Inhoudsopgave van Editie 10 - 2024 - Filosofie Magazine

OPENING Hoe anders kan waarheid tot ons komen dan als een geschiedenis? Op het moment dat ik net begon te wennen aan de afwezigheid van mijn vader, anderhalf jaar na z'n dood, kwamen we voor het eerst weer eens met de hele familie samen op een andere plek dan bij mijn moeder. Toen ik het terras opliep waar we hadden afgesproken, was ik toch ineens weer verrast dat hij er niet zat. Ik anticipeerde onwillekeurig op een lach van hem en ik was benieuwd hoe het met hem ging. Maar er viel niets nieuws te melden natuurlijk. Zijn biografie was afgesloten. En ik bevond me zogezegd aan gene zijde van dat verhaal. Wat is jouw verhaal? Je hoort die vraag geregeld in interviews. Iemand kan iets, of is gewoon bekend,…

01 Wat kan ik weten? ‘Voor autistische mensen lijkt de wereld vaak onbegrijpelijk. Informatie die door andere mensen onbewust wordt verwerkt, komt ongefilterd binnen. De intuïtieve kennis die neurotypische, dus niet-autistische, mensen vaak wel hebben, hebben autisten niet zomaar tot hun beschikking. Hierdoor is er een enorme behoefte aan regels en categoriseren. In mijn boek Meedoen met de mens beschrijf ik mijn eigen zoektocht naar houvast. Zo wilde ik een lijst hebben van alle emoties. Laatst gaf ik een boeklezing voor mensen met autisme. Na afloop kwamen de tips: Spinoza was inderdaad nuttig, maar ik kon toch het beste een encyclopedie van emoties lezen. Bleek dat een groot deel van het publiek ook dit onderzoek naar emoties had gedaan. Alleen: het blijkt niet helemaal te volstaan. Het categoriseren en in hokjes…

DOSSIER ESSAY Sinds ik van schrijven over filosofie mijn werk heb gemaakt, ben ik verslingerd geraakt aan detectiveverhalen. Geen idee of het toeval is, of dat er een onzichtbare logica achter deze combinatie schuilgaat. Feit is dat ik na De moord op Roger Ackroyd van Agatha Christie inmiddels al vele uren heb doorgebracht in het Engeland van de jaren vijftig waar Christies detective Poirot moordenaars ontmaskert – en ook minstens zoveel uur in het Frankrijk van de jaren dertig waar de Schaduw, hoofdpersoon van de Nederlandse misdaadauteur Havank, bandieten met zijn gummiknuppel neerslaat. Maar wat bindt de denker en de detective? Hoe kan het dat ik naarmate ik me meer met filosofie bezighoud, steeds gretiger moordverhalen lees? Moordcijfers Je zou kunnen menen dat mijn detectiveverslaving voortkomt uit een verlangen om over…

Moet je luisteren naar iemand die onzin verkoopt? Of nog erger, iemand die haattaal bezigt, complottheorieën verkondigt en zeker niet van zins is om te luisteren naar jou of iemand anders? Niets moet natuurlijk, maar voordat je je oren opent kun je ook niet precies weten wat iemand eigenlijk zegt. Iedereen vindt dat er te weinig geluisterd wordt, vooral naar henzelf, en degenen die zich om het hardst ‘ongehoord’ noemen bepalen het debat. Het wordt steeds moeilijker om oprecht naar elkaar te luisteren, doordat er zoveel lawaai en afleiding is, maar ook doordat mensen de gekste dingen zeggen in de volste overtuiging van hun gelijk. Als je aandachtig naar iemand luistert, kan het bovendien voelen alsof je met diegene instemt. Maar dat hoeft natuurlijk niet. Vaak luister je uit nieuwsgierigheid…

