Inhoudsopgave van Editie 1 - 2025 - Filosofie Magazine

Aan het einde van een lange werkdag vroeg een vriendin me mee naar een lezing. Dan moet ik weer zo lang stilzitten, appte ik terug. Dat verraste haar, want ik zag er volgens haar niet uit als iemand die niet kan stilzitten. Vragen schoten door mijn hoofd. Is het mijn eigen verbeelding dat ik niet stilzit, of ziet zij het niet aan mij? En als zij het niet ziet, is dat dan omdat ze zelf te onrustig is om het aan mij te zien? Of ben ik zelf zo onrustig dat ik niet doorheb dat ik helemaal niet onrustig overkom? Kun je ooit aan de buitenkant zien wat er in iemand omgaat? Bestaat er eigenlijk wel zoiets als een innerlijk? Dat lijkt misschien een rare vraag, maar zouden deze gedachten…

Bij een expositie in Garage Rotterdam stuit ik op een wand beplakt met papiertjes in alle kleuren van de regenboog. Elk briefje vuurt in wiebelig kinderhandschrift een vraag op je af: Ben je onzeker? Waar ben je trots op? De tijdgeest laat zich horen: Mag jij Geert Wilders? Op welk geslacht val je? Provocaties: Samsung of iPhone? Ben je voor je moeder of vader? En, hartverscheurend: Haat je je lefen? Ik zou alle vragen van dit koor van kinderstemmen wel willen opsommen. Er lijkt me een grote waarheid in te schuilen. Vertel me de vragen van uw kinderen en ik zeg u wie u bent, zoiets. Maar het koor houdt vooral een diepere waarheid af. De vrolijke kleuren en vindingrijke spelling bieden aan elke vraag een even vanzelfsprekende plaats. Duiding…

Goede voornemens zijn in onze cultuur behoorlijk vrijblijvend. Rond de jaarwisseling spreek je ze uit, je leeft er een paar dagen naar en daarna vergeet je ze weer. Een belofte aan jezelf heeft niet dezelfde status als een belofte aan een ander. Maar waarom eigenlijk niet? Goede voornemens zijn vaak leefregels om een beter mens te worden. Scheppen goede voornemens daarmee een morele verplichting? Of staat het je vrij je toekomstige zelf te verloochenen? Ja De belofte is een van de grote morele capaciteiten van de mens, stelde Hannah Arendt. In The human condition (1958) kenschetst ze de belofte als de schepping van een ‘eiland van voorzienbaarheid’. Deze voorzienbaarheid baat het menselijke samenleven: die maakt planning en langetermijnprojecten mogelijk. Als niemand ervan op aan kan dat anderen zich aan hun…

'Van top tot teen gewikkeld in windsels, zittend op een schommel in de lucht: zo wilde ik me voelen. Vrij en veilig. Op mijn dertigste kwam ik uit een tienjarig huwelijk dat gepaard ging met agressiviteit; ik had geen enkel gevoel van eigenwaarde meer. Ik wilde mijn verhaal vertellen, puur voor mezelf, en begon met het schilderen van figuren in windsels. Die windsels vormden een cocon waarin ik me kon terugtrekken, waarin niemand meer kon zeggen wat er niet goed was aan mij. Ik wilde nooit meer gekwetst kunnen worden, mezelf verstoppen. Maar het was niet zozeer de buitenkant die ik wilde verstoppen, maar de binnenkant. Jaren later had ik een tentoonstelling in de Grote Kerk in Arnhem. Vanaf de entree tot helemaal achter in de kerk staan grote zuilen.…

De eerste les die we uit het epos van Louis Pasteur kunnen trekken is makkelijk te begrijpen, en is nog belangrijker voor onze tijd dan voor de zijne. We denken vaak dat wetenschap die gescheiden is van de rest van de samenleving en de zorgen van haar tijd, zich des te beter kan ontwikkelen. Zo beschouwd zou Pasteur een vrij matige wetenschapper zijn aangezien hij zich overal mee bemoeide: de industrie, de landbouw, de diergeneeskunde en de gezondheidszorg. De seculiere verbanden die hij wist te leggen met de belangen van zijn ‘klanten’ en opdrachtgevers, hebben hem echter niet verzwakt maar juist versterkt aangezien hij, terwijl hij aan hun wensen tegemoetkwam, de strenge regels van zijn laboratorium nooit heeft afgezworen. Omgekeerd denken we vaak dat de objectieve en kille wetenschappen met…

