Inhoudsopgave van Editie 4 - 2025 - Filosofie Magazine

Is de 'ik' die met rust gelaten wil worden dezelfde 'ik' die honger heeft? Is de 'ik' die vanwege koorts in bed moet blijven, dezelfde 'ik' die zijn geliefde mist die hem verlaten heeft? Volgens boeddhistische denkers is het ik niet als zodanig in de ervaring te vinden. Ik is een wijze van spreken. Het komt alleen als talig concept voor in onze gedachten. En zodra we gedachten verwarren met de werkelijkheid ontstaat het geloof in dit ik. En ja, hoe moet ik het zeggen, ik geloof hier wel in. Wie vergeet dat 'ik' een geloof is neemt zichzelf te serieus. Met alle gevolgen van dien. Je krijgt het er enorm druk mee dat 'ik' te beschermen, leuk aan te kleden, voortdurend te vergelijken met de andere vermeende ikken om…

Voorbij 'ik denk, dus ik ben' ligt een belangrijker 'ik kan, dus ik ben' – in elk geval als het gaat om ziekte en gezondheid, betoogt Jenny Slatman in haar boek Nieuwe lichamelijkheid. Dat kunnen is af hankelijk van anderen en van hoe de wereld is ingericht. Als een ruimte niet toegankelijk is, kan de rolstoelgebruiker haar niet betreden. Als vrouwen 's avonds het gevaar lopen te worden belaagd, beperkt dat hun kunnen, hoe graag ze ook willen. Ik denk vaak aan dit 'ik kan'. Niet alleen als het gaat om gezondheid, maar ook in de politiek. Wat wordt er gedaan voor het 'ik kan', van mij en van anderen die minder goed in hun lichaam of in de maatschappij passen? Willen politici en partijen het vergroten of liever beperken?…

Als het aan de Amerikaanse president ligt, krijgt de wereldatlas snel een nieuwe druk. De tweede termijn Trump is nog maar net begonnen en menige grens is al op de onderhandelingstafel beland, van Groenland tot Gaza. Historisch gezien is Trumps gemorrel aan de wereldkaart allesbehalve uitzonderlijk. Het grondgebied van bijna elk land kent een geschiedenis van gewelddadige verovering, verdrijving en uitbuiting. Territoriale grenzen zijn een betrekkelijk recente vondst in de menselijke geschiedenis, en bron van talloze conf licten. Moeten we er eigenlijk aan vasthouden? Nee Kosmopolitische filosofen bekritiseren het statenstelsel. Dat stelsel leidt tot oorlog, ongelijkheid en gebrekkige internationale samenwerking, terwijl wereldproblemen juist een gemeenschappelijke aanpak vereisen. Het huidige systeem van staten is pas enkele eeuwen oud en zou best vervangen kunnen worden. Een kosmopolitisch voorstel is om grenzen te…

Hoe ziet een samenleving zonder egoïsme eruit? Die kwestie legt de Nederlandse arts en filosoof Bernard Mandeville zijn lezers voor in het satirische gedicht De fabel van de bijen (1705). In een machtige, welvarende bijenkorf, die bijzonder veel op de menselijke maatschappij lijkt, wordt elke bij voortgedreven door eigenbelang. Koopman-bijen bedriegen hun klanten en advocaat-bijen proberen met het rekken van processen zo veel mogelijk poen op te strijken. Het merendeel van de bijen is hebzuchtig, lui, jaloers en leugenachtig. Dan wordt door goddelijk ingrijpen in één keer alle ondeugd uit de bijenkorf weggevaagd. Elk bijtje leeft nu eerlijk en sober. Maar zonder hebzucht valt de handel stil, zonder ijdelheid verdwijnen de kunsten, en bij gebrek aan criminaliteit wordt het hele rechtssysteem opgedoekt. De bijen zijn met alleen het broodnodige tevreden,…

Onlangs verscheen het boek Revolutie voor het leven van de Duitse filosoof Eva von Redecker. Filosoof Thijs Lijster schreef het voorwoord voor de Nederlandstalige editie. Lees hier een deel uit zijn voorwoord en een fragment uit het boek. Een bekende cartoon in de New Yorker toont een man met drie kinderen bij een kampvuur in een desolaat landschap. De man zegt: 'Ja, de planeet is verwoest, maar gedurende één prachtig moment in de geschiedenis hebben we veel waarde gecreëerd voor aandeelhouders.' De grap toont de bittere waarheid van het economisch denken, waarin winstmaximalisatie de prioriteit krijgt boven het beschermen van de meest basale voorwaarde voor het leven: een leef bare planeet. Ondanks het feit dat de gevolgen van die economische logica steeds duidelijker en vernietigender zichtbaar worden (in de vorm…

