Inhoudsopgave van Editie 7 - 2025 - Filosofie Magazine

Om 40 kilometer te fietsen in 1 uur moet je voortdurend 42 kilometer per uur fietsen, dat is niet logisch maar wel waar, weet ik uit ervaring. Als adolescent deed ik aan wedstrijden kwarttriatlon: 1 kilometer zwemmen, 40 fietsen en 10 hardlopen, in die volgorde. Tijdens alle onderdelen van de triatlon ervoer ik tijd anders. En met alle onderdelen bedoel ik er vier, want naast drie sportieve onderdelen moet je wisselen van onderdeel, en ook dat moment kent een eigen tijd natuurlijk. In mijn geval vaak te veel tijd – vooral mijn zwempak uittrekken kostte me dure seconden. Bij het zwemmen, zeker in open water, raakte ik al snel in een trance. Als ik met de meute het water in stormde gierden de zenuwen nog door m’n lijf, maar zodra…

Ik merk dat ik haast ongemerkt, steels als rimpels die eerst vage schimmen zijn en dan ineens in het ochtendlicht diepe schaduwen trekken, me erbij neerleg dat AI niet meer weggaat. Ik bedoel de banale vorm: mensen die informatie niet meer opzoeken, maar een chatbot vragen, die e-mails en socialemediaberichten laten schrijven door een AI-assistent, en die deze daar ook door laten lezen. Zelfs de meest geesteswetenschappelijke geesteswetenschappers en de meest ervaren professionals spreken er vol ontzag over. Leraren, dokters en anderen aan wie we ons wezen toevertrouwen werken ermee. (Ik weet zeker dat er al preken zijn geschreven met ChatGPT.) De lef die eruit spreekt, hoor je dan, de diepgang en originaliteit! We begrijpen de mens vaak naar analogie van dominante technologieën. De klok, stoommachines, robots, de machinerie van…

Klimaatverandering zal vermoedelijk niet leiden tot de uitsterving van onze soort. In elk geval niet op de korte termijn. Maar helemaal veilig kunnen we onszelf ook niet wanen. Er zijn bovendien andere existentiële dreigingen: kernwapens, een gemuteerd virus, losgeslagen AI- systemen. En zelfs al zouden we het ellenlang volhouden, ten langen leste krijgt de warmtedood van het universum ons geheid te pakken. Maar is het eigenlijk wel erg als de mensheid het loodje legt? Ja Menselijk uitsterven is een morele catastrofe, in meerdere opzichten. Neem eerst een scenario van geleidelijke uitsterving: het einde van onze soort komt niet met een knal, maar is een traag proces dat met oeverloos leed gepaard gaat. Zulk leed zou indien mogelijk voorkomen moeten worden. Een snel en pijnloos uitsterven is echter evenzogoed problematisch. Als…

Een minuut in de wachtkamer van de dokter lijkt eindeloos te duren, terwijl een minuut met je geliefde voorbij is voor je er erg in hebt. Is het waar dat zestig seconden de ene keer langer duren dan de andere? De meeste mensen zullen denken van niet. Toch doet het idee dat niet elke minuut even lang duurt meer recht aan hoe we tijd werkelijk beleven, meent de Franse filosoof Henri Bergson. Het denken over tijd is volgens hem verstoord geraakt door het wetenschappelijke wereldbeeld, waarin geldt dat meten weten is. We delen tijd op in vaste, identieke en meetbare eenheden: seconden, minuten, en uren. Die lineaire kloktijd maakt het mogelijk om afspraken te maken, snelheid te meten en het weerbericht te voorspellen. Hoewel de kloktijd dus nuttig is, verliezen…

