Inhoudsopgave van Editie 12 - 2024 - Filosofie Magazine

Op 6 december 2013 bij de loting voor het WK mannenvoetbal vroeg Sepp Blatter, de toenmalige voorzitter van de internationale voetbalbond FIFA, om een minuut stilte voor de een dag eerder overleden Nelson Mandela. Na krap twaalf seconden zwijgen greep Blatter de microfoon alweer: 'Let's celebrate football!' Wat zal hij gedacht hebben? Het gaat om het gebaar, het gaat niet om de tijd, het gaat om het mediamoment? Als het ritueel een gebaar wordt, een teken, verdwijnt de betekenis van het ritueel. De mens maakt gebruik van rituelen om iets te laten bestaan zonder dat er iets is waarnaar verwezen kan worden. Een uitvaart is dat bij uitstek. Het is geen teken van verdriet, of een lofrede op de overledene, zelfs geen herdenking. Het ritueel komt in de plaats van…

Er staat sinds lang weer een piano in huis. Al die tijd hadden mijn vingers de herinnering aan de toetsen bewaard, als de herinnering aan een verliefdheid die jaren later ineens kan ontwaken omdat je toevallig dat ene liedje hoort. Muscle memory zorgt ervoor dat spieren zoiets als pianospelen nooit helemaal vergeten. Zou Plato's anamnese – het herinneren van de ware, perfecte Ideeën – ook zo voelen? Je brengt je iets opnieuw te binnen, iets wat je eigenlijk al wist maar vergeten was. Alleen probeer ik nu iets te leren wat ik nooit heb gekund: spelen met akkoorden in plaats van klassieke partituren. De tentakels van een octopus herbergen twee derde van zijn neuronen, las ik, alsof hij negen hersens heeft, één in de kop en de rest in de…

Wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is de roe. De goedheiligman heeft een scherp oog voor deugdzaam kindergedrag, maar voor ouders lijken in sinterklaastijd andere maatstaven te gelden. Wekenlang houden zij hun kinderen voor de gek en voeden een illusie waar menig kind jarenlang in blijft geloven. Ondanks deze grote misleiding blijft ouders de roe bespaard. Is dat eigenlijk terecht? Mag je liegen over het bestaan van Sinterklaas? Ja Volgens historicus Yuval Noah Harari is de menselijke wereld een aaneenrijging van collectieve ficties. Het sinterklaasfeest is er daar slechts een van – en het is geen gevaarlijke fictie, maar juist een die veel plezier oplevert. Zie het sinterklaasfeest als een spel met verschillende rollen. De hoofdrol is voor kinderen: hun belevingswereld krijgt een extra vleugje magie dankzij de weldoener…

Eindelijk is het zover: de mooiste dag van je leven. Met je nette kleren aan, een grote taart in de koelkast en je familie en beste vrienden om je heen sta je klaar om met je geliefde te trouwen. Maar zonder een officiële verklaring dat jullie getrouwd zijn, uit de mond van een ambtenaar van de burgerlijke stand, kun je een ceremonie houden en elkaar kussen tot je een ons weegt, maar officieel blijf je ongehuwd. Dit ritueel kan niet zonder wettelijke taal. Dat een enkele verklaring zo'n groot verschil maakt, valt te begrijpen als we taal niet alleen zien als een middel om de werkelijkheid te beschrijven, maar ook als iets dat in deze werkelijkheid ingrijpt, meent de Britse filosoof John Langshaw Austin. Taal is een daad. Het uitspreken…

dossier rituelen Essay 'Waarom zou je eten als je geen honger hebt?' vraagt een dame van lichte zeden in de Frans-Italiaanse film La Grande Bouffe van Marco Ferreri uit 1973. Weet zij niet dat bij het ritueel van het feest de verspilling hoort? Je eet niet omdat je honger hebt, maar omdat het offer dat vroeger aan de goden werd gebracht nu moet worden opgepeuzeld. Vier heren van middelbare leeftijd zijn samengekomen in een stadspaleis met bijbehorende tuin waar de lindeboom staat die de Franse dichter Nicolas Boileau (1636-1711) – een lief hebber van de natuur – koelte en plezier had gebracht. De heren eten zich een voor een dood, hoewel ook de lichamelijke liefde een rol speelt in hun ondergang; het culinaire hoogstandje leidt herhaaldelijk naar het geslachtsdeel. Maar zoals de…

