Inhoudsopgave van Editie 6 - 2021 - Historia

KROATIË | Moord Bij de bouw van een garage in het Kroatische Potoc? ani is een massagraf uit de steentijd ontdekt. Toen de eigenaar van de grond bij het graafwerk op een groot aantal botten stuitte, nam hij contact op met de universiteit van Zagreb. Eerst dachten de archeologen dat het graf uit de Tweede Wereldoorlog of de burgeroorlog vvaann ddee jjaarreenn 11999900 oopp ddee Balkan dateerde, maar ze vonden geen moderne artefacten – alleen aardewerk. DNA-analyse heeft inmiddels uitgewezen dat de skeletten in het graf 6200 jaar oud zijn. Onder de doden zijn mannen, vrouwen en kinderen. Ze zijn gedood door een of meer slagen op het achterhoofd. ‘Het enige waarschijnlijke scenario is een massaslachting,’ zegt onderzoeksleider Mario Novak tegen Live Science. ‘In dit geval waren de moorden willekeurig…

DUITSLAND | Domesticatie Botten uit een grot in Zuidwest-Duitsland waren mogelijk van de eerste gedomesticeerde honden in de geschiedenis. De botten werden al in 1977 ontdekt, maar toen was er nog geen mogelijkheid om ze verder te bestuderen. Pas nu hebben onderzoekers van de universiteit van Tübingen de resultaten gepresenteerd van een grondige genetische, morfologische en isotopische analyse. Daaruit blijkt dat de botten afkomstig zijn van een dier dat afstamt van de wolf. De botten zijn gevonden bij een nederzetting uit de steentijd, en het onderzoek lijkt aan te tonen dat de bewoners meerdere wolvenrassen temden en fokten. De isotopenanalyses tonen aan dat de wolfshonden minder eiwitten aten dan hun wilde verwanten. ‘De nabijheid tot de mens en het eenzijdige dieet duiden erop dat wolven al 14.000 tot 16.000 jaar…

India en Iran zeggen beide de bakermat van de waterpijp te zijn. De Brit Cyril Elgood, in de jaren 1920 de lijfarts van de Perzische sjah, wist zeker dat de waterpijp eind 16e eeuw was ontwikkeld aan het hof van de Indiase grootmogol Akbar. Een dokter zou ‘tabaksrook door een schaal met water hebben geleid om hem te zuiveren en te koelen’, schreef Elgood. Dit verhaal wordt echter ontkracht door de Perzische poëet Ahli Shirazi, die de waterpijp al noemde in een gedicht uit omstreeks 1500. De waterpijp lijkt dan ook uit Perzië te stammen. Daarvandaan verspreidde hij zich naar India en het Ottomaanse Rijk. Maar wat de 16e-eeuwse rokers in hun waterpijp stopten is onduidelijk, want de tabak bereikte het Perzische Rijk pas rond 1600. Een mogelijkheid is cannabis,…

Voordat de geallieerde invasie begon, zouden parachutisten achter de Atlantikwall landen, zo voorspelde Rommel correct. De eerste golf zou bestaan uit luchtlandingstroepen, waarna grote zweefvliegtuigen zouden landen met kanonnen, voertuigen en meer troepen. Rommel wilde hun een warm onthaal bereiden. Daartoe zette hij alle geschikte landingsplekken vol met palen. Op elke vierkante kilometer open terrein werden 1000 houten of stalen palen van 2 tot 4 meter lang in de grond geslagen – en een spinnenweb van prikkeldraad verbond ze. Een op de drie palen had een springlading. Als zweefvliegtuigen wilden landen, zouden de palen en het prikkeldraad de kwetsbare romp van hout en canvas aan flarden scheuren. De geallieerden gaven de Duitse versperringen de bijnaam ‘Rommelasperges’. Veel ervan stonden echter op de verkeerde plek omdat de landingszones over het algemeen…

Magnetisme hielp tegen alles De Oostenrijkse arts Franz Mesmer stelde in 1774 dat gezondheid sterk samenhangt met een bepaald magnetisch veld. Mensen die te weinig van dit ‘dierlijke magnetisme’ hebben, worden ziek. Gelukkig had Mesmer zelf een overvloed aan dierlijk magnetisme, waardoor hij naar eigen zeggen geneeskrachtige gaven had. Door urenlang de arm van een patiënt aan te raken, kon hij deze in een trance brengen, wat volgens hem bijzonder gezond was. Mesmer verhuisde in 1778 naar Parijs, en al na twee jaar was dierlijk magnetisme zo populair dat hij geen tijd meer had voor individuele consulten. Hij genas grote groepen mensen tegelijk. Zij moesten een metalen stang in een vat met water vasthouden, dan werden ze van allerlei kwalen verlost: van galstenen tot blindheid. Ook koningin Marie Antoi nette…

De hervormingen van Diocletianus drukten niet alleen hun stempel op het dagelijks leven in het Romeinse Rijk, maar werkten tot ver in de middeleeuwen door. Na de val van het West-Romeinse Rijk namen vorsten veel ideeën van de keizer over. Heerser uit naam van God Vanaf Diocletianus was de keizer niet meer de ‘eerste onder zijns gelijken’, maar een door de goden aangewezen heerser op afstand. Middeleeuwse vorsten namen dat beeld over. Erfelijke beroepen Beroepen gingen onder Diocletianus van vader op zoon over. Dat bleef zo in de middeleeuwen, toen gilden erop toezagen dat ambachten binnen families bleven. Herenboer met lijfeigenen Coloni, een soort pachters, moesten na de hervormingen van Diocletianus zwoegen voor een grondbezitter zonder zelf in aanmerking te komen voor grond of vrijheid. Zo leefden ook de lijfeigenen…

