Inhoudsopgave van Editie 8 - 2025 - Filosofie Magazine

Een van de lekkerste geluiden uit mijn jeugd vond ik het getik in de naaf van het achterwiel van de fietsen van mijn ouders. Terwijl ik mij op mijn rode fietsje geluidloos een slag in de rondte trapte, gleden zij onder begeleiding van het kalme tikken haast onbewogen naast mij voort. Het geluid, dat alleen ontstond als zij hun voeten stilhielden, heeft me op jonge leeftijd al voor het wonder van het genot geplaatst. Want toen al vroeg ik me af hoe een geluid lekker kan zijn. Bij lekker dacht ik aan eten, of aan de kleine rugmassage die ik kreeg als ik na het eten bij mijn vader op schoot kroop – pitjit noemde hij dat met heimwee naar Indonesië. Het kwam niet in mij op dat geluiden evengoed…

Mijn streven is om mezelf op te heffen, zei ik tegen mijn collega's. Jezelf overbodig maken is het zinvolste wat er is. Ik stond er niet bij stil dat dit verkeerd kon worden opgevat. Ik dacht aan mijn favoriete gifje: Homer Simpson die met zijn gele hoofd en bolle buik achteruit de bosjes in verdwijnt. Het is op zoveel momenten van toepassing. Als je iets doms doet en door de grond kunt zakken, als je al bij het begin van de werkdag liever terug in bed kruipt, als je er een potje van hebt gemaakt en geen verantwoordelijkheid wil nemen. Niets Homer Simpsons is mij vreemd. Maar dat zachte oplossen in een bed van bladeren verbeeldt ook de wensdroom niet meer nodig te zijn omdat ik mezelf heb ‘weggewerkt’. Een…

Whitney Houston begon in 2020 aan een nieuwe tournee. Een hologram van Whitney Houston, welteverstaan; de zangeres van vlees en bloed overleed in 2012. Destijds was de verschijning van haar digitale dubbelganger een knap staaltje futuristische techniek, maar inmiddels hoeft er nauwelijks meer van te worden opgekeken. Generatieve AI zijn getraind op menselijke data en kunnen de stijl van iedere persoon die een flinke digitale voetafdruk heeft achtergelaten kopiëren: schrijvers, schilders, zangers en ook filosofen. Een wereld vol digitale dubbelgangers ligt binnen handbereik. Is zo'n wereld wenselijk?  Ja Digitale dubbelgangers zijn geen volledige maar gedeeltelijke kopieën: ze beantwoorden e-mails in de stijl van persoon X of schrijven columns in de stijl van persoon Y. Daarmee kunnen ze mensen veel werk uit handen nemen. Techniekfilosofen John Danaher en Sven Nyholm betogen…

De schilder Henri Matisse bedacht naar eigen zeggen zijn kunstwerken niet zelf, maar gehoorzaamde enkel de wens van de lijnen. Maar hoewel de inspiratie van de kunstenaar dus van buiten hemzelf lijkt te komen, is er niemand die dezelfde lijnen schildert als Matisse. Daarin lijkt het genot van kunst scheppen op het genot van seks, vindt de Franse filosoof Jean-Luc Nancy. Zowel bij een orgasme als bij het maken van kunst lijk je jezelf te verliezen in iets dat buiten jezelf ligt, terwijl er tegelijkertijd onmiskenbaar iemand is die schildert, zingt of klaarkomt Maar als jij dat niet bent, wie of wat geniet er dan? Nancy's denken over genot is getekend door de traditie van het deconstructivisme. Hij kent genot geen vaste betekenis toe, maar probeert de verschillende lagen, tegenstrijdigheden…

James Reston schreef in The New York Times van 7 juli 1957: Een inspecteur voor de gezondheidszorg berichtte deze week dat een muisje, dat vermoedelijk televisie had gekeken, een klein meisje en haar volwassen kat had aangevallen. Zowel de muis als de kat hebben het overleefd en het voorval wordt hier slechts vermeld als herinnering aan het feit dat onze wereld lijkt te veranderen. Na drieduizend jaar van explosie, door middel van fragmentarische en mechanische technologieën, is de westerse wereld bezig te imploderen. Gedurende de eeuwen van mechanische technologie hadden wij ons lichaam extensies gegeven in de ruimte. Nu, na ruim een eeuw van elektrische technologie, hebben wij ons centrale zenuwstelsel zelf een extensie gegeven in de vorm van een wereldomvattende omarming die zowel ruimte als tijd, althans op onze…