Volg het nieuws elke dag, maar niet elk uur. Blijf vrij. Wantrouw de machtigen, maar niet altijd. Waardeer degenen die verantwoordelijkheid nemen. Erken engagement, ook als het struikelt. Raas tegen onrecht, maar vier ook wat werkt. Liefde is de lader van elke strijd. Sta dicht bij de wereld en dicht bij jezelf. Ken je deel van de aarde. Heb geen lichaam, wees er een. Prijs je lijf, ook als het strijdt. Als het verdwijnt, verdwijn jij ook. Denk dagelijks minstens één keer aan de dood. Denk duizend keer aan het leven. Wanhoop of hoop, ieder zijn meug. Wees toegewijd, op welke manier ook. Doe wat je kan, het is meer dan je denkt. Oordeel niet te snel. Iedereen start vanwaar hij staat. Ga daar waar iemand al is. Zie wat…

Therapie is vaak ook een soort relatietherapie. Het ingewikkelde en tegelijk ook interessante van een individuele therapie is dat ik een portret krijg van de ander, de partner die er niet is, geschilderd door de partner die ik wel zie, de patiënt. Ik beschouw dat portret als een te ontcijferen zelfportret. Een patiënt, een gepensioneerde leraar natuurkunde, is ruim veertig jaar samen met een vrouw over wie hij niets dan slechts kan vertellen. Hij schildert haar af als een dominante kenau, bitter en onsympathiek. Als ik hem vraag waarom hij bij haar blijft, antwoordt hij dat hij zich verantwoordelijk voelde voor haar en de kinderen, en dat hij nu te oud is om te gaan. De man zelf is een toonbeeld van zachtaardigheid, hij is scherp, geestig en heeft zelfspot.…

In een relatie zijn er van die zinnetjes die steeds opduiken, een soort leidmotief van een persoon. Voor mijn man is dat: ‘Ik heb zo weinig tijd.’ Als ik voor elke keer dat hij dit zegt een euro kreeg, zijn de vliegtickets snel geboekt Wat hij er letterlijk mee zegt, komt me altijd vreemd voor: is tijd dan iets dat je kunt bezitten? En waar je dus een tekort aan kunt hebben? Sinds ik erop ben gaan letten valt me op hoe vaak we spreken over ‘gestolen tijd’ of ‘extra tijd’. Is deze uitspraak misschien een uitdrukking van een gebrek aan overzicht, van innerlijke drukte? Waarom zeggen we dat dan niet gewoon? Nu lijkt deze uitspraak een manier om geen verantwoordelijkheid te hoeven nemen voor je tijdmanagement. Misschien is ‘Ik…

Wat is materie? Kan materie denken? Is taal gemaakt van materie? Welk spul verbindt geest met materie? Kun je materie vernietigen? Is er altijd evenveel materie? Bestaat een gat uit materie? Is materie altijd in verandering? Kan materie uit niets ontstaan? Als er materie is, is niet alles dan één?…

Wanneer 1 feitelijk datgene wat denkt in mijn hersenen 2 geen deel van dat orgaan zelf en daarmee van heel het lichaam is, waarom verhit zich dan mijn bloed en slaat de koorts 3 van mijn geest over op mijn aderen, terwijl ik rustig in bed lig en een plan voor iets opstel of een abstracte gedachtengang uitwerk? Stel deze vraag aan mannen met fantasie, aan grote dichters, aan hen die in vervoering raken over een gelukkig uitgedrukt gevoel, mannen van smaak die in vuur en vlam kunnen geraken voor de bekoorlijkheden der Natuur, de waarheid of de deugd! Door hun enthousiasme, uit hetgeen zij over hun ervaringen vertellen (…) zult u inzicht verkrijgen in de materiële eenheid van de mens. 4 Want wanneer het die pijnlijke spanning van de…

Kort voor de Eerste Wereldoorlog was Henri Bergson beroemder dan enige filosoof bij leven ooit geweest was, kort erna was er van die roem niets meer over. Het zal de filosoof van de verandering niet verbaasd hebben. ‘Er zijn veranderingen, maar onder de verandering zijn geen dingen die veranderen: de verandering heeft geen drager nodig.’ De Britse, in Parijs wonende schrijfster en journaliste Emily Herring belicht in Henri Bergson. Een biografie het relatief onbekende leven van de filosoof. Een biografie schrijven, geeft ze toe, druist tegen Bergsons denken in. Aangezien een biograaf zijn onderwerp terugbrengt tot een vast karakter, een persoonlijkheid als een standbeeld, kan hij de dynamiek van een mensenleven niet vatten. Gelukkig heeft Herring het toch aangedurfd, want het zijn niet louter de woorden van een filosoof die…