30 JAAR GELEDEN SUPERMAC HT VIELUI TEEN Mi chail Gorbatsjov zit in zijn datsja op het schier-Meiland de Krim. De Sovjetleider is al twee weken jetleider in zijn vakantiehuis om een toespraak te schrijven die hij in Moskou moet houden. De dag voordat hij naar de hoofdstad vliegt, gaat hij aan zijn bureau zitten, dat uitkijkt op de Zwarte Zee, en begint hij te schrijven. De toespraak moet het nieuwe Unieverdrag bezegelen dat de Sovjetrepublieken vergaande zelfstandigheid geeft Om 16.50 uur wordt er aangeklopt. De lijfwacht van Gorbatsjov komt binnen en zegt: ‘Er is een groep kameraden die u wil groeten, Michail Sergejevitsj.’ Gorbatsjov, die nog in zijn kamerjas loopt, kijkt een tikje geïrriteerd op. ‘Welke kameraden? Ik verwacht niemand,' antwoordt hij. Er komt zelden onverwacht bezoek in het vakantiehuis.…

De staatsboerderijen konden in de jaren 1970 en 1980 niet genoeg voedsel leveren voor de bevolking, en de industrie produceerde niet langer tegen concurrerende prijzen. Alleen staatssteun en import van onder meer tarwe uit het Westen voorkwamen dat het volk verhongerde. Overal was gebrek aan, en het eten ging op de bon. De 280 miljoen Sovjetburgers moesten uren in de rij staan voor vlees en andere benodigdheden. Toen Aleksandr Jakovlev in 1983 terugkeerde na 10 jaar ambassadeur in Canada te zijn geweest, merkte hij dat de stemming sterk veranderd was. ‘Het volk is het zat! We kunnen niet langer zo doorgaan. Alles moet anders worden. We moeten onze concepten, onze doelen en onze visie op verleden en toekomst heroverwegen,’ schreef hij in zijn memoires. Maar toen Gorbatsjov en Jakovlev twee…

1 Polen doet aanval op communisme In de jaren 1980 wordt er in heel Polen gestaakt. De Solidariteit-beweging doorbreekt het machtsmonopolie van de Poolse communistische partij en krijgt medezeggenschap. Omdat het Westen met economische sancties dreigt, ziet de Sovjet-Unie af van militair ingrijpen. 2 Tsjernobyl brengt leugen aan het licht In 1986 ontploft een reactor van de kerncentrale in Tsjernobyl (Oekraïne). Het blijkt dat er van alles aan de veiligheid mankeert, en al snel beseffen de Sovjetburgers dat de regering liegt over de omvang van het ongeluk. 3 Unie vertoont barstjes In 1988 demonstreren in Estland, Letland en Litouwen honderdduizenden mensen voor onafhankelijkheid. Door de grotere persvrijheid steunen meerdere lokale media de eisen van de demonstranten. Gorbatsjov wil in eerste instantie niets van onafhankelijkheid weten. 4 Afghanistan kost leger zijn…

Bloed sijpelt uit het bovenbeen van Alonso de Contreras. De 19-jarige Spanjaard verbijt de pijn. In de afgelopen 24 uur is zijn dij doorboord door een musketkogel en heeft een hellebaard een diepe wond gemaakt in zijn hoofd. Maar hij weet dat hij geluk heeft – in tegenstelling tot veel van zijn kameraden, leeft hij nog. En zo meteen zal hij zich weer in het strijdgewoel storten. Het is 1601, en Alonso de Contreras bevindt zich aan boord van een galei nabij de Egyptische stad Alexandrië. In de mast van het schip wappert een rode vlag met een wit kruis – het symbool van de christelijke Orde van Sint Jan op Malta. De 150-koppige bemanning van de galei bestaat uit door de staat gesubsidieerde kapers die door de paus zelf…

Toen de johannieters in 1530 op Malta aankwamen, hadden ze vier galeien. In de tweede helft van de 17e eeuw waren dat er 20 à 30. Zo’n twee derde van de schepen was echter geen eigendom van de ridderorde, maar van particuliere kapers die onder de vlag van de kruisvaarders voeren. Elke galei bood plaats aan 150 à 200 kapers, zodat de vloot op het hoogtepunt 4500-6000 zeelui in dienst had. Daarbij kwamen zo’n 200 slaven per galei, die de roeispanen bedienden. De schepen hadden zeilen, maar de roeiriemen gaven de galeien extra snelheid om hun doelwit in te halen. De aanval werd ingezet door het vijandelijke schip onklaar te maken: masten en zeilen werden kapotgeschoten met zware kanonnen in het voorste deel van de galei. Dan vuurden de kapers…

De Engelse koning Richard I wordt nu als een oorlogsheld beschouwd. Dat komt vooral omdat hij tijdens de Derde Kruistocht van 1189 tot 1192 de islamitische legerleider Saladin een paar keer versloeg. Zijn prestaties leverden de koning de bijnaam ‘Leeuwenhart’ op. Maar Richard was welbeschouwd een mislukkeling. Ondanks zijn zeges bereikte hij nooit het doel van de kruistocht, de herovering van de heilige stad Jeruzalem op de moslims. En als koning speelde hij minder klaar dan zijn bijnaam doet vermoeden. Voor Richard kwam oorlog altijd op de eerste plaats, en dat had rampzalige gevolgen voor Engeland en voor hemzelf. Zijn kruistochten en andere avonturen waren een aanslag op de schatkist, en in zijn streven naar roem verwaarloosde de koning zijn eigen land. De bezittingen die hij van zijn vader Hendrik…

Bepaal de stand van de zon Houd het astrolabium zo vast aan de ring dat het verticaal staat. Richt de alhidade met behulp van de kijkgaatjes op de zon. Lees dan af hoe hoog de zon aan de hemel staat door naar het aantal graden te kijken dat de alhidade langs de rand aanwijst. Bepaal de ‘sterrenbeelddatum’ Schuif de alhidade op de datum. Je kunt dan een ‘sterrenbeelddatum’ aflezen die de stand van de zon aangeeft op basis van sterrenbeelden. 20 april, de eerste dag dat de zon in het sterrenbeeld Stier staat, is bijvoorbeeld Stier 1. Zet stand van de zon in coördinatenstelsel Draai nu je astrolabium om en kijk naar de voorkant, waar de sterrenhemel is afgebeeld op de binnenplaat. Draai de rete zo dat hij op het…