Het is niet moeilijk om te zien dat andere mensen het bij het verkeerde eind hebben. Anderen geloven in complottheorieën, stemmen op idioten, klampen zich vast aan onzin en bijgeloof. Jij niet. Daarvan ben je overtuigd. Maar het lastige is: iedereen gelooft zijn eigen gedachten. De kunst is dus je eigen gedachten net zo kritisch te bekijken als die van anderen. Dat is moeilijk; meestal moet er iets behoorlijk ingrijpends gebeuren willen mensen dat doen. Toch kun je ook zonder crisis een beginnetje maken. De verkiezingen zijn een mooi moment. Stem niet blind op de partij waar je altijd al op stemde, maar onderzoek je aannames: 1. Schrijf op welke vijf punten je politiek gezien het belangrijkst vindt zonder andere bronnen te gebruiken. Bekijk vervolgens drie partijprogramma's: welke zit het…

Marli Huijer is emeritus hoogleraar publieksfilosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. In haar boek Discipline (2013) beschrijft ze waar de weerzin tegen discipline vandaan komt. ‘Onder andere van de existentialisten, die vrijheid en persoonlijke verantwoordelijkheid hoog in het vaandel dragen en zich afzetten tegen regels die van buitenaf worden opgelegd. En van de Franse filosoof Michel Foucault, die meent dat discipline als een onzichtbaar machtsmechanisme wordt gebruikt om ervoor te zorgen dat iedereen elkaar – en zichzelf – in het gareel houdt.’ Maar om dat wat het leven de moeite waard maakt te realiseren in een samenleving vol afleidingen en mogelijkheden hebben we juist discipline nodig, zegt Huijer. ‘Die discipline moet je niet bij autoriteiten of in je binnenste zoeken. Ze ontstaat door samen te werken met je vrienden en…

Kun je denken aan niets? Probeer het eens. Dat valt nog niet mee. Want wat moet je je nu bij niets voorstellen? Niet iets natuurlijk. Kan dat wel, denken aan niets? Of denken we altijd aan iets? Over de vraag of we kunnen denken aan niets schreef de Duitse filosoof Martin Heidegger in zijn Inleiding in de metafysica (1953). Hierin schrijft hij dat er een fundamentele vraag bestaat die voorafgaat aan alle andere vragen: ‘Waarom is er iets en niet veeleer niets?’ Deze vraag, die hij overneemt van Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716), laat zien hoe belangrijk het niets is voor ons begrip van het bestaan. Het bestaan, dus alles wat er is, begrijpen we pas werkelijk als we het relateren aan het absolute tegendeel: niets. Wat is een gedachteexperiment? Wetenschap…

Dood [mannelijk en vrouwelijk] /doːt/ dood is het einde van het leven. Veel filosofen buigen zich over de vraag of er iets na de dood is. De Griekse filosoof Epicurus (341-270 v.Chr.) denkt dat we ons daar geen zorgen over hoeven te maken: zolang wij er zijn is de dood er niet en wanneer de dood er is zijn wij er niet. We hebben alleen het leven, waar we volop van moeten genieten, daarna is er niets. De christelijke filosoof Augustinus (354-430) gelooft daarentegen wel in een hiernamaals. Een gelukkig leven na de dood is wat werkelijk belangrijk is – daarom kun je hier op aarde maar beter deugdzaam zijn. Nihilisme [onzijdig] /ni.ɦiˈlɪs.mə/ ni-hi-lis-me is de filosofische stroming die beweert dat het leven geen intrinsieke waarde of zin heeft. De…