Volgens Ludwig Wittgenstein zijn de meeste filosofische problemen taalproblemen. Taal is cruciaal voor helder denken. Maar hoe weet je of de ander hetzelfde denkt bij een woord als jij? Je weet ook niet of een ander de kleur groen ziet zoals jij die ziet, dus hoe weet je dan of de ander zich hetzelfde voorstelt bij woorden als 'vriendschap', 'schoonheid' of 'eerlijkheid'? Daarom is het altijd handig om een filosofisch gesprek te beginnen met: 'Wat versta jij onder het begrip X?' Als er bijvoorbeeld beweerd wordt dat kunstmatige intelligentie net zo creatief kan zijn als mensen, is de eerste vraag om te stellen: 'Wat bedoel je met creatief?' Dan volgt met een beetje goede wil een gezamenlijk onderzoek naar het begrip creativiteit. Begrippen onderzoeken is ook een belangrijke vaardigheid om…

Lieke Knijnenburg (1994) is filosoof en webredacteur bij De Groene Amsterdammer. Ze worstelde ermee dat haar zelfwaarde af leek te hangen van hoeveel ze op een dag gedaan kreeg. In haar boek Een schitterende leegte onderzoekt ze waar de moderne obsessie met productiviteit vandaan komt en hoe we ons ertegen kunnen verzetten. Ze waarschuwt dat mensen haar tips niet tot een nieuw takenlijstje moeten maken. 'Daarmee zit je namelijk weer in wat Hartmut Rosa een “modus van agressie” noemt: een houding waarbij je constant bezig bent dingen naar je hand te zetten. Je krijgt daarmee veel voor elkaar, dus ik wil lijstjes maken niet verbieden. Maar er is ook een andere ervaring van de wereld mogelijk, die Rosa “resonantie” noemt. Deze veronderstelt een open houding, waarbij je erkent dat je…

Wie 's nachts lang naar de sterrenhemel tuurt, ontkomt niet aan een gevoel van nietigheid. Hoe klein ben je wel niet in het licht van de kosmos. Maar hoe groot is die kosmos eigenlijk? We kunnen het einde van het heelal niet zien, zelfs niet meten, maar betekent dat ook dat het oneindig groot is? Of houdt het wel degelijk ergens op? De Griekse filosoof en wiskundige Archytas (ca. 428-345 v.Chr.) wist zeker dat het heelal oneindig groot is. Dat bewees hij niet met geavanceerde meetapparatuur of natuurkundige vergelijkingen, maar door middel van een gedachte-experiment. Als het universum niet oneindig groot is, dan moet het ergens ophouden, zo redeneert Archytas. Stel dat je op miraculeuze wijze de rand van het heelal bereikt. En terwijl je daar staat, steek je je…

Eeuwige wederkeer [mannelijk] /ˈeːʋɪɣə ˈʋeːdərˌkeːr/eeu-wi-ge we-der-keer is een gedachte-experiment van de Duitse filosoof Friedrich Nietzsche (1844-1900). Nietzsche vraagt zich af: hoe zou jij je leven leiden als je het tot in de oneindigheid opnieuw zou moeten beleven? De eeuwige wederkeer confronteert ons met onze keuzes. De voorstelling dat we de gevolgen van onze beslissingen tot in het oneindige moeten herbeleven, zet aan tot nadenken over hoe we zo goed mogelijk kunnen leven. Pas wanneer we ons hele leven eeuwig zouden willen herhalen, inclusief alle pijn, houden we van het leven, vindt Nietzsche. De Idee [vrouwelijk] [iˈdeː] idee is volgens Plato (ca. 427-347 v.Chr.) de perfecte, onveranderlijke essentie van de dingen om ons heen. Alle dingen die wij hier op aarde kennen zijn slechts een ref lectie van deze ware vormen. Zo is…