In mijn ervaring zijn mensen die de term 'metgezelsoort' horen geneigd om over 'gezelschapsdieren' te beginnen, zoals honden, katten, paarden, mini-ezels, tropische vissen, kekke konijnen, ster vende babyschildpadden, mierenhopen, papegaaien, tarantula's in een tuigje en Vietnamese hangbuikzwijnen. Het is waar dat veel van die beestjes, maar zeker niet allemaal en helemaal geen met een onschuldige voorgeschiedenis, gemakkelijk in het eenentwintigste-eeuwse, geglobaliseerde en flexibele hokje van de gezelschapsdieren passen. En natuurlijk, in Wanneer soorten kennismaken spelen historisch gesitueerde dieren in gezelschapsrelaties met net zo gesitueerde mensen een belangrijke rol. Maar de categorie 'metgezelsoort' is minder goedgevormd en onstuimiger dan dat. Ja, me dunkt dat dit begrip – niet zozeer een categorie als een hint dat er een 'worden met' aan de gang is – een veel rijker web aanbiedt om te…

De perfecte landkaart, zo wist Lewis Carroll al, is weinig functioneel. In een van zijn verhalen (later aangehaald door onder meer Borges en Houellebecq) beschrijft hij een kaart van schaal 1:1. Die kan nooit gebruikt worden: het land zou in duisternis gehuld worden, de oogst mislukken. Maar iedereen die wel eens door een atlas heeft gebladerd of zich de schoolplaten in de klas herinnert, weet dat kaarten niet alleen een functionele, maar ook een esthetische waarde hebben. De gekleurde landen, de in reliëf getekende gebergtes, de vijftig tinten blauw van de oceanen. En – op oude kaarten – de statige illustraties van klippers, tritons, walvisstaarten en windrozen. Waar vanouds cartografie een kunst op zichzelf was, verandert abstracte kunst in de handen van Stan Klamer in cartografie, in tekeningen waarover je…

DENKHOUDING In vrijwel elke eerste les filosofie wordt uitgelegd wat filosofische vragen zijn. Op filosofische vragen zijn meerdere antwoorden mogelijk (Wat is rechtvaardigheid?) en op niet-filosofische vragen is maar één goed antwoord (Wat is de hoofdstad van Frankrijk?). Alleen ben je er dan nog niet. Op de vraag 'Wat is je lievelingseten?' zijn ook verschillende antwoorden mogelijk, toch is het geen filosofische vraag. Nog lastiger is dat niet alle antwoorden op een filosofische vraag even goed zijn. Anders krijg je algauw zoiets als: 'Jij vindt dat rechtvaardigheid is dat iedereen evenveel geld verdient, ik vind het rechtvaardig als ik meer krijg dan jij omdat ik harder werk.' Met als tegenreactie bijvoorbeeld: 'Nou prima, dan vind jij dat lekker.' Met zo'n relativistische houding houdt het filosoferen meteen op. Praten over meningen…

Wat is humor? Filosofie is makkelijker als je denkt. Maar wanneer denk je dat iets grappig is? Een korte inleiding in de filosofie van de humor. De ene persoon ligt dubbel bij slapstick, de ander gniffelt liever om een taalgrap en een derde barst in lachen uit na het horen van een flauwe mop. Waarom hebben mensen zo'n verschillend gevoel voor humor? En wat is humor eigenlijk? Immanuel Kant (1724-1804) schrijft in een terzijde van zijn Kritiek van het oordeelsvermogen: 'Als de erfgenaam van een rijk familielid diens begrafenisplechtigheid uiterst waardig wil regelen, maar klaagt dat dit hem maar niet wil lukken, omdat (zo zegt hij): “Hoe meer geld ik mijn rouwklagers geef om droevig te kijken, des te vrolijker kijken ze”, dan lachen we luid.' Hedendaagse lezers vinden deze…