‘De gevolgen van de klimaatcrisis zijn reëel: mensen en dieren sterven, natuurgebieden worden vernietigd. Wetenschappelijk onderzoek alleen biedt geen antwoorden op de grotere vragen: wat vinden we waardevol, en waarom? Hiermee begeven we ons op het terrein van de filosofie. Deze discipline reikt je kennis aan en daagt je daarnaast uit om je eigen standpunt te bepalen. Want filosofie is niet alleen iets om te leren – het is ook iets om te doen.’ Met deze ferme woorden beginnen filosofiedocent Dyane Til en trainer van politici Marloes Boere hun boek Dier, natuur en mens. Milieufilosofie en dierethiek. Met hun openingsessay willen de auteurs lezers confronteren met dierenleed, armoede en de dreigende verergering van deze problemen. Tegelijkertijd willen ze lezers inspireren tot nieuwe manieren om zich tot deze mondiale problemen te…

Lethargisch ‘Het land is ziek, lusteloos en lethargisch,’ schrijft de Franse filosoof Simone Weil. De westerse samenleving lijdt volgens haar aan ontworteling: we zijn de verbindingen met de omgeving en de gemeenschap verloren. Om dit tegen te gaan, pleit ze ervoor dat niet de rechten van mensen centraal moeten staan, maar de verplichtingen die mensen tegenover anderen hebben. In deze interessante maar ook ingewikkelde studie bespreekt filosoof Jacques Graste het politieke denken van Weil. Waardig We hebben het vaak over de kloof tussen arm en rijk. Maar volgens politiek filosoof Dick Timmer doen we dat op een te beperkte manier: onrechtvaardigheid zou niets meer zijn dan een verkeerde verdeling van kapitaal. Bovendien zou ongelijkheid makkelijk kunnen worden opgelost door aan wat knoppen te draaien. Timmer vraagt zich terecht af wat…

Priemende ogen ‘Zichtbaarheid is een valstrik,’ noteerde de Franse filosoof Michel Foucault (1926-1984) in Discipline, toezicht en straf. Hij schrijft daarin over het panopticon, een koepelgevangenis waarin gevangenen altijd zichtbaar zijn voor de bewaker terwijl ze nooit weten of die daadwerkelijk kijkt. Door de constante dreiging van priemende ogen houden de gevangenen zichzelf het gareel en beperken ze dus hun eigen vrijheid. Buiten de gevangenis worden we weliswaar niet lijfelijk van onze vrijheid beroofd, maar de samenleving als geheel lijkt volgens Foucault op een panopticon waarin de overheid ons gedrag via subtiel toezicht dicteert. De film Brazil (1985) toont hoe bureaucratie, eindeloze formulieren en alles-registerende controlekamers een zelfdisciplinerend effect hebben, net als het panopticon. Maakt de moderne mens zichzelf tot gevangene?…

zomerschool Ethiek Volgens Spinoza kun je pas gelukkig worden als je je denken en doen laat leiden door de rede. Dat idee vormt de basis van zijn ethiek, waarover je bij de zomerschool van de ISVW alles kunt leren. De meerdaagse cursus wordt gegeven door Spinozakenners Jan Fesevur en Maarten van Buuren. ISVW · Leusden · 11 augustus t/m 15 augustus · vanaf € 917,70 · isvw.nl socratisch gesprek Vragenderwijs Het beste antwoord is een nieuwe vraag, vond Socrates. In het Filosofisch Café Steenwijkerland kun je kennismaken met de nog altijd invloedrijke socratische methode. Onder leiding van Karel van Haaften ga je in groepsverband in gesprek over je denken en de aannames die daaraan ten grondslag liggen. Filosofisch Café Steenwijkerland · Steenwijk · 28 augustus om 14:00 · € 12,50…

Instappen Schoenen zijn strikt genomen middelen. We schieten ze aan als we iets uit de schuur moeten pakken, zodat we geen koude, vieze of natte voeten krijgen, en we ons niet bezeren. Maar zodra we instappen voelt iedereen zich onmiddellijk verheven boven deze middelmatigheid. Bij schoenen met hakken is dit letterlijk zo, en omdat de middelmatigheid afneemt naarmate de hak hoger wordt, is de verheffing tot een nieuwe status quo radicaler. Maar ook met klompen, sloffen of kaplaarzen stappen we telkens moeiteloos en zonder het te willen in een andere wereld. En dat zien we als we schoenen zien: de middelen die we gebruiken om te doen wat we willen, brengen ons ook altijd iets wat we niet wilden, maar wel willen.…