Aan docenten wordt vaak de tip gegeven: ‘Sluit aan bij de belevingswereld van de leerlingen.’ Leerlingen zijn nu eenmaal eerder geboeid als je begint over iets dat ze kennen (een Netflixserie, een influencer, een duur kledingmerk) dan over iets waar ze nog nooit van hebben gehoord (een dode filosoof, een moeilijk woord, een primaire tekst). De kritiek van Marcuse op het kapitalisme kun je bijvoorbeeld inleiden met de vraag: ‘Word jij beïnvloed door reclame bij de keuze voor je kleding?’ Nee hoor, zal iedere leerling antwoorden, ik koop alleen dingen die ik zelf mooi vind. Volgende vraag: ‘Hoe kan het dan dat jullie bijna allemaal dezelfde broeken/ schoenen/shirts dragen? Vinden jullie toevallig allemaal hetzelfde mooi?’ De uitleg over Marcuse landt daarna waarschijnlijk beter dan wanneer je er de les mee…

Wat is politiek? Filosofie is makkelijker als je denkt. Maar samen leven ook? Een korte inleiding in de filosofie van politiek. In een democratie wordt de staat geregeerd door de burgers, maar toch zien we politiek vaak als iets dat ergens anders gebeurt: in de gemeenteraad, in Den Haag of in Brussel. Maar is politiek alleen voor politici? Word je van politiek een beter mens? Draait politiek om idealen of om praktische oplossingen? Kortom, wat is politiek eigenlijk? ‘Regeren door middel van de deugd kan vergeleken worden met de Poolster; hij blijft op zijn plaats en de menigte sterren volgt hem,’ aldus de Chinese wijsgeer Confucius (ca. 551-479 v.Chr.). Om het volk te doen gehoorzamen zijn volgens hem geen strenge wetten of straffen nodig, maar hoeven leiders alleen het goede…

Ik kreeg een keer de opvoedtip om een ‘ja-dag’ te introduceren. Op zo’n dag stem je in met elk verzoek. Mag ik een ijsje? Mag ik gamen? Mag ik laat opblijven? Mag ik tandenpoetsen overslaan? Allemaal: ja! Je voelt op je klompen aan dat zo’n dag helemaal uit de hand kan lopen. Mag ik je bril op? Mag ik dat legokasteel (van 400 euro!)? Mag ik autorijden? Mag ik morgen weer een ja-dag? Je zou van tevoren bepaalde beperkingen kunnen opleggen, maar is het dan nog een echte ja-dag? Tijdens de Tweede Wereldoorlog schreef Karl Popper (vooral bekend als wetenschapsfilosoof) het boek The open society and its enemies, waarin hij onderzoekt hoe politieke systemen kunnen ontaarden in totalitarisme. In een tijd waarin zowel Hitler als Stalin aan de macht waren,…

De jagers in de sneeuw (1565), een schilderij van Pieter Bruegel de Oude, legt een ogenschijnlijk simpel tafereel vast. Een paar mannen lopen na de jacht door een winters landschap terug naar hun dorp. In de verte wordt geschaatst, rechts op de achtergrond torst een oude vrouw een takkenbos voor de haard, links is het half losgekomen uithangbord van een herberg dringend aan onderhoud toe. Is dat alles? In zijn boek De extase van de jagers leest de cultuurfilosoof Kris Pint er een veel diepere betekenis in. Het uithangbord lijkt op te roepen tot een inkeer van het hart, schrijft hij, en het landschap tot een hernieuwde ontmoeting met God. Leefde Bruegel immers niet in de tijd van de Moderne Devotie en vroege Reformatie, waarin de persoonlijke ervaring van het…

Gijs van Oenen, universitair hoofddocent filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, opent zijn boek met een citaat van Spinoza: ‘Het doel van de staat is vrijheid.’ De tekst staat gegraveerd op de sokkel van een beeld van Spinoza, bij het stadhuis in Amsterdam. Op een spoorbrug komt Van Oenen graffiti met de omgekeerde boodschap tegen: ‘Freedom lives when the state dies.’ De plek, aldus van Oenen, zegt alles. ‘In het stadhuis resideert de staat; onder de spoorbrug passeert het volk.’ Dat volk heeft zich tegen de staat gekeerd. Vanwaar die groeiende achterdocht jegens de staat? Waarom vertrouwen tal van burgers de instituties en de gevestigde orde niet? Afgaand op het begin van het boek zou je verwachten dat Van Oenen zijn betoog met een verhandeling over vrijheid voortzet. Hij kiest…