Hoezo hoef je niet te weten hoe een auto werkt om hem te kunnen besturen? Volgens de Franse filosoof Bernard Stiegler (1952-2020) klopt er weinig van dit cliché. ‘Men kan zijn wagen natuurlijk besturen als een willekeurige zondagsrijder, maar dat is niet besturen in de ware zin van het woord.’ Echt kunnen besturen vereist kennis van de grenzen van de autotechniek. Want een auto is, zoals elke machine, ‘de ontsluiting van nieuwe mogelijkheden’. Door hun onvermogen om grenzen te stellen aan hun eigen automobiliteit, stelt Stiegler, ‘zijn de consumenten van de auto-industrie representatief voor een zekere degradatie van het tegenwoordige samenleven, zo niet van de tegenwoordige vernietiging van elk samenleven’. Denk aan hoe auto's voor meer dan een miljoen verkeersdoden per jaar zorgen, de lucht vervuilen en de speelruimte van…

In het denken van Descartes wordt de twijfel doordacht (zie ook hiernaast op blz. 63). Je kunt aan alles twijfelen: aan je zintuigen, aan je lichaam, aan je overtuigingen, totdat je de bodem van de put bereikt en je zelfs gaat twijfelen aan je eigen bestaan. Daar concludeert Descartes echter uit ‘ik denk’ dus ‘ik besta’, omdat je er niet aan kunt twijfelen dat je denkt. Het denken biedt uiteindelijk een schild tegen radicaal scepticisme. Er is ondertussen wel veel gesneuveld van je overtuigingen en dat is in de praktijk niet zo handig. Je zult een gulden middenweg moeten vinden tussen alles voor zoete koek aannemen en alles zodanig betwijfelen dat het je dagelijkse functioneren in de weg gaat staan. Maar zelfs als je die denkbalans gevonden hebt, lijkt het…

‘Verkeerd denken is altijd beter dan niet denken.’ Hypatia (ca. 350-415) ‘Dat wat we kunnen denken, is hetzelfde als dat wat kan zijn.’ Parmenides (ca. 500-460 v.Chr.) ‘Lezen is denken met andermans hoofd.’ Arthur Schopenhauer (1788-1860) ‘Denken is de ziel die met zichzelf praat.’ Plato (427-347 v.Chr) ‘Leren zonder te denken is ijdel. Denken zonder te leren is gevaarlijk.’ Confucius (551-479 v.Chr.) ‘Weinig mensen denken, toch wil iedereen een mening hebben.’ George Berkeley (1685-1753) ‘Gedachten zijn niet gevaarlijk. Het denken zelf is gevaarlijk. Maar niet denken is nog gevaarlijker.’ Hannah Arendt (1906-1975) ‘Denken is zwaar, daarom oordelen de meesten.’ Carl Jung (1875-1961) ‘Denken, dat betekent aan je doel voorbijschieten, “ernaast zitten”.’ George Steiner (1929-2020) Maak een foto van de gedachte en mail deze met naam, leeftijd en adres naar watdenkjezelf@filosofie.nl…

De Duitse kunstwetenschapper en cultureel antropoloog Aby Warburg wordt op 16 april 1921 het psychiatrisch ziekenhuis Bellevue in het Zwitserse Kreuzlingen binnengebracht. Hij lijdt aan angstaanjagende hallucinaties, depressies en paranoïde wanen. Eerder verbleef hij in een instelling in Jena, waar hij had geprobeerd een verpleegster te wurgen en ervan overtuigd was dat het vlees dat hij te eten kreeg van zijn kinderen was. De eerste gesprekken voert hij met psychiater en filosoof Ludwig Binswanger, die hij uitmaakt voor demon, zwijn en aasgier. Binswanger (1881-1966) komt uit een familie van intellectuelen en psychiaters; zijn oom Otto behandelde Friedrich Nietzsche, en ook zijn vader Robert was psychiater. Van hem neemt hij in 1911 het sanatorium in Kreuzlingen over, dat hij in de jaren daarna omvormt tot een vooruitstrevende zorginstelling volgens zijn eigen…