In Mijn heldere afgrond beschrijft de Amerikaanse dichter Christian Wiman wat er met hem gebeurde toen hij een kankerdiagnose kreeg. Opgegroeid in een streng-religieus Texaans gezin, had hij toen hij eenmaal volwassen was God achter zich gelaten, om zich over te geven aan de meer aardse aspecten van het leven. Tot die diagnose, waarna Wiman merkte dat hij met zijn rationaliteit niet ver kwam: ze was ontoereikend voor de uitersten van vreugde en verdriet die hij onderging. Toen dichter en filosoof Lieke Marsman dit las, herkende ze iets. Ook zij voelde die ontoereikendheid van de rationaliteit sinds er in 2018 een kwaadaardige bottumor werd gevonden, die uiteindelijk tot de amputatie van haar rechterarm en -schouderblad leidde. Niet veel later kreeg ze te horen dat er uitzaaiingen gevonden waren in de…

Domweg gelukkig Moeten we ons hele leven ernstig zijn? Of hoort frivoliteit bij het bestaan? Hoewel de antwoorden hierop zich wel laten raden, weet filosoof Peter Venmans de lezer van zijn nieuwe boek toch te verrassen. Aan de hand van filosofie, literatuur en hedendaagse cultuur laat hij zien dat onze hang naar vrolijke oppervlakkigheid vele dimensies heeft. Zo bespreekt hij Peter Sloterdijk, die betoogde dat we in het moderne leven tot frivoliteit veroordeeld zijn. Voelen Ons rijke en vaak ondoorgrondelijke gevoelsleven is wat de mens zo interessant maakt, meent filosoof Jacqueline Duurland. In Filosofisch gestemd bespreekt ze in verschillende essays telkens een emotie of stemming, die ze onderzoekt aan de hand van denkers en persoonlijke anekdotes. Hoewel dat soms interessante inzichten oplevert, zoals dat we hevig naar jaloezie kunnen verlangen,…

maand van de filosofie Mij een zorg April is de Maand van de Filosofie, met dit jaar als thema 'Mij een zorg'. Tijdens de eerste Nacht van de Filosofie, op 4 april in Rotterdam, wordt de nieuwe Denker der Nederlanden bekendgemaakt. In veel verschillende steden staan deze maand Nachten en Dagen van de Filosofie en andere filosofische activiteiten op de agenda. 1 t/m 30 april · verschillende locaties in Nederland en Vlaanderen · maandvandefilosofie.nl/agenda uitreiking Socratesbeker Tijdens de Maand van de Filosofie wordt het meest prikkelende Nederlandstalige filosofieboek van 2024 bekroond met de Socratesbeker. Voorafgaand aan de uitreiking worden de vijf genomineerde schrijvers geïnterviewd door Frénk van der Linden: Lieke Asma, Tim Fransen, Jeroen Hopster, Wouter Mensink en Hans Schnitzler. Het evenement is ook via een livestream te bekijken. Spui25…

Wat kan ik weten? 'Alle crises die de mensheid ooit heeft doorgemaakt, zijn crises met een te verwachten einde. Dat gold voor de Eerste en Tweede Wereldoorlog, de Koude Oorlog. Maar aan de klimaatcrisis zal geen einde komen. Er is geen technologische quick fix voor. We gaan dit niet kunnen oplossen. Er is geen toekomst denkbaar zonder klimaatverandering. Er is geen toekomst denkbaar zonder het verdwijnen van soorten en leefomgevingen. Dat is een gegeven. Zelfs als we vandaag volledig stoppen met het uitstoten van CO2, dan nog blijft de aarde opwarmen. Dat is de tragedie van de verdwenen toekomst. We zijn gaandeweg gewend geraakt aan het idee dat elke volgende generatie het beter zal hebben. Die gedachte zullen we moeten opgeven.' Wat moet ik doen? 'In mijn essay Optimisme zonder…

Wij zien kleine, mollige baby's graag als lief en onschuldig, maar de Chinese filosoof Xunzi zou daar misschien vraagtekens bij zetten. Niet omdat hij een kinderhater was, maar omdat de mens volgens hem als een door en door egoïstisch wezen ter wereld komt. Of, zoals hij het verwoordt: 'De mens is slecht; al het goede is hem aangeleerd.' Hiermee keert Xunzi, wiens denken in de traditie van Confucius staat, zich tegen het gangbare mensbeeld van zijn tijd. Zijn tijdgenoten dachten namelijk dat we om goed te leren leven diep in ons binnenste moeten graven. Maar in ons binnenste vinden we volgens Xunzi alleen egoïsme, dat bij gebrek aan inperking leidt tot strijd, diefstal en verdorvenheid. De enige manier om een beter, minder egoïstisch mens te worden is door onze blik…