Wie is Diederik de Geus? Diederik de Geus (1982) werkte 17 jaar bij de politie, waar hij PTSS aan overhield. Hij schreef het boek Niets is wat het lijkt (2024) over zijn ervaringen. Wat kan ik weten? ‘Bijna iedere politieagent heeft een sterk ontwikkeld onderbuikgevoel. Het is een soort zesde zintuig: nog voordat je iets feitelijk kunt weten, voel je al dat er iets niet klopt. Daar zit wel een gevaar in, want je mag als politieagent nooit aannames doen. In mijn boek vertel ik over de bizarre situaties die je meemaakt bij het politiewerk en dat alles altijd anders in elkaar kan steken dan je denkt. Je kunt niet blind vertrouwen op je onderbuikgevoel, maar het kan je wel de juiste richting op duwen. Het onderbuikgevoel kan leiden tot…

De veelgehoorde vrees dat supercomputers op het punt staan mensen te overvleugelen, ervaar ik meer en meer als een vorm van kitsch. Het woordenboek zegt dat kitscherige gevoelens glad, sensatiegericht en sentimenteel zijn. De angst voor artificiële intelligentie is glad, omdat nooit precies duidelijk wordt waarom de grotere en snellere rekenkracht van computers het menselijk denken buitenspel zet. De ware kunst van het denken ligt in het stellen van goede vragen. De beoordeling van een vraag kun je niet aan computers uitbesteden. Er bestaat namelijk geen objectief of onthecht criterium voor; een goede vraag is altijd een goede vraag voor ons. De angst is sensatiegericht omdat die een massief doemverhaal voedt. Ook ik zie natuurlijk wel dat de algoritmen van oppermachtige techbedrijven momenteel humane omgangsvormen verwringen. Maar daar is wat…

Wie zit er voor wie, vraag ik me weleens af tijdens een therapiesessie. De patiënte komt op de afgesproken tijd, en is drie kwartier aanwezig. Althans, ze zit op haar stoel, maar ze wil er duidelijk niet zijn. Het is alsof ik haar daar vasthoud, alsof ik haar dwing, en zij lijdend voorwerp is van mijn behoefte om therapeutje te spelen. Ik ervaar mezelf als een beul. ‘Zelf bewustzijn bestaat op en voor zichzelf wanneer en door het feit dat het zo bestaat voor een ander; dat wil zeggen, het bestaat alleen als het wordt erkend,’ schrijft de Duitse filosoof Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831). Volgens Hegel is er sprake van een meester-zelf bewustzijn en een slaaf-zelf bewustzijn. Mensen kunnen zich alleen bewust zijn van zichzelf in relatie tot een…

‘Ik ben echt een mensen-mens,’ hoor je mensen vaak trots verklaren. Een fascinerende uitspraak die zichzelf bijna ondermijnt. Want wat zegt het over je opvatting van menselijkheid als je er een aparte categorie van moet maken? Wie zichzelf een mensen-mens noemt, claimt doorgaans een natuurlijk talent voor menselijk contact. Het suggereert dat je energie haalt uit sociale interactie, dat je anderen goed aanvoelt. Een soort zelfverklaarde eretitel, die vooral op LinkedIn en tijdens sollicitatiegesprekken populair is. De term ‘mensen-mens’ veronderstelt een bijzondere verbinding met… mensen. Is dat niet een vreemde constructie? Stel je eens voor dat een vis zou zeggen: ‘Ik ben écht een vissen-vis!’ Het woordje ‘echt’ suggereert dat er ook mensen zijn die geen echt ‘mensen-mens’ zijn. Wat zijn die dan? We definiëren onze menselijkheid blijkbaar in gradaties,…