Honderdvierentachtig jaar heeft het geduurd voordat Ludwig Feuerbachs Het wezen van het christendom in het Nederlands is vertaald. Klassiek was het boek allang. Feuerbachs idee dat God een projectie is van de mens en dat theologie dus moet worden beschouwd als antropologie, geldt als een van de kerngedachten van het moderne denken. Om zijn stelling te bewijzen, gaat Feuerbach in zijn boek eerst positief, daarna negatief te werk. In negentien hoofdstukken beschrijft hij hoe dit kernidee in elk aspect van religie zichtbaar is. In het tweede deel laat hij zien hoe de verdubbeling die optreedt in religie, waarin de mens zichzelf weerspiegelt in een goddelijk wezen dat boven en tegenover hem staat, onvermijdelijk moet leiden tot contradicties. Vooral in dat laatste deel laat Feuerbach zien hoe sprankelend en geestig hij…

filosofisch spreekuur De dokter onderzoekt je lichaam, de psycholoog je emoties, maar wie kijkt er naar je denken? Op theaterfestival de Parade kun je in gesprek met een praktisch filosoof. Omroep HUMAN verzorgt de filosofische spreekuren op 6, 13 en 20 juli in Den Haag. deparade.nl tentoonstelling Hoe kan kunst ons helpen de toekomst realistisch en optimistisch tegemoet te zien? De tentoonstelling RE:FWD: A Reply to the Present, A Forward to Us All brengt hoopvolle perspectieven van 22 jonge kunstenaars samen. Te zien t/m 6 juli in Almere en vanaf 18 juli in Amsterdam. kunstlinie.nl/programma/refwd jeugdtheater Hoe is het leven begonnen? Wat is een goed mens? In de jeugdvoorstelling De zoon van de gazelle, gebaseerd op het gelijknamige kinderboek van Sabine Wassenberg en Kamel Essabane, stelt een jongen op een…

Het bos in gestuurd De Amerikaanse schrijver filosoof Henry David Thoreau trok zich twee jaar terug in de natuur, om te leren hoe hij wilde leven. In deze videogame kun je in zijn voetsporen treden. Ook al duurt deze retraite geen twee jaar en is een game geen natuur, het voelt misschien wel zo. store.steampowered.com · € 9,75 Over de kop Soms stroomt je kop over van gedachten, maar kun je ook overstromen van bestaan? Misschien kun je daar maar beter niet je kop over breken. Of gaat dat denken nooit over? etsy.com · € 21,57 Productieve verwarring Toen Foucault bij Borges over deze verwarrende classificatie van dieren las, versplinterde dat alle houvast in zijn denken. Hij barste in lachen uit en schreef er een boek over. Er is geen garantie dat…

workshop Liefde Liefde maakt niet altijd gelukkig en niet alle sprookjes hebben een goed einde, stelt de Belgische filosoof Patricia de Martelaere in haar essay De kleine zeemeermin. Het denken van De Martelaere over liefde vormt de kern van deze lezing en de daaropvolgende discussie, begeleid door filosoof Sandra Aerts. Den Hopsack · Antwerpen · 6 juli · 13:00-17:00 · € 60,00 · filosofisch-cafe.be college Japanse filosofie Terwijl vrijwel iedereen wel eens gehoord heeft van het Japanse zenboeddhisme, zijn de inzichten uit het shintoïsme minder bekend. Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen deze spirituele stromingen? Filosoof Edward van der Tuuk vertelt over de filosofische betekenis van zowel zen als shinto, en laat zien hoezeer deze ideeën het Japanse leven beïnvloeden. online via Zoom · 7 juli · 20:00-22:00 ·…