01 Live podcast Dit najaar verschijnt de eerste Nederlandse vertaling van Lettres à un ami allemand, een viertal brieven die filosoof Albert Camus schreef tijdens de Duitse bezetting. Vertaler Jozef Waanders bespreekt met essayist Bas Heijne, die de inleiding bij de vertaling schreef, het belang en de thema's van de brieven tijdens deze live aflevering van de filosofieepodcast van Centre Erasme. Met borrel na afloop. waar Utrechtse Muziekschool, Utrecht wanneer 27 september, 20:00-23:00 prijs € 5,centre-erasme.nl/cursus/event 02 Egels en vossen Toen de filosoof Isaiah Berlin nog Oxford-student was, speelde hij op cocktailparty's een spelletje. Alle aanwezigen werden getypeerd als ofwel egel ofwel vos; de vos weet van alles een beetje, de egel weet één groot iets. Later schreef Berlin het essay De egel en de vos (1953). Thomas Heij vertaalde het naar…

Ook harde feiten moeten worden geïnterpreteerd Bron feit Lin, X., H. Tse, B. Shao, J. Duan (2024), ‘How do humble leaders unleash followers’ leadership potential? The roles of workplace status and individualistic orientation’. Journal of Organizational Behavior 6,45. Het zijn de volgers die bepalen of iemand een leider is. De Franse filosoof Michel Foucault schrijft dat macht niet een ding is dat je kunt bezitten, maar altijd te maken heeft met relaties. Zo is het ook met leiderschap: leiderschap zit niet in de mens, maar in de verhouding tussen mensen. In sommige situaties in mijn leven, bijvoorbeeld op mijn werk, word ik als leider gezien. Maar mijn kinderen zien me helemaal niet als leider, maar als een oude man die vaak moe is. Zonder volgers om je als leider te…

Literatuur toont ons de waarheid Iris Murdoch (1919-1999) Ooit was George McCaffrey, het personage aan wie Iris Murdochs roman The philosopher's pupil zijn titel ontleent, de leerling van filosoof John Robert Rozanov. Jaren later is hij nog steeds geobsedeerd door zijn oude leraar, en vooral door diens afwijzing: Rozanov raadde hem aan een ander vakgebied te kiezen. Wanneer de filosoof terugkeert naar het stadje waar George woont, ziet hij zijn kans schoon om uit te vinden wat hij al die jaren terug heeft misdaan. Maar opnieuw keurt Rozanov hem geen blik waardig – hij wordt geheel in beslag genomen door zijn eigen plannen en door morele dilemma's. Iris Murdoch was naast schrijver ook filosoof, en veel van haar werk draait om de band tussen literatuur en moraliteit. Kunst, en literatuur…

ESSAY I was begin twintig toen ik voor het eerst De tweede sekse (1949) van de Franse filosoof en schrijver Simone de Beauvoir las, en met potlood maakte ik verwoed aantekeningen in de kantlijn. ‘Iemand kan alleen maar bestaan door zich tegenover iemand anders te stellen’ noteerde ik ergens in het begin van het boek, dat overigens een flinke pil is – mijn editie telt ruim achthonderd pagina's. Iets verderop schreef ik: ‘Net als bij Freud richt de vrouw zich op het behagen van de man’ en ‘De natuur voedt, maar doodt ook’. Een van mijn laatste notities erin luidt: ‘collectieve verstarde zedenleer’. De tweede sekse wordt vaak aangeduid als ‘feministische bijbel’ en verscheen in zo'n twintig talen. Ik las het boek als filosofiestudent van kaft tot kaft voor het…

Wie denkt laat zijn hoofd in zijn hand rusten, fronst de wenkbrauwen of staart voor zich uit. Een denker kan naast ons zitten, en toch ver weg voelen: in gedachten verzonken. Maar waar is dat precies? Waar zijn we als we denken? Wanneer we denken, kunnen we in contact komen met de Ideeënwereld, meent de Griekse filosoof Plato (427-347 v.Chr.). In tegenstelling tot de imperfecte, veranderlijke wereld waar we gewoonlijk in leven, bestaat het Ideeënrijk uit perfecte, onveranderlijke vormen. Zo heb je daar de essentie van ‘schoonheid’ in plaats van zomaar een mooi schilderij. Deze Ideeën zijn de échte werkelijkheid, en die bereiken we alleen met het denken – in gedachten. Toch is ons denken niet altijd waar. We maken vaak genoeg vergissingen, of verbeelden ons iets wat tegen onze…