Wie is Kelly-Qian van Binsbergen? Kelly-Qian van Binsbergen (vermoedelijk 1992) is programmamaker en journalist. In de documentaireserie De Afhaalchinees duikt ze in haar eigen adoptiegeschiedenis. Wie is Immanuel Kant? Immanuel Kant (1724-1804) staat aan het begin van het moderne denken. Volgens hem was elke filosofie in vier vragen te vatten. Wat kan ik weten? ‘Voordat ik begon aan de documentaireserie De Afhaalchinees dacht ik dat ik veel over mezelf wist. Ik had daarbij veel zelf ingevuld, nam veel voor waar aan. Door me te verdiepen in mijn adoptiedocumenten besefte ik dat ik niets wist. Het lijkt wel alsof ik voor mijn adoptie niet heb bestaan. Ik heb weinig tot geen babyfoto's uit die tijd, mijn papieren kloppen niet, ik weet niet precies hoe oud ik ben en op welke dag…

Vroeger werd de sneaker alleen gedragen op het sportveld en in subculturen zoals de hiphopscene, maar tegenwoordig zie je dit schoeisel zelfs bij een bezoek aan de opera. ‘Volgens klassieke sociologische theorieën verloopt mode top-down: de lagere klasse imiteert de hogere,’ vertelt Rudi Laermans, hoogleraar sociologie aan de KU Leuven. ‘Maar bij sneakers – en daarvoor al bij jeans – zien we een omgekeerde ontwikkeling: werkmanskledij dringt door tot hogere klassen en wordt zelfs acceptabel in formele settingen. Socioloog Cas Wouters dacht dat deze “informalisering” voortkomt uit de groeiende weerzin tegen autoriteit in de jaren zestig. Daarnaast kunnen mensen uit lagere klassen de laatste decennia door de toegenomen sociale mobiliteit makkelijker hogerop komen, en nemen ze hun kledingsmaak mee. En dan is er nog de invloed van de “creatieve economie”…

De Chinese staatsman Zichan heeft zijn land goed op orde. Maar tot zijn schaamte ziet hij zijn verantwoordelijkheidsbesef niet terug bij zijn broers; zij zijn vooral druk bezig hun lusten te botvieren. Wanneer Zichan hen tot een respectabeler leven probeert te verleiden, wijzen zijn broers hem resoluut af: ‘Wij willen de blijdschap die dit ene leven ons te bieden heeft ten volle beleven.’ Ze hebben geen tijd om zich zorgen te maken over hun reputatie. Zichan zou er volgens hen goed aan doen hun levenshouding over te nemen: als iedereen in harmonie met zijn eigen wensen leeft, zijn er geen staatsmannen meer nodig. Volgens de Chinese filosoof Yang Zhu, die het verhaal over Zichan en zijn broers vertelt, is het leven kort en vol met kwellingen. Dus waarom zouden we…

Is je brein na een mooie wandeling of een verrukkelijk dessert nog precies hetzelfde als ervoor? De Franse filosoof Catherine Malabou stelt in haar werk dat we onszelf moeten begrijpen als plastisch: voortdurend van vorm veranderend. Plasticiteit is zowel mentaal als lichamelijk, want denken en het lichaam staan niet los van elkaar, maar vormen elkaar juist. Gedachten, trauma's en genotservaringen vervormen onze identiteit en beïnvloeden zelfs de fysieke verbindingen in onze hersenen. We zijn dus geen passieve ontvangers en verwerkers van gebeurtenissen, maar wezens die zichzelf kunnen vormgeven door ervaringen te verwerken en door na te denken. Zeggen dat een heerlijke maaltijd levensveranderend was, is dus minder overdreven dan het lijkt. Maar hoe zit dat bij andere bronnen van genot? Malabou wijdt haar boek Gewist genot aan het enige menselijke…

Socrates, de grondlegger van de westerse filosofie, was een vreemde figuur. Hij schreef nooit iets op, maar hing rond in de straten van Athene, waar hij dialogen aanging met de lokale jeugd: wat is rechtvaardigheid? Wat is kennis? Wat is ware liefde? Daarbij daagde hij zijn gesprekspartners uit om tot de kern te komen: ‘Je geeft nu allerlei voorbeelden van rechtvaardigheid, maar zeg me wat rechtvaardigheid nu eigenlijk ís.’ Zoeken naar hoe de dingen eigenlijk zijn – dat is de grote fout van de filosofie, vond de Oostenrijkse filosoof Ludwig Wittgenstein (1889-1951). De meeste filosofen gaan net als Socrates de diepte in om de essentie van dingen te ontwaren. Maar wat nou, vroeg Wittgenstein zich af, als er geen essentie is? Wat als de betekenis van iets als rechtvaardigheid juist…