Toen Duitsland op 1 september 1939 Polen binnenviel, verklaarden de Britse en Franse regering het land de oorlog. Maar gevechtshandelingen bleven uit. De Fransen vielen weliswaar op 7 september de Duitse deelstaat Saarland binnen, maar negen dagen later trokken ze zich weer terug. De bloedbaden van de Eerste Wereldoorlog lagen nog vers in het geheugen, en de bevolking van beide landen zat niet op een herhaling te wachten. De Britten namen even de wapens op toen Hitler op 9 april 1940 Noorwegen binnenviel, maar gaven het land op. In de rest van Europa gebeurde niets, en deze periode staat bekend als de Schemeroorlog. Die eindigde toen Hitler op 10 mei 1940 de blitzkrieg in gang zette.…

Vóór de oorlog had Hitler niets tegen Engeland. Hij zag de Britten als een arisch broedervolk en het Britse Rijk als voorbeeld. Dat laatste was vooral ingegeven door de onderdrukking van andere volken. Dat zagen de nazi’s ook wel zitten. De dictator moest langzaam maar zeker inzien dat een pact er niet inzat. Een paar keer probeerde Hitler de Britten ertoe te bewegen de ‘verstandige’ keuze te maken en het Duitse gezag te erkennen. Hitlers frustratie groeide gestaag, en na het eerste nachtelijke bombardement in augustus 1940 noemde hij de Britten ‘nachtpiraten’. Ook Churchill moest het ontgelden: in pamfletten die Duitse vliegtuigen afwierpen werd de premier voor ‘gangster’ en ‘oorlogsmisdadiger’ uitgemaakt.…

Nederlander bouwt houten onderzeeër In 1620 deed de uitvinder Cornelis Drebbel heel Londen versteld staan toen zijn onderzeeër – de eerste aller tijden – in de Theems boven water kwam. De Nederlandse immigrant had de houten boot waterdicht gemaakt met een dekzeil van ingevet leer. De onderzeeër kon 5 meter duiken en werd aangedreven door 12 roeiers. De roeispanen staken door waterdichte leren hulzen naar buiten. Ballasttanks van varkensblazen lagen onder de banken van de roeiers. Lucht werd via slangen aangezogen. Bij het duiken openden de roeiers de blazen, waardoor ze zich met water vulden. Als de onderzeeër omhoog moest, werd het water er weer uit gedrukt. Het schip kon vier passagiers vervoeren. Onder hen was de koning van Engeland, Jacobus I, die een proefvaart onder water bij kaarslicht kreeg.…

Tot het einde van de 11e eeuw waren ridders elitestrijders te paard met een zwaar harnas, meestal van adel, die vochten voor land en geld – niet voor eer en glorie. Hun beloning was vaak de kans om vijandelijk land te plunderen. Maar vanaf circa 1100 kwam een nieuwe ideologie op: nu werd van ridders verwacht dat ze vrouwen en zwakkeren beschermden. Deze ridderlijke idealen waren vaste prik in de verhalen over koning Arthur, maar kwamen vooral uit de islamitische literatuur. Via de Moren op het Iberisch Schiereiland kwam het christelijke Europa in aanraking met de klassieke Arabische verhalen, waarin vaak een soort ridder de hoofdpersoon was – een zogeheten faris. De Moren prezen deugden als waardigheid, welsprekendheid en zachtmoedigheid in een faris, die ook geacht werd goed te kunnen…

Berekenende advocaat trok aan het kortste eind Toen de advocaat André-François Raffray in 1965 de 90-jarige Jeanne Calment overhaalde om een lijfrentecontract te tekenen, leek het een fantastische deal. De 47-jarige advocaat zou de oude vrouw elke maand 2500 frank betalen en in ruil zou hij als ze overleed haar dure appartement in de stad Arles krijgen. Omdat Calment 90 was en flink rookte, verwachtte Raffray dat hij niet lang zou hoeven wachten. Maar hij vergiste zich. Jeanne Calment leefde nog 32 jaar en stierf in 1997 op 122-jarige leeftijd. Raffray was toen al twee jaar dood en kreeg dus nooit het appartement waar hij ruim 30 jaar een fortuin voor betaald had. Calment zelf gaf pas op haar 117e het roken op – niet zozeer voor haar gezondheid, maar…

Na de dood in 1980 van de Joegoslavische leider Josip Broz Tito valt zijn levenswerk uit elkaar. Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog wordt er gevochten in Europa, en de EEG staat machteloos De Slovenen en Kroaten waren de eersten die de federale republiek Joegoslavië de rug toekeerden, tot woede van de Serviërs. In 1991 trokken zij ten strijde tegen Slovenië en later Kroatië. Een van de grootste slagen werd uitgevochten om het Kroatische Vukovar, waar Kroaten, Serviërs, Hongaren en anderen al generaties lang zij aan zij leefden. In de nazomer van 1991 bestookten de Serviërs de stad met granaten. De belegering duurde drie maanden, waarna alle gebouwen beschadigd en deels uitgebrand waren. De Serviërs namen de stad in en verdreven alle niet-Serviërs. In de kapotgeschoten stad leven alleen…

GROOT-BRITTANNIË | Perkament Een 3 meter lang en 10 centimeter breed stuk perkament uit eind 15e eeuw werd tijdens het baren door vrouwen gedragen, zo blijkt uit een onderzoek van de universiteit van Cambridge. De gordel is gemaakt van schapenhuid en versierd met religieuze afbeeldingen en gebeden. In de middeleeuwen zag men barensgordels als een beschermend amulet dat moeder en kind door de bevalling kon helpen. Daarom leenden Engelse kloosters ze uit aan hoogzwangere vrouwen. Mar toen Hendrik VII dat Jarenlang vroegen onderzoekers zich af of barensgordels echt tijdens de bevalling zelf werden gedragen. Door een stukje perkament aan een chemische analyse te onderwerpen, zijn sporen aangetroffen van vaginaal vocht, en van honing, melk en eieren – ingrediënten van het middeleeuwse drankje dat barende vrouwen kregen. De gordel werd dus…