Laatst zag ik een lijstje met de oudste opgeschreven moppen. Bovenaan stond een Soemerische mop van ongeveer vierduizend jaar oud: 'Wat is er sinds mensenheugenis nog nooit gebeurd? Dat een jonge vrouw een scheet liet op de schoot van haar man.' Ik vroeg me meteen af of er niet nog oudere moppen opgeschreven zijn die het niveau van de poep- en piesgrap overstijgen, maar die niet als zodanig herkend worden. Zegt het lijstje niet meer over het gevoel voor humor van filologen? In de filosofie zijn er in plaats van lijstjes met moppen lijstjes met paradoxen. De biograaf Diogenes Laërtius schrijft dat Eubulides van Milete in de vierde eeuw voor Christus een lijstje met zeven paradoxen had, met daarop onder andere de bekende leugenaarsparadox. De minst besproken paradox van het…

Filosoferen doe je bij voorkeur in een café. Toen ik student was vonden we dat echter al snel te duur. We spraken daarom meestal af in de koffiekamer van de faculteit. Het was daar dat ik, nippend aan slechte koffie, voor het eerst in wijsgerige context kennismaakte met het begrip 'spel'. Vaak ging het gesprek over hoe je, eenmaal afgestudeerd, als filosoof een inkomen kon genereren zonder aantasting van je integriteit en authenticiteit. Een medestudent claimde dat hij die financiële problematiek had opgelost. 'Ik heb gewoon fiscaal recht erbij gedaan,' meldde hij. Hij 'liep binnen' met het optuigen van allerlei constructies om belasting te ontwijken. 'En je authenticiteit dan,' riepen we jaloers, 'je integriteit?' 'Dat werk is hartstikke leuk,' antwoordde hij kalm. 'Complex. Uitdagend. Het is net een spel.' Onoplosbare…

Zeg eens eerlijk: wanneer vertelde je voor het eerst een leugen? Grote kans dat je het niet meer weet omdat je nog een kind was, en dat een ouder je daarna streng heeft toegesproken. En wat vrijwel zeker is: daarna ben je het gewoon blijven doen. Want leugens maken de mens, stelt filosoof Frank Meester in zijn nieuwe boek Bluf jezelf door het leven. Over waarheid en andere leugens. En wat voor het individu geldt, is ook van toepassing op hele gemeenschappen en zelfs het universum: alles om ons heen hangt van leugens aan elkaar. In deze tijd van nepnieuws en alternatieve waarheden wordt er constant geroepen dat we 'terug moeten naar de feiten', ziet Meester. Dat vindt hij te simplistisch: het is alleen mogelijk om een minder leugenachtige maatschappij…

Wie is Leonieke Baerwaldt? Leonieke Baerwaldt (1985) heeft filosofie en literatuurwetenschappen gestudeerd. Dagen als vreemde symptomen (2024) is haar tweede roman. Wat kan ik weten? 'Ik schrijf graag over onderwerpen waar ik niet veel van afweet, waar ik bang voor ben, waar ik ongemak bij voel. Ik probeer met fictie het onbekende te onderzoeken; ook in mijn nieuwe roman. Het boek begon met beelden die me waren bijgebleven na een vakantie. Een moeder en dochter, de dochter volwassen en meervoudig beperkt. De toewijding waarmee de moeder haar dochter elke dag eten aanreikte in het restaurant, hoe ze baantjes trokken in het zwembad of hand in hand de zee in schuifelden. De lege rolstoel die dan achterbleef aan de rand van het strand. De zorgzaamheid die in deze relatie besloten lag…