De volgende editie ligt op 5 augustus in de winkel Klare taal Bestaan er onzinnige zinnen? En is er betekenis buiten de taal? Taalfilosoof Martin Stokhof aan het woord over zijn denken en dat van Ludwig Wittgenstein. Democratie onder druk De democratie staat onder druk, ziet politiek filosoof Bonnie Honig. Willen we haar beschermen, dan moeten we zorg dragen voor onze publieke dingen. Profetische klassieker De vorm van de media is belangrijker dan de inhoud, dacht Marshall McLuhan. De Canadese filosoof voorspelde hoe medium in onze wereld message werd.…

Wie is Annet Schaap? Annet Schaap (1965) is schrijver en illustrator van kinderboeken. Met haar debuut Lampje (2017) won ze de Gouden Griffel. Onlangs verscheen Krekel. Wat kan ik weten? ‘Ik weet nog goed hoe het was om kind te zijn. Ik wilde graag dingen weten over de wereld van volwassenen en niet alleen maar lezen over scholen en gymclubjes. Ik hunkerde naar verhalen die ook een droevige kant hadden, verhalen over dingen die ik niet kende of snapte. Het is erg des kinds om op zoek te gaan naar wat je nog niet weet en nog niet kan. Daarom vinden veel kinderen het zo leuk om een trapje hoger te lezen dan waar ze zelf zijn. Dat had ik ook: ik hield juist van boeken die ik niet helemaal…

In december 1713 leek de Britse koningin Anne te zullen bezwijken aan haar jarenlange kwalen. Uiteindelijk hield ze het nog een paar maanden vol, en stierf ze in augustus. Voor ons ligt de dood van deze vorstin onveranderlijk verankerd in het verleden, maar in 1713 lagen het hoe en wanneer van haar dood nog in een onzekere toekomst. Maar is de verandering van toekomst naar heden en verleden een verandering in de gebeurtenis zelf? Of stond het tijdstip van Annes dood altijd al vast, en is het slechts onze menselijke beperktheid die ons belet de toekomst te kennen? De Engelse filosoof John M.E. McTaggart onderscheidt twee manieren om tijd te zien, die hij de A- en B-series noemt. In de A-serie orden je gebeurtenissen van verleden naar heden naar toekomst.…

'Je zou zeggen dat die kerel achter me stond toen ik mijn schilderijen maakte,’ zei Francis Bacon nadat de Franse filosoof Gilles Deleuze (1925-1995) een boek over zijn werk had geschreven. ‘Een aantal van de concepten in [Deleuze’s boek] Mille plateaux zijn voor ons instrumenteel geworden (…) waardoor we hedendaagse situaties op een manier konden uitleggen die we anders niet hadden kunnen doen,’ zei de directeur van een opleidingsinstituut voor Israëlische militairen. ‘We zijn het eens: dat wat u doet is wat wij doen,’ zeiden de leden van de Association des plieurs de papier (Vereniging van papiervouwers) nadat Deleuze had geschreven over de vouw (le pli). Hoe kan één filosoof nu bij zulke uiteenlopende groepen zo’n diep gevoel van herkenning oproepen? (En dan is dit nog maar een beperkte weergave…

Buurvrouw op de thee. Even bijkletsen. Hoe gaat het met deze en gene, wie gaat er verhuizen, was buurvrouw niet een tijdlang bij haar zus, waarvoor lag die ook alweer in het ziekenhuis, enzovoort. Buurvrouw is een schat, en tevens een enorme kletskous. Na het tweede kopje vertelt ze dat ze een aanvaring heeft gehad met een vriend. Hij had een seksueel getinte opmerking gemaakt die totaal niet kon. Ze had hem dat op hoge toon duidelijk gemaakt. Nu is hun vriendschap bekoeld. Ze kijkt me vragend aan, op zoek naar bevestiging van haar verontwaardiging. Ik probeer zo neutraal mogelijk te kijken. Mijn eerste gedachte was: moet je daar nu zo boos over worden? Mijn tweede gedachte: het heeft geen zin om daar op dit moment dieper op in te…