In Ayn Rands roman Atlas shrugged (1957) organiseert de mysterieuze John Galt een staking. Het betreft echter geen staking van uitgebuite arbeiders, maar van rijke zakenmannen en creatieve pioniers. De wereld waarin gelijkheid en middelmatigheid verheerlijkt worden, moet plaatsmaken voor échte vrijheid, meent Galt. Alleen wanneer ieder individu zijn eigen belang ongehinderd kan nastreven, zullen mensen werkelijk gelukkig zijn. De schrijver en filosoof Ayn Rand wordt geboren in de Sovjet-Unie, en vlucht op jonge leeftijd naar de Verenigde Staten. In haar werk is egoïsme geen slechte eigenschap, maar een onmisbare deugd. Door hun eigen pad te volgen en grootse ambities te koesteren zijn mensen tot de grootste scheppingen in staat: prachtige gebouwen, kilometers aan spoorwegnetwerk en geweldige rijkdom. Daarbij mogen ze zich niet laten af leiden door altruïstische idealen. Het…

Wereldbewaring is een aan de zaakheerschappij tegengestelde houding. Ze heeft geen eigendom nodig, maar een standplaats van waaruit ze aan haar verplichting tegenover ander leven kan voldoen. Deze zorgende instelling is geen opoffering en vergt ook geen altruïsme. Zodra we ons onze af hankelijkheid van de levensfundamenten op deze planeet voor ogen voeren, wordt duidelijk dat wereldbewaring een vorm van zelf behoud is: een zelf behoud dat de af hankelijkheid van ander leven openlijk kan toegeven en het daarom zonder heerschappij kan stellen. 'Getijden in stand houden' klinkt misschien abstract – terwijl wereldbewaring uit heel eenvoudige en concrete levenshandelingen bestaat, overal waar geen controle wordt afgebakend en ook geen winst wordt gemaakt. Wereldbewarende tussenruimtes zijn er in bijna ieder leven, alleen zijn ze veel dunner gezaaid en vaak meer conform…

Karl Popper wordt geboren in het Wenen van 1902, toen nog het culturele en intellectuele centrum van Europa. In zijn jeugd ziet en hoort hij overal propaganda van nationalistische, marxistische en fascistische aard. Popper is hier niet immuun voor: kortstondig verdedigt hij de rechtvaardigheid van de Oostenrijkse oorlogsdaden in de Eerste Wereldoorlog. Zijn gevoeligheid voor propaganda schokt hem. Wanneer kan ik iets nou echt weten, vraagt hij zich af. Zijn ervaring met de verleidende kracht van mooie verhalen maakt hem tot een nuchtere wetenschapsfilosoof en politiek denker, die een kritische houding verheft tot ideaal. Het Wenen waarin Popper opgroeit is dan wel het culturele en intellectuele centrum van Europa, er is ook veel armoede. Deze armoede raakt Popper diep en wakkert zijn nieuwsgierigheid naar het socialisme aan. Een twintig jaar…

Er zitten gaten in onze taal. Voor niet alles bestaat een woord. In het Nederlands hebben we de woorden verspríngen en vérspringen, maar merkwaardig genoeg enkel verdénken en niet vérdenken – terwijl we dat laatste juist zo nodig hebben. Verdénken is een goed begin. Het verwijst niet enkel naar argwaan of wantrouwen ('ik verdenk je van oneerlijke praktijken'), maar ook naar gezonde achterdocht. Alle denken begint met verdenken: iets niet helemaal vertrouwen, vooral je eigen overtuigingen niet. Waarom ben ik eigenlijk zo overtuigd van wat ik denk? Maar daarnaast is er ook vérdenken nodig, naar het heden kijken vanuit de verre toekomst en vanuit het verre verleden. Waar komen we vandaan en waar willen we heen? Het is ook vérdenken in de ruimte – voorbij geografische grenzen of sociale bubbels.…

Beide patiënten hebben een hechte band met hun moeder, ze zien of spreken haar wekelijks. De moeders komen langs, bellen, helpen. Ook hebben beide patiënten artistieke aspiraties waar ze zich gefrustreerd in voelen. Ze hebben het idee dat hun talent niet gezien wordt, maar ervaren schroom om actief vorm te geven aan hun creatieve neigingen. Er is een verschil: de een houdt van haar moeder, de ander voelt extreme weerstand en af keer voor haar. 'The root of creativity is found in the need to repair the good object destroyed during the depressive phase,' schreef psychoanalyticus Melanie Klein. De depressieve fase is een ontwikkelingsfase waarin een kind begint te beseffen dat de goede ouder, de voedende moeder, en de slechte ouder, de moeder die niet altijd perfect is en het…