Na de Tweede Wereldoorlog zijn er veel wezen in Duitsland: ze zijn hun moeder kwijtgeraakt en hun vader is gesneuveld of zit in krijgsgevangenschap. De kinderen in het westen, zoals hier in Karlsdorf, zijn relatief goed af. De geallieerde bezetters nemen geen wraak op de ‘fascistenkinderen’, zoals de Russen in het oosten wel doen. Daar moeten de kinderen op eigen houtje zien te overleven door zich in bossen schuil te houden en eten te stelen van de velden. Zo krijgen ze de bijnaam ‘wolfskinderen’. Enkelen trekken naar Litouwen in het noorden en worden door boeren geadopteerd. Niemand mag weten wie ze echt zijn, want als de vokietukai (Duitsertjes) ontdekt worden, worden ze door de Russen in een kamp gestopt. Na de oorlog krijgt het Rode Leger zo’n 45.000 kinderen te…

Ja, slaven mochten de bloederige schouwspelen bijwonen en hadden zelfs betere plaatsen dan vrouwen. Die moesten verschoond blijven van de gruwelijkste details en zaten op de hoogste banken. De slaven zaten een niveau lager, samen met de arme Romeinen. Omdat de kaartjes meestal gratis waren, gesponsord door de keizer of een rijke burger, was de toegangsprijs geen drempel voor een arme slaaf. Als ze wilden zien hoe andere slaven in de arena werden afgeslacht, dan kon dat dus. Gladiatoren waren ook slaaf, net als veel van de misdadigers die als vermaak werden gedood. Dat slaven welkom waren om zij aan zij met vrije burgers voorstellingen bij te wonen, betekende niet dat ze zomaar een dagje naar het Colosseum konden gaan. Hun eigenaar moest daar wel toestemming voor geven. Daarom zullen…

1 Britse commandooperaties overtuigen Hitler ervan dat de Atlantische kust versterkt moet worden. In maart 1942 komt hij met Führerbefehl 40, waarmee hij het startschot geeft voor de bouw van de Atlantikwall. Aanvankelijk krijgen Noorwegen en de bezette Britse eilanden Jersey en Guernsey prioriteit omdat die als kwetsbaar gelden. 2 De Duitsers worden in slaap gesust als een geallieerde aanval op de havenstad Dieppe in augustus 1942 mislukt. Hoewel er 6000 Britten landen op het strand, dat maar een paar bunkers heeft, worden ze verslagen door 1500 slecht getrainde Duitsers. Na dit voorval wordt er mankracht en materieel overgeheveld van de Atlantikwall naar de wederopbouw van gebombardeerde steden. 3 Een geallieerde invasie wordt voorbereid, vermoeden de Duitsers. Erwin Rommel inspecteert de Atlantikwall. Alleen al tussen Noord-Denemarken en de Frans-Spaanse grens…

Het zwaarste Duitse geschut Kaliber: 40,6 cm Bereik: 42 km Geplaatst: Noorwegen en Frankrijk Taak:Vanuit Calais bestookten de Duitsers Zuid-Engeland. In Noorwegen beschermden drie kanonnen de toegang tot Narvik. Zelfde type als op het slagschip Bismarck Kaliber: 38 cm Bereik: 36 km Geplaatst: Noorwegen, Denemarken en Frankrijk Taak: Batterij Vara in Noorwegen en batterij Hanstholm in Denemarken hielden samen met zeemijnen geallieerde schepen uit het Skagerrak. De kanonkoepels van het slagschip Gneisenau Kaliber: 28 cm Bereik: 40 km Geplaatst: Noorwegen en Nederland Taak: Fort Austrått in Noorwegen hield vijandelijke schepen uit de Trondheimfjord. Kaliber: 15 cm Bereik: 23 km Geplaatst: Noorwegen, Denemarken, Nederland, België en Frankrijk Taak: Legde spervuur over mijnenvelden, haveningangen en riviermondingen.…

Er gaat al urenlang een onheilspellend gerucht door het Romeinse expeditieleger: de jonge keizer van Rome, Numerianus, die de Perzen verslagen heeft, is dood. Naar verluidt is hij vermoord door de leider van de pretoriaanse garde, de keizerlijke lijfwacht. De soldaten, die op 17 november 284 bijeen zijn in de stad Nicomedia in het huidige Turkije, zijn echter niet verrast. In slechts tien jaar zijn er vijf keizers vermoord, vaak door hun eigen soldaten of door een rivaal. Er stijgt een geroezemoes op van de exercitieplaats als de hoge officieren verschijnen, aangevoerd door de 40-jarige bevelhebber van de keizerlijke elitecavalerie, Gaius Diocletianus. Hij is een strenge carrièresoldaat die in de onrustigste uithoeken van het rijk heeft gevochten. Met een generaal bestijgt Diocletianus een podium, waar de van moord beschuldigde leider…

We weten niet precies wanneer het eerste mechanische uurwerk werd gemaakt, hoewel veel erop wijst dat het in het 13e-eeuwse Europa gebeurd moet zijn. Manuscripten uit die tijd maken gewag van een nieuw soort kostbaar uurwerk, maar in het begin spraken ze van horologium, een term die ook voor bestaande tijdmeters als zonnewijzers en waterklokken werd gebruikt. We kunnen er dus niet zeker van zijn naar wat voor uurwerk deze vroege teksten verwijzen. Chinezen zijn niet de eersten Net als bij vele andere grote uitvindingen lopen de meningen uiteen over de vraag in welk deel van de wereld de eerste mechanische uurwerken verschenen. Volgens sommigen moeten de grote Chinese astronomische klokken uit de 12e eeuw als de eerste mechanische uurwerken worden beschouwd. Maar dit is twijfelachtig. De Chinese klokken waren…

1721: Rusland van de tsaar Het keizerrijk Rusland, in 1721 gesticht door Peter de Grote, groeide gestaag en besloeg eind 19e eeuw een gebied van 22.400.000 km2. Daarmee was het rijk vijf keer zo groot als West-Europa. 1905: Ontluikende democratie De levensomstandigheden waren slecht en de mensen hadden niets te vertellen. Daarom kwam de bevolking in de Eerste Wereldoorlog in opstand. In maart 1917 werd de tsaar gedwongen tot aftreden. 1917: Revolutie leidt tot dictatuur Na de val van de tsaar moest een provisorische regering vrije verkiezingen voorbereiden, maar die vonden nooit plaats. De bolsjewieken onder leiding van Lenin grepen de macht tijdens de zogeheten Oktoberrevolutie. 1921: Burgeroorlog woedt jaren De revolutie werd gevolgd door een bloedige burgeroorlog tussen de bolsjewieken en de Witten, een beweging aangevoerd door de toenmalige…