'Hoe kan ik medemenselijkheid bereiken?' vroeg de leerling Yan Yuan eens aan zijn meester Kong, in het Westen beter bekend als Confucius. Geen onterechte vraag, want in de deugdethiek van de beroemde Chinese wijsgeer wordt 'medemenselijkheid', of ren, als hoogste deugd gezien. Deze medemenselijkheid kan worden samengevat in de 'gulden regel': wat je voor jezelf niet wilt, leg dat ook niet op aan anderen. Het antwoord van Confucius over hoe je dit kunt bereiken? 'Zie niets, hoor niets, zeg niets, en doe niets dat in strijd is met het ritueel.' Confucius heeft het daarbij niet over enigerlei ritueel, maar over de rituelen uit de door hem geïdealiseerde Westelijke Zhou-dynastie (elfde tot achtste eeuw v.Chr.). In dit tijdperk zou het Chinese rijk vredig verenigd zijn onder de macht van enkele wijze…

Toen Tane-nui-a-Rangi, de god van bossen en vogels, naar de hemelen reisde op zoek naar kennis, vond hij die in drie verschillende manden. Volgens sommige overleveringen bevatte de eerste mand alle kennis die de mensheid verder kon helpen, de tweede kennis van rituelen, gebeden en het geheugen, en de derde de kennis van het kwaad. Tane-nui-a-Rangi deelde deze kennis met de mensen, maar lette er daarbij wel op dat niemand over te veel kennis beschikte, en dat de verschillende manden niet vermengd raakten. Met het verhaal van Tane-nui-a-Rangi dragen de Maori, de oorspronkelijke bewoners van Nieuw-Zeeland, niet alleen spirituele en historische ideeën over, maar ook abstracte opvattingen over de oorsprong, aard en toepassing van kennis. Toch worden dergelijke verhalen door westerlingen vaak weggezet als bijgeloof, schrijft Maori-onderzoeker Linda Tuhiwai Smith.…

Het is hoog tijd dat we anders met informatie leren omgaan, vindt filosoof Ignaas Devisch. We leven volgens hem in een 'informatieepidemie'. 'Er komt de hele tijd een enorme bulk aan info op ons af,' zegt hij. 'Als ik een kwartier op mijn telefoon scroll, heb ik filmpjes gezien over de oorlogen in het Midden-Oosten en in Oekraïne, fragmenten uit de satirische talkshow The Daily Show en vlogs van tien influencers die van alles aanprijzen. Wanneer je dat allemaal probeert op te nemen, raak je totaal overweldigd.' In zijn nieuwe boek We informeren ons kapot houdt Devisch, hoogleraar medische filosofie en ethiek aan de Universiteit Gent, een pleidooi voor 'weloverwogen onwetendheid': de kunst om informatie te negeren, om dingen niet te willen weten. Devisch: 'Meer informatie betekent niet per definitie…

Hoewel mijn hart uitgaat naar mensen die zich inzetten voor natuur en biodiversiteit, heeft mijn hoofd moeite met de juridische route, waarbij ze rivieren en bergen willen uitroepen tot rechtspersonen. 'Het bestaansrecht van de Whanganui-rivier in Nieuw-Zeeland is juridisch al verankerd,' juichen sommigen. 'Dat moeten wij ook voor de Noordzee zien te bewerkstelligen!' Alles wat helpt om de verwoesting van de natuur tegen te gaan is mooi meegenomen, maar filosofisch gezien ben ik niet gelukkig met dit vocabulaire. 'Recht' is een mensenwoord. We beschrijven er een praktijk mee van waarden die zijn neergeslagen in regels en wetten. Over de precieze verhouding tussen die regels en de onderliggende waarden bakkeleien we ondertussen aldoor – dat heet politiek. 'Recht' is een mensenwoord De rechtsorde blijft vitaal doordat rechtspersonen onderling constant in gesprek…

Wanneer ik bij mijn oma op bezoek ben (94, woont zelfstandig, zeer bij de pinken en zit nooit om een mening verlegen), vertelt ze me over haar recente belevenissen. Een uitstapje met de kerk, knutselen op de club, een bezoek van de buurvrouw voor koffie met koek. Na een uitgebreide beschrijving van zo'n uitje sluit ze vaak af met: 'Ja Elke, dat pakken ze me niet meer af.' De vraag die op zo'n moment altijd bij me opkomt is: wie zijn 'ze'? En wat zouden ze willen afpakken? Mijn oma is niet de enige die ik dit hoor zeggen. Waar gaat het hier echt om? Op het eerste gezicht lijkt het me zo'n achterdochtige instelling. Verraadt het iets over onze cultuur van wij-zij-denken? Laten we hiermee zien dat het wij…