Luisteren wordt vaak aangedragen als oplossing voor allerlei maatschappelijke problemen. Als we maar goed naar elkaar zouden luisteren, zouden we meer begrip voor elkaar opbrengen en beter kunnen samenleven. Luisteren kan inderdaad polarisatie tegengaan, zegt filosoof Miriam Rasch. ‘Maar wat we over het hoofd zien is dat goed luisteren ook gaat om iets nieuws leren, dingen te horen krijgen die je nog niet kende.’ Ze geeft zeven luistertips. tip 1 Luister naar je eigen luisteren ‘De eerste stap is om je aandacht te richten op je eigen luisteren. Ga eens zitten en probeer goed te luisteren naar je omgeving, naar de vogels, de muziek of de stadsgeluiden. Let op wanneer je aandacht verslapt en probeer die dan terug te brengen. Wat hoor je nu? En wat hoor je nu? En…

Wat is materie? Filosofie is makkelijker als je denkt. Maar van welk spul zijn je gedachten? Een korte inleiding in de filosofie van materie. De vraag van welk spul de werkelijkheid is gemaakt geeft al eeuwenlang stof tot nadenken. Deze tekst is vanaf papier of van een beeldscherm te lezen. Maar waar is het papier dan van gemaakt? Ja, van een boom, en die boom dan? Hoewel je alles wat van stof is eindeloos kan onderzoeken en manipuleren, blijven er vragen onbeantwoord. Is papier nog steeds materie als het is verbrand? Is materie alleen materieel als je het kunt aanraken? Bestaat er één oerstof waartoe de hele werkelijkheid, en dus ook dit papier, te herleiden is? En bestaat ons denken uiteindelijk ook uit materie? Waaruit bestaat de werkelijkheid? Ongeveer 2500…

René Descartes (1596-1650) onderscheidt materie en geest. Dit dualisme was een aantrekkelijk idee, maar het probleem was natuurlijk wat deze twee met elkaar te maken hebben. Hoe kan de niet-stoffelijke geest invloed hebben op het stoffelijke lichaam? Tegenwoordig weten we wel beter dankzij de neurologie en breinwetenschap: alles wat bestaat is materie en er is niets anders dan materie. Wetenschap en filosofie moet zich dus richten op materie als ze de werkelijkheid wil doorgronden. Is de hele wetenschap alleen maar bezig met materie? Nee, er is een fundamenteel vakgebied dat toch alleen lijkt te gaan over dingen die niet materieel zijn: de wiskunde. Wiskundige objecten, zoals getallen, kun je niet zien of horen, laat staan proeven, ruiken of aanraken. Ze zijn niet op een bepaalde plaats en bestaan onaf hankelijk…

Socrates is populair. Er verschijnen telkens boeken over hem. Hoe weinig praktische navolging hij in de geschiedenis ook heeft gehad; zijn filosofische gesprekken hebben van meet af aan de westerse filosofie beheerst. Dat is vooral te danken aan Plato, Socrates’ geniale leerling. Hij maakte zijn leermeester onsterfelijk door hem in bijna al zijn dialogen de hoofdrol te geven. Het was Plato’s wraak op zijn tijdgenoten, die Socrates veroordeelden tot de gifbeker, terwijl ze juist iemand als hij hard nodig hadden: een vragensteller die je grondig liet nadenken en rekenschap liet geven van je ideeën en je gedrag. De invloed van Plato, en daarmee van Socrates, is zo groot dat filosoof Alfred North Whitehead aan het begin van de twintigste eeuw de hele westerse filosofie omschreef als ‘een reeks voetnoten bij…

De generaal of kolonel die Niccolò Machiavelli’s De kunst van het oorlog voeren koopt om militaire inzichten op te doen, moet helaas rekenen op een teleurstelling. De Florentijnse filosoof (1469-1527) geeft een heleboel praktische tips voor oorlogsvoering, maar dan wel voor een zestiende-eeuwse oorlog. Zo leert Machiavelli hoe je kastelen slim ommuurt en welke seinen je met trompetten kunt doorgeven. Ook vertelt hij uitgebreid over de manoeuvres van cavalerie en infanterie. Mede door de wat stugge vertaling is het vaak niet makkelijk om wijs te worden uit de beschrijvingen van linies en looproutes. Toch loont het de moeite om door te lezen, want onder de historische bijzonderheden schuilen fascinerende ideeën. In het boek, nu voor het eerst in het Nederlands vertaald, laat Machiavelli de condottiere Fabrizio Colonna aan het woord.…