Vlak voor het begin van de Tweede Wereldoorlog spraken de ideologische aartsvijanden nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie een koehandel af. Stalins buitenlandminister Vjatsjeslav Molotov onderhandelde de details van dit niet-aanvalsverdrag uit met zijn Duitse collega Joachim von Ribbentrop. De overeenkomst omvatte een geheim protocol, dat verstrekkende gevolgen zou krijgen voor hun buurlanden. Hierin gaf Hitler Stalin toestemming om Estland, Letland, Litouwen en het oosten van Polen te annexeren. Duitsland mocht van de Sovjet-Unie het westen van Polen hebben. Een week later begonnen de Duitsers een blitzkrieg tegen Polen, die leidde tot de Tweede Wereldoorlog. Het jaar erop annexeerde de Sovjet-Unie de Baltische landen, en later hielp ze mee om nazi-Duitsland te verslaan. Na de oorlog probeerde Stalin de details van het Molotov-Ribbentroppact geheim te houden, maar de inhoud werd tijdens de…

Acht jaar nadat de Ottomanen in 1522 de johannieters van Rodos hadden verdreven, schonk de Spaanse koning Karel V Malta aan de kruisvaarders. Hij hoopte dat de orde de Europese mogendheden kon helpen om de moslims op afstand te houden. Maar Karel stelde ook voorwaarden: de ridders moesten in vrede samenleven met de bevolking van het eiland, en de koning wilde elk jaar op Allerheiligen, 1 november, een valk cadeau krijgen. In de beroemde film The Maltese Falcon is de valk van goud, maar in werkelijkheid was het een echte. De koning hield van jagen met roofvogels en de Maltezen stonden erom bekend dat ze de beste jachtvalken van Europa fokten en trainden. Zo’n 250 jaar lang leverden de kruisridders elk jaar een jachtvalk aan de Spaanse koning.…

In 2015 deed een groep Britse onderwaterarcheologen een spectaculaire ontdekking in de oostelijke Middellandse Zee. Op 2 kilometer diepte voor de kust van Libanon vonden ze 12 scheepswrakken uit diverse perioden. Een van de jongste wrakken is een koopvaardijschip uit het Ottomaanse Rijk. Het schip, dat door onderwaterrobots werd gevonden, is de Colossus gedoopt en zonk naar schatting rond 1630. Het was maar liefst 43 meter lang en 11 meter breed en kon 700 ton vracht vervoeren. Hoe het schip ten onder ging, is nog onbekend. Maar volgens de archeologen kan het het werk zijn geweest van Maltese zeerovers. Het gebied waar het schip zonk, was destijds een geliefd jachtterrein van de christelijke piraten. En hoewel niet met zekerheid te zeggen is of de Maltezers erachter zaten, is het duidelijk…

Maak je eigen astrolabium op historianet.nl Download de sjablonen om je eigen astrolabium te maken, met een achterplaat die past bij de breedtegraad waar je bent. BENODIGDHEDEN: • Een printer • Drie vellen papier of karton • Een vel doorzichtig papier • Een splitpen (klemmetje) • Een schaar • Een stukje touw • Lijm ‘Kleine Lewis, mijn zoon. Ik zie dat je talent hebt voor wetenschap, cijfers en meten, en ik zie dat je vooral veel belangstelling hebt voor het astrolabium.’ Met deze woorden begon de Engelse dichter Geoffrey Chaucer in 1391 een handboekje voor zijn 10-jarige zoon Lewis, die op het punt stond te gaan studeren in Oxford. Samen met het handboek gaf Chaucer de jongen ook een heus astrolabium: een klein, rond meetinstrument met een diameter van zo’n…

De Franse kolonist Samuel de Champlain voer in 1608 naar Canada en stichtte er de stad Quebec. Hij verkende het onbekende land jarenlang en maakte nauwkeurige kaarten van de plaatsen die hij bereikte, waarbij hij ook zijn astrolabium gebruikte voor landmetingen. Maar in mei 1613, toen De Champlain de rivier de Ottawa op voer, werden zijn kaarten een stuk minder gedetailleerd. De verklaring achterhaalden historici zo’n 250 jaar later, toen de 14-jarige boerenzoon Edward Lee in 1867 het astrolabium van De Champlain vond tijdens het rooien van bomen op het land van zijn vader. De Champlain zou het astrolabium verloren hebben toen hij stroomversnellingen op zo’n 100 kilometer van Ottawa overstak. Zonder zijn kostbare instrument moest de Fransman zijn toevlucht nemen tot eenvoudiger methoden, en het resultaat was ernaar. Het…

Churchill droomde al in zijn jonge jaren van het leiden van een grote militaire operatie. Die droom werd een nachtmerrie toen hij in de Eerste Wereldoorlog als minister van Marine een invasie van het Turkse schiereiland Gallipoli op touw zette. Alles liep fout, en 44.000 geallieerde soldaten sneuvelden. Churchill was verantwoordelijk voor de operatie en moest aftreden. Maar de ambitieuze politicus liet zich niet uit het veld slaan. Hij meldde zich aan het Westfront, waar hij luitenant-kolonel werd. Op het slagveld voerde Churchill een reeks gewaagde acties uit. Dat viel op, en in 1917 werd hij naar Londen geroepen als minister van Bewapening. In de jaren daarna stond Churchill vooral bekend als politieke windvaan. Maar toen Hitler in 1933 de macht had gegrepen en zich begon te bewapenen, groeide Churchill…

Zo’n 30.000 Caledoniërs stonden volgens Tacitus op de berg Mons Graupius toen Agricola met zijn leger naderde. Op de vlakte voor de berg reden de Caledonische strijdwagens heen en weer. Terwijl Agricola en zijn legionairs toekeken, marcheerden 8000 Romeinse huurlingen over de vlakte en maakten de snelle Romeinse ruiters korte metten met de strijdwagens. Toen de partijen binnen schootsafstand van elkaar waren, bestookten ze elkaar met pijlen. Daarna begonnen de mantegen-mangevechten, waarbij de slecht uitgeruste Caledoniërs bij bosjes sneuvelden. De Romeinse huurlingen waren beter bewapend en getraind. In paniek stuurde legerleider Calgacus zijn laatste troepen aan twee kanten van de berg af om de Romeinen in de tang te nemen. Maar Agricola stuurde zijn ruiters eropaf om de aanval af te slaan. De Caledoniërs staakten de strijd en ontvluchtten het…