Ik hoorde het mezelf laatst zeggen, volgens mij tijdens een ruzie met mijn vriend. 'Het kan toch niet zo zijn dat jij <verwijt>, en dat ik dan <excuus> en dat we dan vervolgens <rampzalige maar onwaarschijnlijke uitkomst>?!' Naderhand realiseerde ik me dat ik dat beginnetje vaker gebruik: 'Het kan toch niet zo zijn dat…' Alleen: hetgeen ik uitspreek ná dat beginnetje is altijd precies wél aan de hand. Zoals dat gaat met dat soort dingen: als je het eenmaal opmerkt, kun je het niet meer niet opmerken. De afgelopen weken kwam ik het dan ook regelmatig tegen: 'Het kan toch niet zo zijn dat we gebrek aan motivatie wegzetten als gezeur?', 'Het kan toch niet zo zijn dat ik drie keer moet bellen voor één simpele afspraak?', 'Het kan toch…

Heeft oneindigheid een begin? Is het denken oneindig? Kan oneindigheid vervelen? Bestaat oneindigheid als er geen voorstelling van is? Bestaat eindige tijd in oneindige ruimte? Kun je eeuwig willen leven? Bestaat oneindig verlangen? Kun je oneindigheid meten? Wat is oneindigheid? Om te filosoferen heb je niets anders nodig dan je hoofd. In Filosofie is makkelijker als je denkt kun je dit oefenen aan de hand van één thema. Dit keer: wat is oneindigheid?…

Het oneindige is groot 1 in absolute zin 2 (niet louter relatief groot). In vergelijking met het oneindige is al het andere (groottes van hetzelfde type) klein. Maar, en dat is het voornaamste, de mogelijkheid om het zelfs maar als een geheel te denken, 3 wijst op een vermogen van de geest dat elke maatstaf van de zintuigen overtreft. Want daarvoor zou een samenvoeging vereist zijn, die een maatstaf als eenheid oplevert met een welbepaalde, in getallen uit te drukken verhouding tot het oneindige, hetgeen onmogelijk is. Om nu het gegeven oneindige toch zonder tegenspraak zelfs maar te kunnen denken, is in de menselijke geest een vermogen vereist dat zelf bovenzintuiglijk is. 4 Want alleen door middel van dat vermogen en zijn idee van een noumenon, 5 dat zelf geen…

Een van de mooiste onderdelen van de Maand van de Filosofie is het kinderboek dat speciaal voor de gelegenheid geschreven wordt. Jong geleerd is oud gedaan. Dat maakt het zo waardevol om kinderen op een laagdrempelige manier vertrouwd te maken met de filosofie en haar alledaagse relevantie. Vuile handen van Marco Kunst, filosoof en Zilveren Griffel-winnaar, doet precies dit. Hoewel Kunst de filosofische reflecties veelal impliciet laat, vormt zijn verhaal een prima opstap naar diepere bespiegeling. Zeker wanneer ouders het boek samen met hun kinderen lezen. Kunst verweeft zorg, het hoofdthema van deze Maand van de Filosofie, in zijn boek op twee manieren. Enerzijds staat de zorg voor het milieu centraal. Anderzijds is er de zorg voor een ziek gezinslid. Het boek begint met een onheilspellende proloog. Het is 31…

Toen we al een paar dagen op de Franse camping stonden, rekte mijn toenmalige geliefde zich uit in de zon en zei: 'Ik zit heerlijk in de Joke Hermsen-tijd.' Ik wist meteen wat hij bedoelde; ook ik had geen idee meer hoe laat het was, en de dag strekte zich voor ons uit, vol mogelijkheden, maar ook vol rust. Kairos, zo heet deze tijd eigenlijk. Die is niet bedacht door de Nederlandse filosoof Joke Hermsen (1961), maar het was Hermsen die deze Griekse god van de tijd weer bekendmaakte in Nederland met haar boek Kairos. Kairos is 'de god van het juiste ogenblik', waarbij we 'de tijd [ervaren] als een dimensie die ruimer en weldadiger aanvoelt'. We voelen ons niet langer opgejaagd door Chronos, de god van de kloktijd, van…