Stel je voor dat jij, samen met een diverse groep andere burgers, mag beslissen hoe de samenleving voortaan wordt vormgegeven. Natuurlijk wil iedereen een zo rechtvaardig mogelijke samenleving, maar over wat rechtvaardigheid precies is, valt behoorlijk te twisten. De een vindt dat iedereen in alle gevallen gelijk moet worden bedeeld, terwijl een ander het terecht vindt dat mensen die harder werken daarvoor beloond worden. Bovendien zal iedereen vooral bezig zijn de samenleving naar hun eigen voordeel in te richten. Hoe kom je dan ooit tot een consensus? De Amerikaanse filosoof John Rawls (1921-2002) bedacht hiervoor een beroemd geworden gedachte-experiment. Wat nou als de burgers die samen over het lot van de samenleving beslissen, zich achter een ‘sluier van onwetendheid’ bevinden? Deze sluier ontneemt iedereen het zicht op diens eigen geslacht,…

Agonisme [onzijdig] /ˌaː.ɣoːˈnɪs.mə/ a-go-nis-me is het idee dat bepaalde vormen van conflict onvermijdelijk zijn in de politiek. Dit staat tegenover het idee dat politiek draait om consensus of overeenstemming. De Belgische filosoof Chantal Mouffe (1943) stelt dat een werkelijke democratie berust op pluralisme: het naast elkaar bestaan van verschillende, onverenigbare meningen. Wanneer we erkennen dat democratie noodzakelijkerwijs gepaard gaat met tegenstellingen en conflict, zien we volgens Mouffe politieke strijd niet als vijandigheid maar als een manier om het publieke debat te voeden en democratische vernieuwing te stimuleren. Filosoof-koning [mannelijk] /ˌfiː.loːˈsoːf ˈkoː.nɪŋ/ fi-lo-soof-ko-ning is de ideale leider voor een staat, aldus de Griekse filosoof Plato (ca. 427-347 v.Chr.). In zijn boek Politeia, ook wel bekend als De republiek of De ideale staat, schrijft hij dat alleen filosofen ware kennis kunnen bereiken…

Iedereen moet op zijn eigen manier gelukkig worden, als dat maar op authentieke wijze gebeurt. Dit romantische ideaal is na de Tweede Wereldoorlog door de Franse existentialist Jean-Paul Sartre salonfähig gemaakt. Wie je bent, zo leert hij, ligt niet bij je geboorte vast. Je bent de som van je gedragingen, van alles wat je denkt, kiest en doet. Als mens heb je niet alleen de mogelijkheid, maar ook de plicht om jezelf te scheppen. En de plek bij uitstek waar de hedendaagse mens zichzelf kleit tot wie hij is, lijkt me, het werk. Als dit klopt heeft ons werk in de afgelopen decennia een existentiële dimensie erbij gekregen die het eerder niet had. Maar hoe kan je baan die functie vervullen? Een veelgehoord antwoord á la The school for moral…

Ongelovig God is dood, verkondigde Friedrich Nietzsche. Maar hoe geef je zin aan het leven als je niet op religie kunt bouwen? In dit nieuwe essay in de Nieuw Licht-reeks bespreekt hoogleraar publieksfilosofie Stine Jensen wat atheïsme is, waar je als atheïst wél in kunt geloven en waarom een seculiere staat zo belangrijk is om vrijheid van geloof én van ongeloof te garanderen. Een toegankelijk en persoonlijk essay. Na-apen We huilen om films, nemen elkaars stopwoordjes over en doen gretig mee aan de wave in een voetbalstadion. Het zijn allemaal vormen van wat de oude Grieken mimesis noemden. En mimesis vormt ons mens-zijn misschien nog wel meer dan rationaliteit, meent filosoof en hoogleraar literatuurwetenschappen Nidesh Lawtoo. In dit grondige, theoretische werk presenteert hij een interdisciplinaire kijk op het denken over…

gesprek Controle Is het leven voorspelbaar of is het idee van controle een illusie? In dit socratisch café filosofeer je zelf over het thema controle, op basis van concrete ervaringen en in gesprek met anderen. Door je eigen overtuigingen te onderzoeken, ontdek je zo welke aannames je handelen en denken vormgeven. Podium Zuidhaege · Assen · 6 januari · 19:00-22:00 · € 10,- · deverdieping-assen.nl lezing Plato's grot De Griekse filosoof Plato leert ons dat we in een wereld van illusies leven. Complotdenkers lijken het hiermee eens te zijn. Kun je inderdaad Plato’s grotallegorie aanhalen om te beweren dat de aarde plat is? Om deze vraag draait de online lezing van Mario Veen, auteur van Hoe Plato je uit je grot sleurt. Online via Zoom · 6 januari · 20:00-21:30…