Coen Simon: ‘Waarom is het zo lastig te zeggen wie je bent?’ Liesbeth Woertman: ‘Omdat het ik nooit kan samenvallen met waarnaar het verwijst. Het ik is maar een woord. En het is relationeel ten opzichte van het woord “jij”. Ineens maakt een kind in zijn ontwikkeling een draai van jij naar ik. Het lijkt dan net alsof dat ik iets tastbaars is geworden – in ons lichaam. Er is die vanzelfsprekendheid om, als je iets over jezelf wilt vertellen, te beginnen met ik. En omdat we dat heel vaak doen lijkt het helemaal losgezongen te zijn van de jij die ten opzichte van het ik is geconstrueerd. Het lijkt iets autonooms geworden. Terwijl het altijd iets tussen ons is.’ Dit is een bewerkt fragment uit de podcast Filosofie is…

De meeste volwassenen kunnen zich de tijd vóór mobiele telefoons en gps-navigatie nog goed herinneren. Toch voelen we ons nu verloren wanneer we het opeens zonder moeten stellen. ‘Technologie kan mensen ondersteunen of zelfstandiger maken, maar daarmee verlies je ook iets: namelijk de mogelijkheid om het zonder die technologie te stellen,’ vertelt Alistair Niemeijer, docent zorgethiek en beleid aan de Universiteit voor Humanistiek. Uit dit onderzoek blijkt dat ouderen die gps-navigatie gebruiken vaker de weg op durven. De onderzoekers concluderen daarom dat de gps-navigatie de zelfstandigheid van ouderen vergroot. ‘Maar door het gebruik van die systemen verliezen ze ook bepaalde vaardigheden,’ zegt Niemeijer. ‘In hoeverre ben je zelfstandig als je af hankelijk bent van technologie?’ Overigens vormt een gebrek aan zelfstandigheid volgens Niemeijer niet altijd een probleem. ‘Een belangrijk inzicht…

In het middeleeuwse Japan woont een jongen de begrafenis van zijn moeder bij. Hij is nog geen tien jaar oud en al wees, en terwijl hij de ceremoniele wierrook ziet vervliegen, raakt hij doordrongen van de vergankelijkheid van het bestaan. De jongen groeit op tot de zenboeddhistische monnik Dōgen Zenji. In zijn denken omarmt hij ogenschijnlijke tegenstrijdigheden. Zo benadrukt hij dat alles wat bestaat een aard deelt, die zowel ‘zijn’ als ‘niet-zijn’ omvat. Volgens Dōgen is alles bovendien vergankelijk. Maar als alles vergankelijk is, is de tijd dat dan ook? Dōgen meent van wel. Zijn en tijd zijn namelijk twee kanten van hetzelfde: alles wat is, bestaat bij gratie van de tijd, en de tijd bestaat enkel omdat er concrete dingen bestaan. Zodoende spreekt hij ook van de eenheid ‘zijn-tijd’,…

Hoe zou de wereld eruitzien als ze was ingericht op vrouwen in plaats van mannen? Niet alleen zou er dan meer aandacht zijn voor zorg en lichamelijkheid, maar volgens de Bulgaars-Franse filosoof Julia Kristeva zouden we zelfs anders nadenken over tijd. Onze moderne samenlevingen houden er een lineaire tijdsopvatting op na: tijd verloopt in een rechte lijn van verleden naar toekomst, waarin elk moment het vorige opvolgt. Dat leent zich goed voor carriereplanning, economische groei en historische vooruitgang – allemaal zaken die passen binnen een rationeel, doelgericht wereldbeeld. Maar volgens Kristeva is dit model niet neutraal. Het is een mannelijk tijdsbesef dat weinig ruimte laat voor ervaringen die zich niet schematisch ontvouwen. Denk aan het zorgen voor een kind, waarbij het ritme van de dag voortdurend wordt onderbroken door huilen,…