Stel je voor: je hebt totale kennis van de wereld en de waarheid. Je zult dan niets als onverwacht of ongerijmd ervaren. Kun je dan ooit nog iets grappig vinden? Blijven sommige dingen altijd lachwekkend, zelfs wanneer je ze al kent? In Umberto Eco's roman De naam van de roos (1980) geraken twee monniken in een discussie over de vraag of Jezus ooit lachte. Waar de Engelse broeder William van Baskerville denkt dat hij dat vast zal hebben gedaan, omdat lachen goed is -getuige het feit dat het gezond is en bovendien uniek menselijk (en dus rationeel), is de orthodoxe monnik Jorge van Burgos het niet met hem eens. Wie lacht vertrekt zijn gezicht, beweegt schokkerig en verliest zijn waardigheid – de lachende lijkt haast wel een aap! Dat strookt…

Absurdisme [onzijdig] /ɑpˈsʏr.dɪs.mə/ ab-sur-dis-me is een reactie op de zoektocht naar de betekenis van het leven, die stelt dat het leven helemaal geen betekenis heeft. De wereld is volgens deze opvatting irrationeel en niet te begrijpen. De Franse denker Albert Camus (1913-1960) geeft de mythe van Sisyphus als voorbeeld van hoe je met het absurde om moet gaan. Sisyphus is gedoemd eeuwig een rots een berg op te duwen, te zien hoe deze weer naar beneden rolt en opnieuw te beginnen. Hij gaat zijn zinloze lot tegemoet en omarmt het absurde. Enkel door te stoppen met hopen op begrijpelijkheid en het absurde niet langer te ontwijken, kunnen mensen gelukkig zijn, stelt Camus. Cartesiaans dualisme [onzijdig] /kɑr.teːˈzi.jɑns dy.aːˈlɪs.mə/ Car-te-si-aans du-a-lis-me Volgens de Franse filosoof René Descartes (1596-1650) bestaat er een fundamentele…

'Vervloekt zij hij bij dag en vervloekt zij hij bij nacht; vervloekt zij hij bij zijn liggen en bij zijn opstaan; vervloekt zij hij bij zijn uitgang en vervloekt bij zijn ingang…' Deze woorden zijn af komstig uit de banvloek waarmee de grote filosoof Baruch Spinoza werd verstoten uit de Portugese Synagoge in Amsterdam. De banvloek, die dateert van 1656, viel opmerkelijk zwaar uit. Veel zwaarder bijvoorbeeld dan die van zijn generatiegenoot Juan de Prado. Die mocht tenminste nog contact houden met zijn familie, terwijl dat Spinoza ten strengste verboden werd. Waarom was die banvloek over Spinoza zo streng? Hij had in 1656 nog niets gepubliceerd dat strijdig was met de joodse godsdienst. Pas in 1663 zou hij zijn eerste boek laten drukken, dat ging over de wijsbegeerte van René…

Onbegrepen Onze verwachtingen van de overheid groeien, maar daarmee groeit ook onze kritiek. Steeds vaker zien we de overheid eerder als een probleem dan als een probleemoplosser, meent filosoof Gijs van Oenen. Dat is omdat we de staat niet begrijpen, meent hij. Want dat de staat bestaat is allesbehalve vanzelfsprekend. Juist doordat die goed werkt, verdwijnt de staat uit ons gezichtsveld. Van Oenen opent een nieuw perspectief op de kwetsbare maar krachtige staat. Enthousiast Enthousiasme is afgeleid van het Oudgriekse woord voor 'de god binnenin'. Waar komt deze goddelijke geestdrift vandaan, die ons van kracht voorziet maar ook tot overmoed kan leiden? Barbara Baert, hoogleraar kunstwetenschappen aan de KU Leuven, brengt in dit essay persoonlijke notities, herinneringen en korte verhalen over deze emotie samen. Haar inzichten pent ze de ene…