De koninklijke koets rijdt door High Street in Belfast. Op de achterbank zitten de Britse koning George V en zijn vrouw, koningin Mary. Het echtpaar zwaait naar de duizenden mensen die op 22 juni 1921 de straat op zijn gegaan om hen welkom te heten in Noord-Ierland. Het is voor het eerst in 20 jaar dat de Noord-Ierse stad koninklijk bezoek krijgt, en iedereen is in rep en roer. In alle zijstraten hangen Britse vlaggen en de trottoirs en lantaarnpalen zijn geschilderd in de kleuren van de Union Jack: rood, wit en blauw. Maar de feestelijke stemming is broos en kan zo omslaan, weet het Britse gezag. Meer dan 1000 soldaten en politie-agenten staan langs de route naar het stadhuis van Belfast, de eindbestemming van George V en zijn vrouw.…

Op vrijdag 14 mei 1610 bevond de Franse koning Hendrik IV zich in een penibele situatie. Zijn koets stond ingeklemd tussen een hooiwagen en een kar vol wijnvaten in de Rue de la Ferronnerie in hartje Parijs. De vrouwen in de vele kraampjes in de straat keken met open mond toe hoe de lakeien van de koning in hun fraaie uniform de wagens aan de kant probeerden te trekken. Maar plotseling veranderde de komische situatie in een bloedige tragedie. Een man met een rode baard rende op de koninklijke koets af. Hij tilde zijn arm op, en bij het open raam blikkerde een mes in de zon. Met al zijn kracht stak de dader zijn wapen in het lichaam van de vorst. ‘Wat gebeurt er, uwe majesteit?’ riep Montbazon, een…

Een onderzoeksteam van het Britse University College London (UCL) heeft een digitale reconstructie gemaakt van het mechanisme van Antikythera, dat geldt als de eerste analoge computer. De overblijfselen van het ruim 2000 jaar oude toestel werden in 1901 gevonden in het wrak van een Romeins schip bij het Griekse eiland Antikythera. Sindsdien proberen wetenschappers uit te vogelen hoe het mechanisme werkt. Een probleem is dat er onderdelen ontbreken. De inscripties op het toestel stellen de baan van de zon, de maan en de planeten aan de hemel voor. In 2005 bleek uit een röntgenonderzoek dat het zons-en maansverduisteringen kon voorspellen. De onderzoekers van het UCL zijn nu een stukje verder. Op de voorkant van het toestel staan twee nummers: 462 en 442. De Grieken dachten dat er zo veel jaren…

ITALIË | Kunst Een verdwenen mozaïek uit de tijd van keizer Caligula is terug in Italië, meldt de website The Archaeology News Network. Het mozaïek kwam uit een van de twee enorme schepen – drijvende paleizen – die de keizer op het Nemimeer had. In 1929 liet de Italiaanse dictator Benito Mussolini de resten van de twee schepen bergen en kwamen ze in een museum bij het meer terecht. Dat brandde af in de Tweede Wereldoorlog, maar daarvóór was er al een mozaïek van 1,5 m˜ naar Rome gestuurd. Daar werd het tot de jaren 1950 bewaard, maar toen verdween het spoorloos. Pas een halve eeuw later kwam het weer boven water. In 2013 hield marmer-en steendeskundige Dario Del Bufalo een voordracht in New York tijdens een boekpresentatie. Hij hoorde…

Camera’s konden nog niet snel achter elkaar foto’s maken toen de pioniers van de fotografie bewegende beelden wilden opnemen. Daarom moesten ze creatief denken als ze in een paar seconden veel foto’s wilden maken. Toen Eadweard Muybridge in 1878 een galopperend paard wilde vastleggen, zette hij 24 camera’s op een rij op een Californische renbaan. Ze waren verbonden met dunne draden over de renbaan. Als het paard die raakte, nam de camera een foto. Zo liet Muybridge als eerste zien dat een paard in galop vier benen tegelijk los van de grond heeft. Daarnaast ontwikkelde de Engelsman de zoöpraxiscoop, de eerste echte filmprojector. Ook de Fransman Étienne-Jules Marey hield zich bezig met de bewegingen van dieren, en in 1882 kwam hij met het zogeheten chronofotografische geweer. Dat ‘schoot’ 12 foto’s…

Al in 1944 experimenteerde nazi-Duitsland met vliegtuigen die geen lange startbaann nodig hadden. Er was behoefte aan verticaal opstijgen omdat de geallieerden steeds vaker start-en landingsbanen bomdardeerden. De prototype ind van de oorlogererel, maar op de tekentafe een bleef vraag naar eld voorbee straaljager die bijv ip kon ineschi van een klein mari met vooien opstijgen om konv en. cherme voorraden te beschermen. De Britse Hawker Siddeley Harrier uit 1967 was de eerste VTOL-straaljager (vertical take-off and landing) die betrouwbaar genoeg was om in massaproductie te nemen. Later kwamen er meer Harrier-typen, en de toestellen boekten veel successen in de Falklandoorlog van 1982, toen ze schepen beschermden en Argentijnse stellingen op de eilanden bombardeerden. De Harriers werden in 2003 it productie genomen, en de eeste landen hebben ze niet eer.…

Voor de nazi’s was de belangrijkste taak van de vrouw om kinderen te baren die het voortbestaan van het ‘arische’ ras veiligstelden. Toen Hitler in 1933 aan de macht kwam, maakte hij zich zorgen over het dalende geboortecijfer. Daarom moedigde het regime seksueel verkeer vóór het huwelijk aan, hoewel het dat niet hardop zei. In 1934 ontving de Bund Deutscher Mädel, de organisatie voor meisjes van 14 tot 18 jaar, een geheime instructie, die de leiding opriep seks voor het huwelijk te stimuleren. De meeste Duitsers wisten echter best wat de meisjes deden als ze jongens van de Hitlerjugend ontmoetten. De gevolgen waren in ieder geval moeilijk te verbergen: Duitse ziekenhuizen werden overspoeld door tienermeisjes die zwanger waren of een geslachtsziekte hadden opgelopen. Eind jaren 1930 nam het aantal ongehuwde…