Neem eens het snoertje van je vorige oplader: de hele tragedie van de naoorlogse twintigste eeuw zit erin vervat. Aan de ene kant heb je ‘de stekker’, de tweepolige Europlug die in 1963 de norm werd in Europa. Aan de andere kant heb je, ja, wat eigenlijk? Een eindeloos kluwen aan blokjes, rondjes, contactjes, pooltjes en klemmetjes, naargelang het merk en het model van je gsm en de mate waarin de maker zin had om je te koeioneren. Want iedereen vergeet wel eens een ladertje en, haha!, dan kunnen we op de luchthaven 40 euro rekenen voor een snoertje. Jaren zestig tegenover jaren tien. Toen waren landen aan zet, nu bedrijven. Aan de ene kant: internationaal overleg tussen landen die de markt een norm opleggen. Aan de andere kant: steenrijke…

Vorige maand was ik op onze jaarlijkse familiedag. Koffie, appelgebak, badminton in het gras, neven en nichten die ik een jaar niet heb gezien. Zoals dat gaat als je elkaar een jaar niet ziet of spreekt, moet je ergens beginnen. Dus waarom niet met die aloude, fijne, makkelijk te beantwoorden vraag. ‘Hoe gaat het met je,’ vraagt tante Ria terwijl ze in haar koffie roert. ‘Goed, dank je,’ antwoord ik braaf. En toch voel ik me meteen ongemakkelijk. Wat zou er gebeuren als ik eerlijk zou antwoorden? ‘Nou, ik slaap eigenlijk al weken slecht, omdat ik me zorgen maak over werk. Gisteren heb ik een halfuur gehuild om een reclamespotje van de Dierenbescherming. Oh, en ik twijfel de laatste tijd veel aan mezelf. Suiker?’ We hebben allemaal wel een stapeltje…

Wat is het niets? Waarom is er iets en niet niets? Is niet-bestaan hetzelfde als niets zijn? Is fictie iets of niets? Was je voor je geboorte niets? Is leegte hetzelfde als niets? Hebben we het niets nodig? Kunnen we ons een volstrekt niets voorstellen? Is het niets iets? Heeft het niets grenzen?…

Apuleius van Madauros, die leefde in de tweede eeuw na Christus, is vooral bekend van De gouden ezel, de enige in zijn geheel overgeleverde Latijnse roman. Hij was schrijver, succesvol redenaar en een veelzijdig geleerde, maar in de eerste plaats beschouwde hij zichzelf als filosoof. Zijn Leven en leer van Plato is alleen al interessant omdat samenvattingen van Plato uit de oudheid zeldzaam zijn. Natuurlijk is er later ongelooflijk veel over Plato geschreven, maar uit globaal dezelfde periode als Apuleius’ werk zijn slechts twee andere overzichten overgeleverd. We zien Plato dus door de ogen van een tweede-eeuwse lezer. Een zeer zelfverzekerde lezer om precies te zijn, die Plato onbekommerd aanpast aan zijn eigen interesses: hij laat veel van Plato weg en voegt er zaken aan toe die hij niet bij…

Stel je voor: de avondschemering is gevallen, en Julia leunt over de reling van een balkon en wuift naar Romeo. Die roept verrukt: ‘Julia, je bent de zon!’ Is Romeo's uitspraak dan waar? Dat is natuurlijk een hopeloos onromantische vraag, maar het antwoord van Herman de Regt en Hans Dooremalen in Metaforen die ons het bos in sturen is al helemaal gortdroog. ‘Iedereen weet dat Julia niet de ster is die het dichtst bij onze planeet staat,’ schrijven de twee wetenschapsfilosofen. Dus helaas, Romeo verspreidt een onwaarheid. Misschien bedoelt hij dat hij Julia mooi vindt? In dat geval is het volgens de auteurs beter om de metafoor achterwege te laten en gewoon te zeggen: ‘Julia is mooi.’ Dan moet Julia wel ook feitelijk mooi zijn, anders verkoopt Romeo alsnog leugens.…