Met de billen bloot De Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau schrijft zijn autobiografische boek Bekentenissen met de intentie om 'aan mijn medemensen een mens te laten zien zoals hij werkelijk is en die mens, dat ben ik zelf'. Hierbij schuwt hij zijn slechte kanten niet: zo vertelt hij openhartig over gepleegde diefstalletjes en een korte carrière als potloodventer. Hij verzekert zijn lezers er dan ook van dat hij volledig eerlijk is. Maar is het mogelijk om volledig eerlijk te zijn? En hoe oprecht kun je je oprechtheid tentoonstellen? Hoewel Rousseau meende dat zijn openheid 'niet zal worden nagevolgd', gaat cabaretier en absurdist Ronald Snijders in zijn nieuwe voorstelling Als mens ook in op zijn eigen leven. Met liedjes, taalgrappen en humor onderzoekt hij: wie is nou eigenlijk de man achter de…

lezing Lichamelijkheid Telkens weer herinnert de Franse filosoof en fenomenoloog Maurice Merleau-Ponty ons eraan dat ons lichaam belangrijk is: we zíjn een lichaam, niet alleen een geest. Daarin breekt hij met de 'lichaamsvijandigheid' van veel andere westerse filosofen. Merleau-Ponty's denkwijze beïnvloedt niet alleen de filosofie, maar ook de neurologie, laat filosoof Jan Flameling zien in deze online lezing. Online via Zoom · 25 november · 20:00-21:30 · € 25,- · isvw.nl/activiteit muziek Hoort, hoort! Kunnen we nog werkelijk luisteren in een wereld vol geluid? Filosoof Miriam Rasch bespreekt tijdens dit Engelstalige evenement inzichten uit haar boek Luisteroefeningen en gaat samen met componist Michael Beil op zoek naar de verbinding tussen luisteren en kunst. Hun ideeën worden meteen in de praktijk gebracht door het Bozzini Quartet. Frank Mohr Instituut · Groningen…

De volgende Filosofie Magazine ligt op 31-12 in de winkel Judith Butler Waarom zijn rechtse bewegingen zo bang voor genderpraat, vraagt Judith Butler (1956) zich af. Een interview met de Amerikaanse filosoof over de rol van gender in de politiek. Narratief Paul Ricoeur (1913-2005) dacht dat onze identiteit de vorm heeft van een verhaal. De veelzijdige Franse denker liet zich niet beperken door één onderwerp of stroming. Vleermuis Hoe is het om een vleermuis te zijn? Kunnen we ons dat wel echt voorstellen? Het beroemde essay van Thomas Nagel over (dierlijk) bewustzijn verschijnt in Nederlandse vertaling.…

Opening Maar wat is eigenlijk? Volgens de Griekse filosoof Aristoteles is er niets zo gelukzalig als denken, zegt Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. 'Aristoteles noemde de mens “het denkende dier”. De mens is allereerst op een dierlijke wijze op de werkelijkheid betrokken: we willen eten en ons voortplanten. Maar we hebben daarnaast nog een andere manier om ons tot de werkelijkheid te verhouden, waarbij we die al denkend proberen te begrijpen. Begrijpen en denken hebben voor Aristoteles alles met elkaar te maken. Met denken doorgronden we de werkelijkheid.' Vanuit de klassieke filosofie bekeken is het nogal opmerkelijk dat denken onaangenaam zou zijn, zoals dit onderzoek stelt. Die conclusie staat haaks op Aristoteles' idee van denken als het wezen van de mens, zegt Van…