theater Muziektheatercollectief Veenfabriek brengt met Lof der Zotheid een muzikale ode om de dwaasheid in onszelf en de ander te vieren, losjes geïnspireerd op Erasmus' lofzang uit 1511. Op 5 april te zien in Breda. veenfabriek.nl dans Liefde, hunkering en lust: ze kunnen ons zielsgelukkig maken, maar ook compleet verwoesten. In Person Longing for Human (regie: Charles Pas) verliezen dansers zichzelf in de lichamelijkheid van hun verlangen. Te zien t/m 29 april in o.a. Almere, Arnhem en Den Haag. feikeshuis.nl muziektheater Het is makkelijk om je familie en vrienden lief te hebben, maar hoe zit dat met iemand die je niet mag? In Zie de mens onderzoekt theatermaker Tim Schouten met kinderen of (en hoe) je van iedereen kunt houden. Voor kinderen en volwassenen. Te zien t/m 25 april in…

Wreed tijdverdrijf Kijk je toe hoe een trein vijf vastgebonden mensen overrijdt, of gooi je liever een dikke man op het spoor om de trein te stoppen? De videogame Trolley Problem, Inc dwingt je te kiezen bij de wreedste morele dilemma's uit de geschiedenis van de filosofie. Met een zwakke maag heb je in dit geval niets aan een sterk brein. store.steampowered.com · € 10,99 Theeleut 'Laat de wereld doodvallen als ik maar mijn thee kan drinken,' roept de hoofdpersoon in Dostojevski's roman Aantekeningen uit het ondergrondse. Wie dezelfde gedachte in de mond bestorven ligt, kan deze met dit theemengsel weer helemaal tot leven wekken. svtea.com · € 11,99 Nog even niet Volgens de christelijke filosoof Augustinus is God perfectie, maar heeft de mens met zijn vrije wil volop de keuze om…

Renate Schepen: 'Filosoof Enrique Dussel zegt dat kunst je sensibiliseert. Je kan bijvoorbeeld filosofie lezen over iemands lijden, maar als je een muziekstuk hoort of een gedicht leest, komt het in één keer binnen. Vervolgens kun je de standpunten die je van tevoren had opnieuw onderzoeken. Hoe verhoud je je daar nu toe? Je kunt dat ook onderbouwen met argumenten, zoals we in de westerse filosofie graag doen. Verschillende manieren van denken voeden elkaar.' Seandy Achthoven: 'Bij kunst kijk je niet alleen, je voelt. Via het voelen maak je een andere verbinding dan wanneer je een geschiedenisboek leest of een tekst in de krant. Je kan je in andere lagen begeven en aan andere gevoelens en gedachten raken.' Dit is een bewerkt fragment uit de aflevering ' Seandy Achthoven en…

Wat is het feit? Wieringa, M.S. (2024). 'The Tamagotchieffect: Robots that simulate emotions influence mind perception, guilt and altruistic behaviour.' In Can robots feel pain? How we respond to robots that simulate emotions when they are harmed, dissertatie (Radboud Universiteit), 73-97. Wie stelt kritische vragen? Frank Hindriks is hoogleraar ethiek, sociale en politieke filosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij doet onderzoek naar de ethiek rondom niet-menselijke actoren, zoals robots en organisaties. De sciencefictionserie Westworld gaat over een attractiepark waarin alles geoorloofd is. De mensachtige robots die het park bevolken mogen worden mishandeld, verkracht en vermoord – het zijn immers maar robots. Toch kunnen sommige bezoekers van het park zich niet losmaken van het idee dat de robots, die kunnen schreeuwen en huilen, wel degelijk pijn voelen. 'Mensen zijn nu eenmaal…

Het is 1651. Engeland is al jarenlang verwikkeld in een burgeroorlog tussen voorstanders van een absolute monarchie en mensen die vinden dat het parlement meer macht moet krijgen. De koningsgezinde filosoof Thomas Hobbes is de wrede strijd in zijn vaderland ontvlucht, maar allerminst vergeten. Zonder het vernisje van de beschaving blijkt de mens 'als een wolf voor zijn medemens', schrijft hij in zijn bekendste werk, Leviathan, dat dat jaar verschijnt. Mensen handelen altijd uit eigenbelang, meent Hobbes. Dat mensen regelmatig vredig met elkaar samenleven vormt geen tegenwerping op deze gedachte, maar juist het bewijs ervoor. In de hypothetische wereld vóór het ontstaan van samenlevingen, die Hobbes de 'natuurstaat' noemt, waren mensen volgens hem verwikkeld in 'een oorlog van allen tegen allen'. Iedereen bevocht elkaar om de schaarse middelen die ze…