lezing Dankzij de vooruitgang van de wetenschap beschikken we over kennis als nooit te voren. Toch blijft irrationaliteit hardnekkig aanwezig in onze samenleving. In deze lezing vertelt filosoof Maarten Boudry wat kritisch denken is en hoe je weerstand biedt aan pseudowetenschap en bijgeloof. De kwetsbaarheid van ons brein is op 6 augustus in Knokke-Heist bij te wonen. cultuur.knokke-heist.be groepsreis Zijn we ons brein? Tijdens deze reis naar Berlijn onderzoek je wat de mens is, en in hoeverre het materiele mensbeeld van neurobioloog Dick Swaab en historicus Yuval Noah Harari klopt. De reis wordt begeleid door filosoof en theoloog Rico Sneller en vindt plaats van 25 t/m 30 augustus. piedaterrereizen.nl documentaire Tao is een Chinese levensfilosofie waarin rust centraal staat. In de documentaire Het spel van Tao houdt meervoudig tafeltenniskampioen en…

Spelenderwijs In het videospel Socrates Jones: Pro Philosopher speel je een accountant die met beroemde filosofen in discussie raakt over de aard van moraliteit. Zo ben je voor je het weet spelenderwijs wijs. store.steampowered.com · gratis Lachspieren De stoïcijn Seneca was een steenrijk staatsman, maar hij raadde zijn lezers aan vooral sober te leven. Is dat hypocriet of juist wijs? Gelukkig vindt hij het in ieder geval niet erg als deze tegenstelling op de lachspieren werkt. cafephilebus.com · € 21,95 Geurig ‘Ik steek mijn vinger in het bestaan – het ruikt nergens naar,’ schreef de Deense filosoof Søren Kierkegaard in De herhaling. Zou er aan deze vingerpop wel een geurtje zitten? philosophersguild.com · € 7,66 Goed geluk ‘Alle beperking maakt gelukkig,’ vond de Duitse filosoof Arthur Schopenhauer. Daar drinken we op! Of word…

Luister de hele podcast Marthe Kerkwijk: ‘Hannah Arendt wijdde haar oevre aan de vraag of je een beter mens wordt van denken. Ze woonde het proces bij van Adolf Eichmann, een hooggeplaatste SS'er, en zag dat hij willens en wetens niet nadacht. Arendt bedoelt dan met denken: nadenken over morele betekenis. Eichmanns efficiëntie vergde wel strategisch, instrumenteel denkwerk, maar een normaal mens zou zich afvragen wat zijn werk betekent, of het zinvol is hier zijn leven aan te wijden. Eichmann, zei ze, weigerde zichzelf die vraag te stellen. Volgens Arendt maakt die weigering hem onmenselijk. Het is voor haar een menselijke beweging om nu en dan na te denken over waarom je de dingen doet die je doet.’ Coen Simon: ‘Misschien word je van filosofie dus geen beter mens, maar…

De volgende editie ligt op 9 september in de winkel Ten halve gekeerd Wat bereik je door op te geven? De Britse psychoanalyticus Adam Philips buigt zich over de vrijheden die we verkrijgen door onze doelen te laten varen. Fitte filosofie Is sport wel een spel, of puur politiek? Sportfilosoof Sandra Meeuwsen onderzoekt de ethische vraagstukken die op het sportveld spelen. Morele chaos Alasdair MacIntyre (1929-2025) verzette zich tegen de gedachte dat goed en kwaad slechts kwesties van persoonlijke smaak zijn. Hij blies de moraal nieuw leven in.…

Een bij op zoek naar nectar maakt – voor de goede verstaander – een heleboel lawaai. Hij zoemt rond, klapperend met zijn vleugeltjes als hij landt en opstijgt. Planten als de leeuw enbek maken daar graag gebruik van, laat nieuw onderzoek zien: als ze de geluids trillingen van de bij opmerken, maken ze meer nectar aan om hem te lokken. Eigenlijk baseren deze planten zich dus op hun verwachtingen, zegt Julia Jansen, fenomenoloog en directeur van het Husserl-archief in Leuven. ‘Verwachtingen zijn ideeën over de toekomst, gebaseerd op ervaringen uit het verleden. Dat is precies hoe de planten hier te werk gaan: ze leren van eerdere ervaringen met bijen en hun geluiden, en bereiden zich voor op de verwachte toekomst.’ Dat betekent niet dat de verwachtingen van planten en mensen…