Een krijgsgevangene van de Azteken werd maandenlang als koning behandeld: hij kreeg het heerlijkste eten voorgeschoteld, werd in prachtige kleren gehuld en liep met bloemen in de hand door de straten, waar de mensen hem vereerden. Aan het eind van het jaar wachtte hem echter een minder plezierig lot. Tijdens een groot festival bestijgt hij de trappen van de tempel, waar een priester het hart uit zijn borst trekt en voor de ogen van de toeschouwers aan de zon offert. Deze rituele moord doet ons, vijfhonderd jaar later en duizenden kilometers verderop, nodeloos en onmenselijk aan. Nodeloos is het inderdaad, schrijft de Franse filosoof Georges Bataille, maar daardoor juist al te menselijk. Verspillen behoort volgens hem namelijk tot de aard van de mens. In het dagelijks leven draait alles om…

'De devote katholieke bombardeerder zorgt er door een bepaalde intentie voor dat het bloedvergieten van onschuldigen maar een ongelukje is. Ik ken een katholieke jongen die hooglijk verbaasd was over de opmerking van zijn schoolmeester dat de inwoners van Hiroshima en Nagasaki per ongeluk gedood werden. Hoe absurd het ook klinkt: zulke gedachten komen veel voor bij priesters die weten dat de goddelijke wet ze verbiedt om het rechtstreeks doden van onschuldigen goed te praten.' Met deze woorden uit de Britse filosoof Gertrude Elizabeth Margaret Anscombe (1919-2001), die publiceerde als G.E.M. Anscombe, haar verontwaardiging over het goedpraten van geweld op basis van zogeheten goddelijk gezag. Frappant genoeg was deze analytische filosoof en vertrouweling van taalfilosoof Ludwig Wittgenstein geen atheïst, maar juist een fervent katholiek. Bovendien ontwikkelde Anscombe haar argumenten tegen…

Bestaat er zoiets als waarheid? Veel filosofen vinden tegenwoordig van niet. Wij leven volgens hen in een posttruth-tijdperk. Waarheid is niet vast te stellen. Een beroep op waarheid fungeert in de praktijk vooral als machtsmiddel, om het ene oordeel te verheffen boven het andere. Het is niet alleen onmogelijk om aan te tonen dat zo'n oordeel klopt, je sluit er ook al te makkelijk mensen mee uit. Het enige dat je kunt doen, vinden deze filosofen, is bestaande perspectieven uitwisselen en verhelderen. En de enige bruikbare criteria daarbij zijn gezond verstand en goede smaak. Ik geloof daar eerlijk gezegd niets van. Zo werken gesprekken niet in de praktijk. Het zoeken van waarheid is altijd de kern geweest van filosofie. Socrates had geen tijd voor je als je niet van plan…

Wat is humor? Waarom lachen we om dingen die niet grappig zijn? Geeft humor macht? Heeft humor grenzen? Bevat elke grap een kern van waarheid? Laat humor iets zien wat we zonder grap niet begrijpen? Kun je denken zonder humor? Kunnen grappen ernstig zijn? Is uitlachen echt lachen? Kun je lachen zonder lichaam?…

Kun je beter lezen? Filosofie is makkelijker als je leest. Goed leest. Het liefst met pen of potlood in de hand. Een man rent over straat, struikelt en valt: de voorbijgangers lachen. 1 Er zou, denk ik, niet om hem gelachen worden als men ervan uit kon gaan dat hij de plotselinge ingeving gekregen had op de grond te gaan zitten. Er wordt gelachen om het feit dat hij onvrijwillig is gaan zitten. (…) Er lag misschien wel een steen op de weg. Hij had zijn snelheid moeten aanpassen of het obstakel moeten ontwijken. Maar door gebrek aan soepelheid, 2 verstrooidheid of obstinaatheid van het lichaam, ten gevolge van onbuigzaamheid of door de eenmaal verkregen vaart, zijn de spieren dezelfde beweging blijven uitvoeren terwijl de omstandigheden iets anders vereisten. Daarom…