Wanneer we ons afvragen of we gelukkig zijn, gaan we vaak te rade bij ons gevoelsleven: zijn we blij, extatisch of wellicht sereen? Maar volgens Paul van Tongeren, emeritus hoogleraar wijsgerige ethiek, is een geluksgevoel niet hetzelfde als geluk. ‘Geluk is datgene wat we uiteindelijk nastreven. Daar hoort een bepaald gevoel bij, maar het bestaat niet uit dat gevoel alleen. Het draait om datgene waardoor het gevoel wordt opgewekt.’ Voor wat geluk wél is, verwijst Van Tongeren naar de Griekse denker Aristoteles. ‘Volgens Aristoteles bestaat geluk uit optimale zelfverwerkelijking. Dat betekent: zo fijnzinnig mogelijk leren voelen, proeven, ruiken enzovoort, en daarnaast zo goed mogelijk handelen, door je liefdevol, erkennend en verantwoordelijk naar anderen op te stellen. En daar dan van genieten.’ In het onderzoek wordt ‘geluk’ echter duidelijk gelijkgesteld aan…

Wanneer Paul Ricoeur in 1933 toegangsexamen doet voor de prestigieuze Parijse universiteit École normale supérieure zakt hij op het filosofiegedeelte. De vraag waarop hij het verkeerde antwoord geeft gaat over de stelling van René Descartes, die stelde dat we niets makkelijker kunnen kennen dan onze eigen geest, omdat we directe toegang hebben tot onze gedachten en ideeën. De mislukking van zijn examen blijft Ricoeur nog lang achtervolgen. Als hij in de decennia daarna uitgroeit tot een van de belangrijkste Franse denkers van de twintigste eeuw is dat met een filosofie die precies het omgekeerde betoogt dan die van Descartes: we kunnen onszelf nooit direct kennen – zelfkennis komt altijd met een omweg. Ricoeur (1913-2005) is al jong wees. Zijn moeder sterft kort na zijn geboorte en zijn vader sneuvelt in…

De HR-manager van een groot internationaal bedrijf kwam erachter dat we in Nederland socratische gesprekken voeren in het bedrijfsleven. Ze raakte gefascineerd, las enkele boeken, kwam een keer praten. Was het mogelijk dat we zo’n gesprek zouden opzetten met de top acht HR-managers van haar organisatie? Ze werkten verspreid over de hele wereld. Het gesprek zou moeten gaan over afstemming van personeelsbeleid over verschillende culturen heen. Met nog een HR-manager stelden we g ezamenlijk een programma op. Ze hadden er veel voor over. Ik kreeg vier dagen de tijd voor de sessie, daarna zouden ze nog een dag vergaderen. Toen het moment daar was vloog ik businessclass naar Toronto en werd met een taxi vervoerd naar een chic hotel in de buurt van de Niagara-watervallen, waar de groep bijeenkwam. De…

Wat is politiek? Is politiek rationeel? Mag je liegen in de politiek? Hoe rechtvaardig is politiek? Heeft politiek grenzen? Zijn mensen politieke dieren? Hebben alle dieren politiek? Bestaat politiek zonder strijd? Gaan alleen politici over politiek? Kun je samenleven zonder politiek?…

Hoe prijzenswaardig het is als een machtig man 1 zijn woord houdt en rechtschapen en eerlijk leeft, begrijpt iedereen. Toch leert de ervaring 2 dat is onze dagen juist die machthebbers die zich aan hun woord weinig gelegen lieten liggen, 3 grote dingen tot stand hebben gebracht en op sluwe wijze de geest van de mensen hebben weten te bespelen. En ten slotte zijn ze zelfs hen die zich op eerlijkheid baseerden, de baas geworden. (…) Voor een heerser nu is het niet noodzakelijk dat hij alle bovengenoemde eigenschappen 4 bezit, maar wel moet hij de indruk wekken dat hij ze bezit. Ik durf zelfs te beweren dat deze eigenschappen, wanneer je ze bezit en altijd in praktijk brengt, schadelijk zijn, terwijl ze, wanneer je ze schijnt te bezitten, nuttig…