Klinkt een eindeloze stroom van het lekkerste eten, de mooiste kleren en de avontuurlijkste vakanties je als muziek in de oren? Voordat we toegeven aan onze verlangens naar vluchtig genot kunnen we beter een tweede keer nadenken, dacht de Griekse filosoof Epicurus. Dat klinkt op het eerste gezicht misschien tegenstrijdig met het hedonisme waar Epicurus om bekendstaat. Volgens zijn leer is genot het hoogste doel en zijn alle goede dingen uiteindelijk terug te voeren op genot en alle slechte dingen op pijn. De mate waarin iets bijdraagt aan plezier of juist pijn bestrijdt, bepaalt volgens hem de waarde ervan. Toch is Epicurus’ filosofie geen aansporing om al onze behoeften onmiddellijk te vervullen. Om genot te ervaren moeten we onze verlangens juist beteugelen. Vluchtige pleziertjes leiden op de langere termijn immers…

Waarom hebben mensen eigenlijk seks? Dat lijkt misschien een flauwe vraag, maar zo makkelijk te beantwoorden is die niet. Ja, biologisch gezien om ons voort te planten, maar alleen het scala aan anti-conceptieproducten laat al zien dat die verklaring niet opgaat. Het orgasme dan? Dat kan toch niet het enige doel zijn; veel seksuologen benadrukken dat het bij seks niet alleen om de climax gaat, maar om het geheel van lichamelijke en emotionele ervaringen. Zo zei seksuoloog Ellen Laan: ‘Seks is pas goed als beide partners ervan genieten, en dat genieten is meer dan klaarkomen.’ Maar wat is dat genieten dan precies? Waarin zit het genot bij seksueel genot? En hoe hangt dat genot samen met verlangen – waar verlangen we precies naar als we verlangen naar seks? Plato (ca.…

‘De eigenzinnigste onder de filosofen.’ Zo wordt Vladimir Jankélévitch omschreven in een recente dertiendelige podcast van France Culture. Jankélévitch is er opgenomen in de reeks ‘Grote stemmen van de twintigste eeuw’. Een grote, eigenzinnige stem, dat is Jankélévitch zeker. Wat maakt hem zo bijzonder? Jankélévitch werd in 1903 in Bourges geboren in een gezin van Russische migranten. Zijn vader was een humanistische intellectueel pur sang en vertaler van Duitse en Russische auteurs naar het Frans. Jankélévitch’ vijf jaar oudere zus was begiftigd met een uitzonderlijk muzikaal talent. Ze werd pianiste en leerde Vladimir al op jonge leeftijd piano spelen. Zowel de Russische cultuur als de muziek zullen een centrale rol spelen in het denken van Jankélévitch. In 1922 begint Jankélévitch met studeren aan de École Normale Supérieure in Parijs. Daar…

De raad van bestuur van een groot bedrijf in de Rotterdamse haven had zich door de directeur personeelszaken laten verleiden tot een socratisch gesprek. Ter introductie vertelde ik dat het ging om ‘langzaam denken’. Onmiddellijk werd ik geïnterrumpeerd door de voorzitter, een gezette man met een rood hoofd en een cholerische blik. ‘Daar houden wij niet van in Rotterdam!’ Ik schrok, het klonk als: ‘Wat heb je aan dat softe intellectuele gedoe in een omgeving van “geen woorden maar daden”?’ Dezelfde man probeerde een half uur later met een nog roder hoofd onder woorden te brengen wat in zijn bedrijf moest worden verstaan onder ‘een gezonde werkomgeving.’ Langzaam denken, je ontkomt er niet aan. Hannah Arendt heeft het verschil tussen de twee manieren van denken scherp geanalyseerd. Instrumentele rationaliteit is…