Ongelooflijke waarheid Stelen is fout, en er zijn goede redenen om te geloven dat wat je in de krant leest, waar is. Volgens filosoof Bart Streumer is het een misverstand om te denken dat zulke normatieve uitspraken waar kunnen zijn. Als zijn theorie klopt, is ze onmogelijk te geloven. Maar dat weerlegt haar niet, zegt Streumer. ‘Er kunnen waarheden bestaan die we niet kunnen geloven.’…

Sinds enkele tientallen jaren richten historici hun aandacht bij voorkeur op periodes van lange duur, alsof ze naar boven willen brengen wat er onder de politieke wisselvalligheden en afzonderlijke episodes verborgen ligt aan stabiel, bijna onwrikbaar evenwicht, aan onomkeerbare processen en vastliggende reguleringen, aan zich ontwikkelende verschijnselen die na een eeuwenlange voortgang hun hoogtepunt bereiken en dan omslaan, aan bewegingen van stapeling en trage verzadiging, aan de kolossale, roerloze en zwijgende draagconstructies die door een wirwar van traditionele verhalen overdekt waren geraakt met een dikke laag gebeurtenissen. Voor het uitwerken van zo’n analyse beschikken historici over instrumenten die ze voor een deel zelf hebben gefabriceerd en voor een deel van anderen hebben overgenomen: modellen van economische groei, kwantitatieve analyses van handelsstromen, curven van demografische toename en krimp, studies van het…

Denken kost tijd. Dat klinkt zo vanzelfsprekend dat het vaak vergeten wordt. De gemiddelde denktijd die leerlingen krijgen nadat een docent een vraag stelt in de klas, is een paar seconden. Dat is misschien net genoeg om ‘Maastricht’ te roepen als er naar de hoofdstad van Limburg wordt gevraagd, maar niet genoeg om na te denken over de vraag of lichaam en geest twee verschillende dingen zijn. Als je wil dat leerlingen meer doen dan rijtjes stampen en opdreunen, moet je ze dus tijd geven om te denken. Ze moeten uit de routinemodus komen waarin we het grootste deel van de dag zitten. Die modus is heel handig als je op de fiets zit of een ei bakt, maar niet als je over filosofische vragen wil nadenken. Daarvoor moet de…

Miriam Rasch is filosoof en essayist. Ze vond zichzelf geen al te beste luisteraar en ging op onderzoek uit naar wat goed luisteren eigenlijk is. Daarover schreef ze het boek Luisteroefeningen. Over aandacht en ontvankelijkheid (2024). ‘Goed luisteren kun je leren,’ zegt ze. ‘Je hebt er geen hulpmiddelen bij nodig en we zijn er sowieso al de hele dag mee bezig. Het is een activiteit die open en toegankelijk is, en dus goed te oefenen valt.’ Wie goed leert luisteren, heeft daar voordeel bij. Rasch: ‘We worden constant gebombardeerd met prikkels. Moderne technologie heeft dat effect versterkt: we kunnen naar dingen luisteren die eerder niet te horen waren, zoals sommige geluiden van dieren of verhalen van mensen ver weg. Maar de hoeveelheid ruis is daardoor ook toegenomen, zodat we onze…

Het is geen hogere wiskunde om vast te stellen welke vloeistof uit de kraan komt of met bakken uit de lucht valt. Door wat we geleerd hebben en onze eerdere ervaringen herkennen we de transparante en geurloze substantie direct als water. Maar is onze ervaring wel voldoende om het goedje met zekerheid ‘water’ te kunnen noemen? De Amerikaanse filosoof Hilary Putnam (1926-2016) bedacht in de jaren zeventig een gedachte-experiment om te laten zien dat de betekenis van woorden niet alleen afhangt van hoe wij de wereld ervaren, maar ook van hoe die wereld in elkaar zit. Stel je voor: ergens in het universum bestaat een planeet die identiek is aan de aarde. Op deze zogenoemde ‘Tweelingaarde’ is alles hetzelfde: alle dieren, bomen en gebouwen zijn exact gekopieerd. Jouw dubbelganger loopt…