Kan een mens weten hoe het is om een vleermuis te zijn? Stel je eens voor dat je rondfladdert met een leerachtig vlies onder je armen, dat je insecten vangt met je mond en dat je de wereld vooral waarneemt met behulp van echolocatie. Weet je nu hoe het is om een vleermuis te zijn? Nee, stelde de Amerikaanse filosoof Thomas Nagel (1937) in zijn beroemde essay What is it like to be a bat? (1974). Hoewel we ons kunnen voorstellen hoe het voor ons als mens is om een vleermuis te zijn, zullen we volgens Nagel nooit weten hoe het voor een vleermuis is om een vleermuis te zijn. De mens heeft nooit volledig toegang tot het bewustzijn van een ander wezen. Met dit simpele gedachte-experiment kaartte Nagel een…

In de zomer van 2023 ontkwam je er niet aan: de film Barbie, waarin de gelijknamige Mattel-pop tot leven komt en in kauwgomroze outfits het patriarchaat onder handen neemt. Nog nooit had een film van een vrouwelijke regisseur zo’n hoge opbrengst. Bovendien wist de regisseur in kwestie, de Amerikaanse Greta Gerwig, met deze film feminisme tot onderwerp van wereldwijd gesprek te maken. In al haar films laat Gerwig zien uit welke kleine en grote uitdagingen het menselijk – en dan vooral vrouwelijk – leven bestaat: eenzaamheid, moeizame familiebanden, verstuikte enkels en cellulitis. Het is dan ook terecht dat er een boekje aan haar werk gewijd is in de reeks Denken in het donker van ISVW Uitgevers, waarin het oeuvre van een filmregisseur telkens door vier denkers vanuit verschillende filosofische kaders…

muziektheater Bestaat de werkelijkheid op zichzelf of is ze iets wat we samen maken? In de voorstelling Orchestra Soledad van theatergezelschap Orkater verzandt een vrouw in haar eenzaamheid, en verliest zichzelf in een binnenwereld waar feit en fictie steeds meer door elkaar lopen. In januari op verschillende plaatsen in Nederland te zien. orkater.nl festival Op het internationale literatuurfestival Writers Unlimited gaan dichters, denkers en dromers in gesprek over het thema playing with fire. Met onder anderen schrijver en theatermaker Marjolijn van Heemstra, schrijver Abdelkader Benali en Erasmusprijswinnaar Amitav Ghosh. Van 23-26 januari in Den Haag. writersunlimited.nl serie Na haar overlijden komt Eleanor Shellstrop per ongeluk terecht in ‘the good place’, de hemel. Om niet weggestuurd te worden, moet ze zich leren gedragen als een goed mens. Een filosofische en komische…

Commerciële communist ‘Alle grote wereldhistorische feiten en personages komen tweemaal voor’, schreef Karl Marx, ‘de ene keer als tragedie, de andere keer als klucht’. In welke categorie de – ietwat prijzige – knuffel van deze antikapitalistische denker valt, mag jij zeggen. philosophersguild.com · € 22,80 De kop vol Als je kop vol zit, kan het moeilijk zijn te presteren. Wanneer iemand je ervan beticht de Kantjes er vanaf te lopen, kan je ze met deze mok in elk geval laten weten dat je wel je best hebt gedaan. Wie kan daar nou nog over mokken? amazon.com · € 13,95 Wees gewaarschuwd Nietzsche, Schopenhauer en Cioran waren geen van allen Iers. Dat scheelt weer, anders hadden deze pessimisten het zwaar gekregen op Saint Patrick’s Day. Wie ook wil laten zien dat hij niet…

Gerard Kuperus: ‘Dieren laten ons zien dat wij niet zo bijzonder zijn als we vaak veronderstellen. Wij mensen zien onszelf als uniek, omdat we een politieke samenleving hebben. Maar we zijn vooral heel goed in het vernietigen van samenwerking, terwijl dieren zo afhankelijk van elkaar zijn dat ze wel moeten samenwerken. Dat is eigenlijk een veel betere politiek dan de onze.’ Bas van Woerkum-Rooker: ‘Met deze vergelijking worden dieren een analogie. Je kijkt bijvoorbeeld naar een mierenkolonie en gebruikt deze om de mens een spiegel voor te houden, maar daarmee doe je geen recht aan de mieren. We moeten juist aandacht hebben voor wat uniek is aan dieren, ook aan de menselijke soort.’ Dit is een bewerkt fragment uit de aflevering ‘Wat kunnen we leren van dieren?’ Luister de hele…