen badkamer en in het trappenhuis krioelde het van de ratten. De ouders van Poetin hadden lichamelijke en geestelijke littekens aan de oorlog met nazi-Duitsland overgehouden. In het verwoeste, naoorlogse Leningrad ontpopte de jonge Vladimir Poetin zich als een vechtersbaas en een pestkop die onhandelbaar was op school en voortdurend grotere jongens uitdaagde. Een loopbaan in de misdaad lag in het verschiet voor Vladimir Poetin,…

● Zeehonden die soms langskomen kunnen observaties van grote dieren verklaren.● De vorm van het meer leidt tot unieke golven, die kunnen misleiden.● Loch Ness is met 226,96 meter het op één na diepste meer van Schotland.● Het meer vriest nooit dicht en de temperatuur is vrij constant.● Er komen negen bekende vissoorten voor in het meer.● In Loch Ness ligt een kunstmatig eiland, vermoedelijk uit de ijzertijd. Dit willen we nog weten Wat gaat er schuil in de diepte? 1 Omdat Loch Ness zo diep is en zo troebel vanwege turfdeeltjes in het water, is het meer nog niet volledig verkend. Geologen zijn er echter vrij zeker van dat er geen verborgen kloven of grotten onder water schuilgaan, en uitgebreid onderzoek met sonars heeft uitgesloten dat er zeer grote…

Karel werd in 1682 geboren en al snel bleek dat hij geen groot licht was. Hij had moeite op school en wilde liever leren vechten, ook al zou hij met zijn slungelige postuur nooit een supersoldaat worden. Maar de prins hield van sport en deed mee aan gevaarlijke zwaardgevechten en oefeningen te paard. Tijdens zijn militaire training wilde hij vooral stoer overkomen. Toen Karel 14 was, stierf zijn vader en werd er een regent aangesteld. Maar al snel eiste de tiener alle macht op. Hij kroonde zichzelf op 15-jarige leeftijd tot koning, zonder overleg met de adel, en in de eerste drie jaar als koning riep hij geen enkele adviesraad bijeen. In plaats daarvan verdreef hij de tijd met vechten en kattenkwaad. Tijdens een uitstapje kwamen verschillende soldaten om, tot…

DE MOORD OP ROGER ACKROYD Rjke man vermoord in zijn huis De rijke Ackroyd wordt doodgestoken – verschillende familieleden worden verdacht. Poirot onderzoekt de zaak, maar de verteller – dr. Sheppard – is ook niet te vertrouwen. Het verhaal heeft een verrassend einde. MOORD OP DE NIJL Vrouw sterft tijdens een cruise Een pasgetrouwde miljonair wordt vermoord op het stoomschip Karnak. Haar vriendin wordt verdacht, omdat de vrouw haar vriend heeft afgepakt. Maar ook andere passagiers hebben een motief. Poirot gaat aan de slag. MOORD IN DE ORIËNT-EXPRESS Treinreis eindigt in tragedie Als de beroemde trein in Joegoslavië vast komt te zitten in de sneeuw, wordt een passagier vermoord in de wagon van Hercule Poirot. De 12 andere passagiers hebben allemaal een motief, maar Poirot lost het raadsel op.…

In zijn Proza-Edda beschrijft Snorri Sturluson (rond 1220) hoe Odin de angstaanjagende godin Hel, de dochter van Loki en de reuzin Angrboda, naar de gelijknamige onderwereld wierp, waar ze de heerschappij kreeg over negen ‘huizen’ of werelden. Er zijn geen bronnen die deze werelden precies beschrijven en experts gaan ervan uit dat het wereldbeeld van de Vikingen per streek varieerde. De meeste Vikingen geloofden waarschijnlijk dat de goden in Asgaard leefden; een wereld die mensen konden bereiken via de regenboogbrug Bifröst. In het midden van het universum lag de wereldboom Yggdrasil met daaromheen Asgaard, dat weer omringd werd door de mensenwereld, Midgaard. Helemaal aan de rand woonden de reuzen – in Útgard. Volgens sommige mythen lag Útgard aan de andere kant van de wereldzee, waar de Midgaardslang leefde, of in…

1 Jeanne Weber raakt in een trance Volgens getuigen raakte Jeanne Weber in een trance als ze moordde. Ze keek wild uit haar ogen en was niet aanspreekbaar. 2 Moordenaar lokte slachtoffer De tienjarige Marcel sliep vaak in Webers bed. De moeder van de jongen had daar geen moeite mee, en Weber zei het te doen om zich te beschermen tegen haar agressieve partner. 3 Slachtoffer werd verminkt De politie vond drie bebloede zakdoeken op de plaats delict. Het bloed kwam uit Marcels mond. Weber had zijn tong doorgebeten en zijn tanden uit zijn mond geslagen. Op 2 maart 1905 overkomt de Parijse huisvrouw madame Pierre het ergst denkbare. Als ze thuiskomt van een boodschap, treft ze haar 18 maanden oude dochter Georgette met een blauw gezicht en schuim om…

VERNIEUWDE FUNCTIES! • LEZEN PER ARTIKEL• ARCHIEF TOT 2016• FAVORIETEN OPSLAAN Lees Historia in de digitaal-lezenapp: VIPKIOSK. Zo neem je Historia op je telefoon en tablet altijd en overal mee. Ook lees je de nieuwste en oudere uitgaven makkelijk op je pc of laptop. Om de leeservaring nog beter te maken hebben we vanaf deze uitgave de mogelijkheid om verhalen te lezen als een online artikel. Dit leest vooral veel makkelijker op een kleiner scherm. Probeer deze en vele andere nieuwe functionaliteiten snel uit! Ga naar onderstaande link of zoek de app in je App Store of Google Play Store. www.tuinseizoen.com https://VIPKIOSK.APP OF GA NAAR VIPMEDIA.NL/DIGITAAL…

Vier slagen veranderden alles Stalingrad El Alamein Guadalcanal Midway Verleid door een moordenaar De circusprinses Elvira Madigan denkt de liefde van haar leven gevonden te hebben. Maar Sixten Sparre heeft andere plannen. Eerste gloeilampen brandden te lang In een brandweer-kazerne in Californië hangt een gloeilamp die sinds 1901 brandt. Zo’n lange levensduur was funest voor de producenten, die in 1924 afspraken de peertjes te saboteren. De waarheid over Troje Historici deden de verhalen over het oude Troje af als onzin. Maar toen een koppige Duitser aan het graven sloeg in Turkije, ontdekte hij iets wat de wereld versteld deed staan.…