Discipline associëren we vaak met een inperking van onze vrijheid, ziet filosoof Marli Huijer. Maar volgens haar hebben we discipline juist nodig om vrij te zijn. ‘Discipline stelt je in staat om te bereiken wat je belangrijk vindt voor een goed leven.’ Ze geeft zeven tips om discipline te ontwikkelen. tip 1 Zoek de juiste techniek voor je doel ‘Discipline is niet één vaardigheid, maar een overkoepelende naam voor verschillende technieken. Als je goed wil worden in voetbal zul je andere disciplinemechanismen moeten gebruiken dan wanneer je tijd wil vrijmaken om van de natuur te genieten. Ga op zoek naar de juiste vorm van discipline om de door jou gewenste vaardigheid te oefenen, en kijk af bij mensen die er al goed in zijn.’ tip 2 Bedenk wat je tegenhoudt…

Wat is het niets? Filosofie is makkelijker als je denkt. Maar van welk spul zijn je gedachten? Een korte inleiding in de filosofie van het niets. Het woord ‘niets’ gebruiken we meestal als een uitvlucht. Er komt rook uit de oven, maar je roept: ‘Niets aan de hand!’ Of een kind wordt betrapt op het plagen van zijn broertje en zegt: ‘Ik doe niets’. ‘Niets’ betekent in deze gevallen eigenlijk alsnog ‘iets’, maar iets dat volgens de spreker niet belangrijk of niet erg is. Maar waar hebben we het over als we het echt over niets hebben – over de totale afwezigheid van iets? Bestaat het niets eigenlijk? Dat vond de Griekse filosoof Parmenides (ca. 515 v.Chr.) een onzinnige vraag. Natuurlijk bestaat het niets niet: ‘Het zijn is, het niet-zijn…

In het gelijknamige stuk van Shake speare is Othello getrouwd met Desdemona. De slechterik Jago doet Othello geloven dat Desdemona vreemdgaat, maar dat is helemaal niet zo. Het stuk laat zien dat mensen diep geraakt kunnen worden door iets wat niet echt is: er is geen affaire, en toch wordt Othello gek van jaloezie, omdat hij denkt dat die er wel is. Als hij dit niet zou denken, zou hij niet zo reageren. We kunnen immers niet door niets emotioneel bewogen worden. Toch laten we ons vaak meeslepen door angsten voor dingen die niet bestaan. Denk aan het monster onder het bed of een ingebeelde ziekte. Het is de gedachte die ons in zijn greep houdt, omdat we denken dat iets wat niet echt is, wel echt is. Als we…

Wie weleens het Goethe-Haus in Weimar heeft bezocht, herinnert zich misschien de door Goethe in 1792 zelf ontworpen monumentale trap. De brede treden maakten het mogelijk al lezend naar beneden te schrijden. Omgekeerd was de geleidelijk stijgende trap, door klassieke standbeelden geflankeerd, ook een symbool voor Bildung: de stapsgewijze zelfverheffing van het individu en van de Duitse burgerij. Bildung was belangrijk voor de Duitse romantici en het is mooi dat Joris Verheijen dit voorbeeld in Revolutie in de schoolgang, een bewerking van zijn proefschrift, analyseert als uiting van het geloof in geestelijke groei. Bildung was een niet-politiek alternatief voor de schokkende Franse Revolutie van enkele jaren eerder; Goethe en zijn tijdgenoten Wilhelm von Humboldt en Friedrich Schiller wantrouwden zo'n radicale verandering en geloofden meer in verheffing en kleine stapjes vooruit.…

Dat we leven in een post-truth-tijdperk is een bekend geluid. De waarheid verkeert in crisis. Maar kan deze diagnose nog verder worden aangescherpt? In De waarheidscrisis werkt Martine Prange, hoogleraar filosofie van mens, cultuur en samenleving aan Tilburg University, drie stellingen uit over post-truth. Prange begint met het verbinden van post-truth aan de wereldwijde opkomst van het fascisme, met name in de Verenigde Staten. Populisme en fascisme lopen steeds meer met elkaar in de pas, en minachting voor de waarheid vormt daarin een belangrijke schakel. Een kenmerkende strategie van post-truth-politici is flooding the zone with shit: zoveel nonsens verkondigen dat de waarheid aan inf latie onderhevig raakt en kritiek verstomt. Als antwoord op deze crisis grijpt Prange terug op een begrip van de oude Grieken: parrèsia, het vrijuit spreken van…