De nieuwe Denker De Vlaamse denker en schrijver David Van Reybrouck is de nieuwe Denker der Nederlanden. Hij zet zich al jaren in voor democratische vernieuwing en het bewoonbaar houden van onze planeet. Zijn thema voor de komende twee jaar is 'verdenken'. 'Durven kritiek hebben, durven twijfelen, ook aan jezelf – je standpunt bijstellen is geen teken van zwakte, maar van kracht.'…

In 1632 wordt Baruch d'Espinoza (1632-1677) geboren in Amsterdam, als zoon van uit Portugal gevluchte joodse ouders. Hij krijgt een joods-religieuze opvoeding, maar is al op jonge leeftijd kritisch op de joodse tradities en standpunten. Wanneer hij 23 jaar is, krijgt hij een banvloek over hem uitgesproken en wordt hij uit de Amsterdamse joodse gemeenschap verstoten. Hij vertrekt naar Rijnsburg en later Den Haag, waar hij werkt als lenzenslijper en in zijn vrije tijd zijn gedachten uitwerkt. Vanaf dan geeft hij ook de voorkeur aan de gelatiniseerde versie van zijn naam: Benedictus de Spinoza. Spinoza werd vooral bekend met de postuum gepubliceerde Ethica ordine geometrico demonstrata ('Ethiek uitgelegd volgens de methode van de meetkunde'). Spinoza gebruikt daarin een geometrische methode om zijn filosofie uiteen te zetten. Zodoende bestaat de Ethica…

'Onbeperkte tolerantie leidt uiteindelijk tot het verdwijnen van tolerantie. Als we niet bereid zijn om een tolerante samenleving te verdedigen tegen de aanval van intoleranten, dan zullen de toleranten vernietigd worden – en tolerantie met hen' Karl Popper Tachtig jaar geleden formuleerde filosoof Karl Popper de tolerantieparadox: een open samenleving kan intolerantie niet tolereren. Het progressief-liberalisme en (radicaal-)rechts beroepen zich vandaag de dag op Popper, maar trekken geheel verschillende conclusies over de betekenis van zijn woorden. Is er een uitweg uit deze paradox? De nieuwe vijanden van de open samenleving Maandag 12 mei, 20:00 De Balie, Amsterdam Info en tickets via debalie.nl…

In een socratisch gesprek zoek je naar een idee. Maar wat is dat precies? En wat gebeurt er als je een idee vindt? Neem dit voorbeeld. Ik voerde een socratisch gesprek in de zorg. Het thema was leiderschap, de casus zoals altijd een complex verhaal, dit keer over moeizame arbeidsverhoudingen in een afdeling. Er bestond oud zeer, rivaliteit, enkele medewerkers die zich in het verleden gepasseerd hadden gevoeld. De casusgever, zelf leider van de afdeling, spitste het verhaal toe op een functioneringsgesprek dat hij met een van de dwarsliggers had gevoerd. In zijn ogen was het een goed, opbouwend gesprek geweest. Maar 's avonds kreeg hij een mailtje van zijn medewerker dat die het niettemin onplezierig had gevonden. Ze had te weinig waardering van hem gekregen. Dat was de casusgever…

Haar vrienden noemen haar ook wel 'Lieke Lijstje'. Met haar takenlijstjes en bomvolle agenda probeert filosoof Lieke Knijnenburg zoveel mogelijk uit het leven te halen. 'Maar het idee dat het altijd beter kan, leidt tot onrust, af leiding en schuldgevoelens,' vertelt ze. Ze geeft zes tips tegen productiviteit. tip 1 Ontmoet vreemden 'Onze productiviteitsfetisj maakt dat we planmatig tegenover de wereld staan. We proberen alles in afwerkbare lijstjes te vangen en laten nauwelijks ruimte voor onvoorspelbaarheid. Terwijl de dingen die zich niet laten controleren je juist een ervaring van levendigheid bezorgen. Dat merk ik wanneer ik nieuwe mensen ontmoet. Vreemden halen je uit vastgeroeste patronen. Daarmee openen ze nieuwe perspectieven, ook op jezelf.' tip 2 Ontspan actief 'Hard werken is beter dan ontspanning, laat onze samenleving ons geloven. Als je…