In zijn boek Hoe Plato je uit je grot sleurt biedt filosoof Mario Veen de lezer geregeld een inkijkje in zijn eigen leven. Zo komen we erachter dat hij introvert is en een diepe angst voor feestjes heeft moeten overwinnen – vroeger belde hij altijd af met het voorwendsel dat hij ziek was. Een held op sokken dus, wat hem in mijn ogen meteen sympathiek maakt. Maa moed als schrijver kan ik hem niet ontzeggen, want hij heeft het aangedurfd zich over een mythische passage uit de wijsbegeerte te buigen. Plato's allegorie van de grot, hoe ging die ook alweer? Het gaat om een dialoog in De staat. De spreker is Socrates, die niet alleen een historische figuur was, maar ook als hoofdpersoon optreedt in de boeken van Plato, zijn…

Een boek met bewaard gebleven teksten van vrouwelijke antieke denkers is niet dik. Zorg goed voor je ziel, waarin vrijwel de gehele filosofische erfenis van vrouwen uit de Oudheid is opgenomen, beslaat nog geen 150 pagina's, inclusief commentaar en inleiding van vertalers Mieke de Vos en Michiel Leezenberg. Het boek doet dan ook direct denken aan wat er niet in staat: alle teksten die niet geschreven of overgeleverd zijn, omdat vrouwen meestal geen tijd kregen om te denken, geen opleiding mochten genieten en zich ook niet in discussies mochten mengen. In hun inleiding leggen De Vos en Leezenberg de redenen bloot die mannelijke auteurs verzonnen voor de uitsluiting van vrouwen. Zo mocht de vrouwelijke stem niet buitenshuis gehoord worden van Plutarchus (ca. 46-120), 'want door haar stem worden gevoel, wezen…

theater 'Ik word ik in het aangezicht van de ander,' schreef de Franse filosoof Emmanuel Levinas. Deze zin vormt voor theatergezelschap Maatschappij Discordia het beginpunt voor een zoektocht naar die ander en diens verhaal. Weiblicher Akt 13 – de Ander is op 21 en 22 november te zien in Amsterdam en op 28 november in Brussel. discordia.nl podiumkunst Liever een goede buur dan een slechte vriend. Maar in de rijmende monoloog van Jonas Vermeulen, gebaseerd op Henry David Thoreaus Walden, zijn juist de buren niet te vertrouwen. Krijg je een betere omgang met je omgeving door de confrontatie aan te gaan of juist door je terug te trekken? Walden is 17 december te zien in De Studio, Antwerpen. destudio.com/nl/programma film Leef je liever in een geruststellende illusie of in een…

Bij de pinken Hoeveel beter werkt een belerend vingertje als er een filosoof op zit? Met deze vingerpop van Hannah Arendt is geen enkel argument banaal meer. Wie het hoofd liever koel houdt kan haar ook als koelkastmagneet gebruiken. store.feminist.org · € 6,50 Leunen Leunstoelfilosofie staat niet hoog aangeschreven, maar ook de grootste denkers hebben soms een steuntje in de rug nodig. Gelukkig zijn ze met deze peinzende boekensteunen in goed gezelschap. hghwoondeco.nl · € 26,95 Goed gevraagd Op 'hoe was het op school vandaag?' hoef je van kinderen geen wijsgerig antwoord te verwachten. Maar hoe stel je ze wel filosofische vragen? Heel simpel: door een kaart uit dit spel te trekken. filosovaardig.nl · € 12,50 Jong geleerd Het leven van de mens draait niet om de dood, maar om geboorte, meende de…

Scruton: 'Veel concepten die essentieel zijn voor ons dagelijks leven horen niet thuis in wetenschappelijke theorieën. Ik kan me bijvoorbeeld niet tot een ander verhouden als ik geen onderscheid maak tussen de dingen die hij bewust doet en de dingen waar hij niets aan kan doen. Daarvoor vooronderstel ik ideeën over vrijheid, verantwoordelijkheid, aansprakelijkheid, allemaal dingen die niet wetenschappelijk kunnen worden uitgedrukt.' 'De neurowetenschappen kunnen niet worden weggewuifd, maar er schuilt iets gevaarlijks in de gedachte dat dit de echte waarheid is over de mensheid, en dat al die andere dingen slechts een droom of illusie zijn waar we nu zonder kunnen.' Luister de hele podcast…