Cartesiaans dualisme [onzijdig] /kɑr.teː.ziˈaːns dy.aːˈlɪs.mə/ car-te-si-aans du-a-lis-me is de opvatting, afkomstig van de Franse filosoof René Descartes (1596–1650), dat het lichaam en de geest fundamenteel gescheiden zijn. Het lichaam (res extensa) is volgens Descartes stoffelijk en wordt beheerst door de natuurwetten. De geest (res cogitans) is immaterieel en kan onafhankelijk van het lichaam bestaan. Door de ziel en het lichaam als afzonderlijke eenheden te zien, ontstaat er wel een filosofisch probleem: hoe kunnen die elkaar beïnvloeden? Descartes meent dat dit via de pijnappelklier gebeurt, al is dit antwoord voor velen onbevredigend. Toch vinden veel filosofen zijn onderscheid waardevol, omdat ze menen dat bepaalde ervaringen niet te reduceren zijn tot iets materieels. Materialisme [onzijdig] /maˌteː.ri.aˈlɪs.mə/ ma-te-ri-a-lis-me is de filosofische stroming die stelt dat alles kan worden verklaard door en teruggeleid tot…

Volgens Ludwig Wittgenstein komt een filosofisch probleem neer op het volgende: ‘Ik weet de weg niet.’ Verdwalen in het leven en op zoek gaan naar nieuwe wegen is volgens de Zwitserse filosofe Barbara Bleisch kenmerkend voor mensen die in het midden van hun leven zijn. Daarmee bedoelt ze: mensen vanaf negenendertig jaar tot ergens in de zestig. Bij een dergelijke zoektocht stel je jezelf existentiële vragen; daardoor is zo’n zoektocht vaak het begin van filosoferen. Die vragen spelen niet exclusief in deze levensfase, maar dringen zich dan wel meer op. Over deze existentiële fase van het leven is het volgens Bleisch tot nu toe opmerkelijk stil gebleven. Ze wil met In het midden van het leven die door haar geconstateerde leemte enigszins vullen. Dicht struikgewas Bleisch gaat in haar boek…

Vriend en vijand Volgens de Duitse filosoof Carl Schmitt bestaat politiek bij gratie van een onderscheid tussen vriend en vijand. Pas als er een gemeenschappelijke vijand is, kan er sprake zijn van een gemeenschap. Arnon Grunberg schreef een fascinerend essay over Schmitt, dat wegens de actualiteit in een herziene uitgave is verschenen. Aan de hand van diverse filosofische bronnen en de huidige politiek stelt Grunberg vragen als: waartoe dient de politiek eigenlijk? En is geweld daarvan een noodzakelijk onderdeel? Actuele Arendt Om politiek te kunnen bedrijven, hebben we een publieke ruimte nodig, vond Hannah Arendt (1906-1975). Maar hoe beschermen we die ruimte tegen de bedreiging van polarisatie? Deze en vele andere vraagstukken komen aan bod in deze essaybundel, waarin een twintigtal denkers Arendts denken betrekken op de huidige maatschappij. Het…

Uitgeput Hoe meten we succes in de hedendaagse samenleving? Volgens de Duits-Koreaanse filosoof Byung-Chul Han leven we in een prestatiemaatschappij die vooral gericht is op werk, productiviteit en groei. Maar waar wordt ingezet op eindeloze groei, gaat dat meestal ten koste van iets anders. Mensen buiten zichzelf uit en raken uitgeput, diagnosticeert Han. Het resultaat is een vermoeide samenleving, waarin ziektes niet enkel het gevolg zijn van infectueuze indringers van buitenaf, maar ook van een surplus van binnenuit. Wat doet die overbelasting met ons en wanneer leidt die tot een breekpunt? In de dansvoorstelling Fatigue onderzoekt choreograaf en danser Viktor Szeri de gevolgen van uitputting. Met wisselende ritmes vertelt zijn solodans hoe sluimerende moeheid langzaam opbouwt en kan omslaan in een overweldigende crash. Leidt onze ijverige neiging te versnellen uiteindelijk…