In 1958 bracht de Austin Motor Company de meest iconische Londense taxi uit: de FX4. Het Public Carriage Office, dat de taximarkt in de Britse hoofdstad reguleert, stelt strenge eisen aan de afmetingen van de cabine en de draaicirkel en veiligheid van de auto’s. Daarom rijden alle chauffeurs in hetzelfde, speciaal gebouwde voertuig. De FX4 is gebaseerd op zijn voorganger, de FX3, die van 1948 tot 1958 gemaakt werd. Die drukte al snel andere taximodellen uit de markt vanwege de lage prijs, en in tien jaar werden er 7000 van verkocht. Pas na een kleine 40 jaar kwam er een bruikbaar alternatief voor de FX4 op de markt: de bijna identieke LTI TX1. De taxi’s zijn niet allemaal geheel zwart meer, want sinds 1982 mag er reclame op staan. De…

Denemarken krijgt op 4 december 1943 bezoek van een oorlogsheld. Hitler heeft Erwin Rommel opgedragen de Atlantikwall, die de geallieerden buiten de deur moet houden, te versterken. Voor zijn eerste inspectie is de veldmaarschalk afgereisd naar het noorden van Europa. ‘In de middag voeren we naar Fanø, dat de toegang tot Esbjerg controleert,’ schreef admiraal Friedrich Ruge later. Ruge weet dat Esbjerg de enige havenstad aan de Deense westkust is die groot genoeg is om een invasieleger te bevoor raden en daarom een mogelijk doelwit is voor een geallieerde landing. Vanaf het eiland Fanø, dat tegenover Esbjerg ligt, varen 1000 man in boten uit om een invasie te simuleren. Het landingsstrand wordt verdedigd door troepen en vier kanonnen, die instructies hebben om met scherp te schieten. Granaten suizen over de…

1 Zwaar geschut lag op de loer De Atlantikwall had de zwaarste kanonnen van nazi-Duitsland. Sommige konden 180 graden draaien en waren slechts bedekt met camouflagenetten. Andere stonden in grote bunkers. Een voltreffer kon zelfs de grootste geallieerde oorlogsschepen tot zinken brengen. 2 Munitie lag klaar Onder in de bunkers sloegen de Duitsers munitie op. De magazijnen bevatten granaten van elk 600 kilo en ontstekers. Een rail onder het plafond leidde de granaten naar de munitielift van het kanon, die de munitie naar de schutters bracht die het kanon afvuurden. 3 Dieselmotor zorgde voor stroom Elke kustbatterij had een dieselmotor die de generator aandreef. Hierdoor was er altijd stroom, die de bewegende delen van het kanon aandreef en voor licht en ventilatie zorgde. 4 Muren van ruim 3 meter dik…

Hitler moest dood De Duitse generaal Heinrich Eberbach werd in augustus 1944 door de geallieerden gevangengenomen. De Britse inlichtingendienst luisterde zijn vertrouwelijke gesprekken met andere Duitse officieren in gevangenschap af. Eberbach zei: ‘Rommel vertelde me dat de Führer dood moest, er was geen alternatief. Die man moest weg.’ Aanslag was een beetje dom Jaren later vertelde Rommels zoon Manfred wat hij op zijn 15e zijn vader had horen zeggen over het mislukte complot: ‘De aanslag op Hitler was dom.’ Rommel wilde de oorlog beëindigen door zich aan de westerse geallieerden over te geven, maar zijn verwonding gooide roet in het eten. Rommel keurde aanslag goed Een Duitse geschiedenisstudent vond in 2018 documenten van Rudolf Hartmann, een van de samenzweerders bij de aanslag op Hitler. Niemand was het eerder opgevallen dat…

Het lag niet voor de hand dat Diocletianus ooit over het rijk zou heersen toen hij in 243 werd geboren in Salona in het huidige Kroatië. Hij groeide op in armoede in het huis van senator Annularis, waar zijn vader, een bevrijde slaaf, als schrijver werkte. Rond 270 ging de jonge Diocletianus het leger in, waar hij snel opklom in rang. Hij werd uiteindelijk bevorderd tot commandant van de elitecavalerie van de keizer. Deze positie bracht Diocletianus dicht bij de voortdurende machtsstrijd, waarin de ene keizer na de andere het loodje legde. Toen hij in 284 de macht greep, had hij dan ook een plan om het rijk waar hij zo van hield te herstellen – zonder te eindigen zoals zijn voorgangers.…

Lage productiviteit: De Communistische Partij bestuurde de Sovjet-Unie met behulp van talloze bureaucraten. Hopeloze besluiten werden jarenlang uitgevoerd, terwijl nieuwe ideeën zelden de kans kregen. In de voedingsindustrie werd twee derde van het werk handmatig verricht, want zo waren er meer banen. De productiviteit lag 60 procent lager dan in het kapitalistische Westen. Gebrek aan innovatie: De Sovjetleiders lieten zich in slaap sussen door de rijkdom aan onder meer olie en steenkool. Bedrijven werden alleen beloond voor het behalen van het productiequotum, niet als ze meer of nieuwe producten maakten op het niveau van het Westen. Veel hardwerkende arbeiders vonden het demotiverend dat hun luie collega’s evenveel betaald kregen als zij. Dalende olieprijzen: De Amerikaanse president Ronald Reagan sloot een deal met Saoedi-Arabië om de olieproductie te verhogen en zo…