Stel je voor! Moet je alles geloven wat je zelf denkt? En zo niet, wat kun je dan wél geloven? Met deze vragen in het achterhoofd besluit de Franse filosoof René Descartes (1596-1650) om alles wat hij denkt te weten te bevragen. Hij nestelt zich voor het haardvuur en begint enkele overtuigingen aan de tand te voelen. Kan hij bijvoorbeeld wel zeker weten dat hij echt in zijn stoel zit, en niet enkel droomt dat hij in een stoel zit? Maar om zo stuk voor stuk elke gedachte te ondervragen is een eindeloos karwei. Veel efficiënter is het om al zijn overtuigingen af te schrijven, en daarna te kijken wat hij wel kan geloven. Daartoe bedenkt Descartes een gedachte-experiment. Stel dat er een almachtige demon bestaat, die je te allen…

VRAGENDERWIJS Ben je even de weg kwijt? Twijfel je aan van alles en nog wat? Weet je niet meer welke kant het op moet met je leven? Wanhoop niet. Er is een uitspraak waaraan je je kunt vastklampen als een drenkeling aan een stuk wrakhout: ‘Zoekt en gij zult vinden’. Het is een stokpaardje dat van stal wordt gehaald om de zoekenden, twijfelaars en niet-wetenden te voorzien van wat goede moed en hoop. Maar misschien zien we over het hoofd dat dat stokpaardje inmiddels een oud en krakkemikkig karrepaard is. De suggestie is dat als je maar hard genoeg zoekt, je zal vinden wat je nodig hebt. Bewijs voor hoe vaak dat onwaar is, is zo gevonden. Ik hoef maar naar mijn geliefde te kijken wanneer hij op zoek is…

Mijn opa en oma hebben elkaar ontmoet bij een paasvuur,’ zo opent Wouter Mensink zijn essay Hoe we uit het dorp vertrokken. Een persoonlijker begin is haast niet denkbaar, want zonder paasvuren waren auteur en boek er waarschijnlijk niet geweest. Paasvuren kleuren ook zijn jeugd in een dorp in het oosten van Nederland, ‘daar waar vroeger de Saksen woonden’. Dat klinkt romantisch, maar paasvuren gaven ook altijd gedonder: eerst waren ze te heidens, toen slecht voor het milieu. In het debat over de vuren staan platteland en stad tegenover elkaar. Plattelanders morren over afgepakte tradities; stedelingen zien de mensheid aan vervuiling ten onder gaan. Het is een klassieke conflictdynamiek: de aandacht verschuift van de inhoud naar de relatie tussen de conflicterende partijen. Velen ervaren een kloof, maar het Sociaal en…

Wat willen we als we niets willen? Arthur Schopenhauer (1788-1860) heeft het er onvermoeibaar in gewreven: leven zonder willen gaat niet. Dat kun je niet willen. Niets doen is daarom een van de lastigste handelingen die de mens telkens weer tot in de perfectie probeert uit te voeren. Veel van wat we in het werk stellen, misschien wel alles, is uiteindelijk om te kunnen luieren. Dat we denken dat luieren het best gaat terwijl het lichaam rust, toont tegenstrijdig genoeg dat onze cultuur van lichamelijkheid in stand wordt gehouden door mensen die te veel ‘in hun hoofd zitten’. Een strandstoel met het zicht op de einder ontleent zijn vredigheid aan een geestelijke activiteit. Luieren zit als het goed is tussen de oren. En dat gaat dus prima samen met sporten,…

INTERVIEW Het is altijd een leuk moment als zijn studenten kennismaken met de boeddhistische filosoof Nagarjuna, zegt Michiel Leezenberg, hoofddocent niet-westerse filosofie aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Nagarjuna gaat in tegen alles wat we in de westerse denktraditie als vanzelfsprekend beschouwen,’ licht hij toe. ‘Volgens Nagarjuna bestaan de dingen niet echt, maar zijn ze leeg. Alle dingen die je ziet – tafels, bomen, huizen, mensen – zijn volgens hem eigenlijk illusies. Maar, kun je je afvragen, bestaan we dan zelf eigenlijk wel? En als alles leeg is, bestaat de leegte dan wel? Of is de leegte zelf ook leeg?’ Er gebeurt bij zijn studenten op zo'n moment iets wat je volgens Leezenberg nog het beste kunt karakteriseren als een ‘ontploffing van het denken’. ‘Je komt er echt even niet meer…