Wat is oneindigheid? Filosofie is makkelijker als je denkt. Maar ook als daar geen einde aan komt? Een korte inleiding in de filosofie van oneindigheid. Kun je in een eindig aantal woorden uitleggen wat oneindigheid is? Is het überhaupt mogelijk voor een mens, sterfelijk als die is, om te begrijpen wat oneindigheid inhoudt? Je zou zeggen van niet en toch lijken we er in het dagelijks leven weinig moeite mee te hebben. Iedereen die heeft leren rekenen weet dat de reeks van mogelijke getallen oneindig is. Daarvoor hoeven we die reeks niet helemaal uit te schrijven. Het is voldoende om een paar getallen te noemen en eraan toe te voegen: 'en dan tot in het oneindige.' Oneindigheid lijkt iets wat we begrijpen zonder uitleg, alsof het begrip al in ons…

Zijn er net zoveel vragen als antwoorden? Dat is lastig te zeggen, want er zijn oneindig veel vragen en ook oneindig veel antwoorden. Zijn dat er dan evenveel? Sommige vragen hebben geen antwoord en sommige vragen hebben meer dan één antwoord. Het is ook nog zo dat twee verschillende vragen hetzelfde antwoord kunnen hebben. Is dat dan een van die vragen zonder antwoord? Er is iets geks aan de hand als we oneindige hoeveelheden willen vergelijken. Galileo, beter bekend als natuurkundige en astronoom, vroeg zich af of er net zoveel natuurlijke getallen zijn als kwadraten. Er zijn twee manieren om deze vraag te beantwoorden en voor beide is wat te zeggen. Je zou kunnen zeggen dat er meer natuurlijke getallen zijn dan kwadraten. Immers: ieder kwadraat is een natuurlijk getal,…

Bijna iedereen wil een lang leven, maar niemand wil oud zijn. Zelf inmiddels de zeventig gepasseerd, heb ik nog altijd de neiging in de tram op te staan voor anderen, ook als ze een stuk jonger zijn. Door mijn vrouw met zachte hand naar de sportschool gedreven, is mijn fysieke conditie waarschijnlijk beter dan ze in decennia geweest is. Ben ik dus maar zo oud als ik me voel? Het dagelijks leven kan dan nogal ontnuchterend zijn. Bijvoorbeeld wanneer in de tram iemand voor míj opstaat en ik enige moeite heb om dat aanbod niet beledigd af te wijzen. Dat de redactie van dit tijdschrift mij met enige aandrang vroeg om een bespreking van twee boeken over ouder worden, zal ook niet voor niets geweest zijn. Kortom: je leeftijd, je…

Onder de titel Changing my mind, vertaald als Voortschrijdend inzicht, biedt de Britse auteur Julian Barnes een korte maar enerverende rit door vijf gebieden van zijn geestelijk leven: herinnering, woorden, boeken, politiek, en leeftijd en tijd. Barnes is nu 79 jaar en vertelt over momenten in zijn leven waarop hij tot een nieuw inzicht is gekomen. Veranderen je gedachten omdat de feiten veranderen, zoals de econoom John Maynard Keynes zei, vraagt hij zich af. Of had de Franse dadaïst Francis Picabia gelijk toen hij zei: 'Ons hoofd is rond zodat onze gedachten ook een andere kant op kunnen gaan.' En waar is ons 'ik' ten opzichte van al die gedachten? Hobbelt dat zijdelings mee met dan weer de ene, dan weer de andere mening? Zitten we aan het stuur of…

De volgende editie ligt op 6 mei in de winkel Poëtisch denken Volgens de Spaanse filosoof María Zambrano (1904-1991) perken we ons denken in wanneer we altijd gebonden zijn aan rationele taal. Ze pleitte voor een poëtisch denken. Vragenderwijs Wat antwoordt comedian en programmamaker Raoul Heertje op de vier grote vragen van Immanuel Kant? Werkelijk waar Valt er ooit iets zeker te weten? Al eeuwenlang zijn we op zoek naar kennis, wijsheid, en natuurlijk waarheid. Psychoanalyticus Paul Verhaeghe duidt onze complexe relatie met de werkelijkheid.…