Aangstaanjagende symbolen Keltische krijgers uit West-Europa gebruikten tussen 700 v.Chr. en 900 n.Chr. tatoeages om de vijand schrik aan te jagen. De karakteristieke symbolen werden in de huid geprikt met de blauwe kleurstof van de plant wede. Later namen de Vikingen het gebruik over, waarschijnlijk toen ze tegen de Kelten vochten tijdens hun plundertochten op de Britse Eilanden. Lichaamskunst is teken van de maffia De Japanners gebruiken al duizenden jaren tatoeages, als spirituele tekens en om misdadigers te brandmerken. Maar in 1868 verbood de keizer de lichaamsversieringen om het imago van zijn land op te poetsen. Vandaag de dag zijn ze weer toegestaan in Japan, maar je komt met tatoeages vaak een badhuis niet in, want ze staan alom bekend als symbool van de Japanse maffia, de yakuza. NEW YORKER…

In 1410 konden de inwoners van Praag hun prachtige nieuwe astronomische uurwerk voor het eerst bewonderen. Het was gebaseerd op de principes van het astrolabium, maar was een stuk groter, en dat was een unicum. De vele schijven van de klok zijn een uitvergrote versie van de tweedimensionale sterrenhemel met bewegende delen van de wijzerplaat van een astrolabium. Bovendien was het uurwerk een fraai staaltje handwerk. Naar verluidt was de burgerraad van Praag zo tevreden over het werk van de klokkenmaker dat ze hem blind lieten maken om te voorkomen dat hij een andere stad ook zo’n fraai uurwerk zou schenken. De inwoners hadden alle reden om trots te zijn op de klok, die de bewegingen van de maan en de zon en het ondergaan van de zon laat zien.…

De conservatieve Britse premier Neville Chamberlain ziet er bleekjes, maar vastberaden uit als hij op 10 mei 1940 de ontvangstruimte van Buckingham Palace in Londen betreedt. Een uur eerder heeft hij te horen gekregen dat Labour, de arbeiderspartij, niet onder zijn leiding in de regering wil gaan zitten. Een coalitie van de twee grootste partijen van Groot-Brittannië is volgens iedereen de enige manier om het land veilig door de oorlog tegen nazi-Duitsland te loodsen, maar het toegeeflijke beleid van Chamberlain jegens de Führer is velen in het verkeerde keelgat geschoten. Als Labour de regering in gaat, moet de oude premier wijken. Dat is een keiharde voorwaarde. Een teleurgestelde Chamberlain deelt koning George VI op neutrale en waardige toon mee dat hij aftreedt. Met een zwaar gemoed aanvaardt de vorst het…

Sinds oktober 1939 pleitte Churchill voor de oprichting van een burgerbescherming: een leger van burgers dat in geval van oorlog fabrieken en communicatielijnen moest beschermen. Op 14 mei 1940 was het zo ver. Mannen tussen de 17 en 65 konden zich aanmelden, maar de bovengrens werd niet gehandhaafd. Het oudste lid was vermoedelijk Andrew Parr, die in 1941 zijn 82e verjaardag vierde. In juli telde de eenheid 1,5 miljoen man, en op aangeven van Churchill kreeg die de korte en krachtige naam Home Guard.…

Brittannië was de noordelijke voorpost van het Romeinse Rijk. Tacitus schreef over het eiland: ‘Het weer is weerzinwekkend met veel regen en mist, maar het is er niet extreem koud.’ Volgens de schrijver leefden er stammen op het eiland, zoals de Siluren met hun ‘donkere gezichten’ in het huidige Wales en de Caledoniërs met ‘roodachtig haar’ in het huidige Schotland. Vooral de Britse strijdwagens maakten indruk: ‘Sommige stammen hebben strijdwagens. De edelman stuurt, en zijn ondergeschikten vechten.’ Tacitus was echter niet te spreken over de organisatie van de Caledonische gemeenschappen: ‘Ooit gehoorzaamden ze koningen. Nu bestaan ze uit clans onder rivaliserende leiders. In feite heeft hun gebrekkige samenwerking ons nog het meest geholpen bij onze oorlog tegen hun sterkste naties.’…

In de 14e eeuw deden de idealen van de ridderlijkheid opgeld, en tegen het einde van de eeuw kwam er een nieuw verschijnsel op: pas d’armes. Dat hield in dat een of meer ridders een brug, poort of weg blokkeerden en alle ridders die wilden passeren uitdaagden voor een duel of toernooi. Zo konden ze hun reputatie versterken en eer opbouwen. Er zijn duizenden meldingen bekend van wegen die versperd werden door pas d’armes. Een van de beroemdste beoefenaars is de ridder Suero de Quiñones, die in 1434 met 10 collega’s een pas d’armes uitriep bij de brug over de rivier de Órbigo in Castilië. Suero’s groep zwoer bij de brug te blijven tot ze 300 lansen in de strijd hadden gebroken. Na 166 gevechten waren Suero en zijn mannen…

Op zondag 30 januari 1972 gingen ongeveer 15.000 Ieren de straat op in de stad Derry om vreedzaam te demonstreren. De demonstratie werd geleid door de politicus Ivan Cooper, die zich kwaad maakte over de manier waarop de katholieken in Noord-Ierland werden behandeld door de Britse overheid. En die dag gaf hem geen reden om zijn mening bij te stellen. Het pro-Britse leger was massaal aanwezig om eventuele relschoppers en gewelddadige separatisten op te pakken. De Britse soldaten beweerden later dat ze werden aangevallen door de IRA en begonnen met scherp te schieten op de demonstranten. In de hele stad braken vervolgens rellen uit en er vielen 13 burgerslachtoffers.…

De beste slingeraars kwamen van Mallorca Ze werden met een slinger in de hand geboren en troffen een doelwit op 200 meter afstand met een steen. Slingeraars van de Balearen waren in de oudheid felbegeerde elitesoldaten. Vreedzaam protest Martin Luther King predikte geweldloosheid en zette zich met gevaar voor eigen leven in voor zwarte burgerrechten. Meesterontsnapper had fans Telkens als Jack Sheppard de benen neemt uit de gevangenis, wordt hij populairder in Engeland. Mensen betalen om hem te bezoeken, maar hem wacht de galg. Groot thema Van een Afghaanse grot naar New York City In 2001 vlogen terroristen het World Trade Center binnen. HISTORIA volgt de aanslag, van de planning tot de dood van 2977 mensen. Lees ook … • Britse commando’s met een buikje • Griekse vrouwen worden opgesloten •…