COLUMN ‘Niets is gevaarlijker voor de rede dan de hoge vlucht van de verbeelding, en er is niets dat filosofen tot meer dwalingen heeft gebracht,’ schrijft David Hume in Een verhandeling over de menselijke natuur (1739). Hij vervolgt: ‘Mensen met een levendige fantasie kunnen we in dit opzicht vergelijken met de engelen, die volgens de Schrift hun ogen bedekken met hun vleugels.’ Nu ben ik niet bepaald Bijbelvast, dus ik weet niet wat de officiële verklaring is van dit vreemde engelengedrag, maar die zin intrigeert me. Op sommige schilderijen van oude meesters ontspruiten de engelenvleugels bij de schouders en reiken ze tot op de grond. Daar was ik altijd nogal jaloers op. Wat een heerlijk gevoel moet het zijn om zulke vleugels breed uit te slaan! Maar kennelijk gebruiken engelen…

PRAKTISCHE FILOSOFIE Het gesprek is al bijna ten einde wanneer filosoof Alfred van Kempen naar het dak van de Wasvenboerderij wijst, dat gemaakt is van riet. ‘Kijk, dit is ons nieuwste project,’ zegt hij. ‘Over een jaar hopen we volledig klimaatneutraal te zijn.’ Van Kempen wandelt naar de ingang en laat zien dat het dak onlangs is geïsoleerd. Ook zijn er glazen wanden geplaatst tussen de oude staldeuren en de binnenruimte. ‘Daarnaast zijn we bezig met de installatie van een warmtepomp en met een nieuwe vorm van vakgerichte dagbesteding. Vrijwilligers met een zorgvraag gaan biologisch fruit telen onder lichtdoorlatende zonnepanelen, die energie opwekken voor de boerderij.’ En als bezoekers komen vergaderen of lunchen, of komen genieten van de natuur, kunnen ze meteen hun elektrische fiets of auto opladen, vertelt Van…

Volgens Socrates, Cicero en Montaigne is filosoferen niet alleen de kunst van het vragen, maar is filosoferen ook leren sterven. En daarmee is meteen veel gezegd over het soort vragen dat de filosoof stelt: wat komt er na de dood? Wat is leven? Vragen die vragen om een antwoord, terwijl je weet dat dat er niet is. De vraag van de filosoof laat zien dat we het leven nooit van buitenaf kunnen verklaren en dat we dus telkens onze wereld van binnenuit moeten bestuderen. Probeer nu eens met die houding deze vraag te stellen: hoe weet je zeker dat je denkt? (En welke vragen zijn er nog meer te bedenken?) Kan je denken ook afleren? Is denken altijd een ik die denkt? Kan je stoppen met denken? Hoe weet je…

1 In het onafgeronde boek Het leven van de geest (1975) onderscheidt de Duits-Amerikaanse filosoof Hannah Arendt (1906-1975) drie soorten mentale activiteiten: denken, willen en oordelen. Onder ‘denken’ verstaat ze een interne dialoog, waarin alles wat gebeurt wordt ondervraagd. De driedeling vormt de tegenhanger voor haar eerdere werk, De menselijke conditie (1958) waarin ze politieke activiteiten opdeelt in arbeid, werk en handelen. 2 Een metafoor kan niet alleen twee beelden met elkaar vergelijken, maar kan ook een vergelijking trekken over de betrekkingen tussen dingen. Wanneer wij bijvoorbeeld over ouderdom spreken als ‘de winter van het leven’, vergelijken we de relatie van ouderdom tot het leven, met de relatie van de winter tot het jaar. Zo vormt de metafoor een brug tussen onze waarnemingen en abstracte gedachten. 3 Wat we denken,…

Terwijl Zomergast Pierre Bokma aan Hanneke Groenteman uitlegde waarom zijn keuzefilm We need to talk about Kevin (2011, Lynne Ramsay) was geworden, dacht ik aan het boek Film en filosofie beantwoorden grote levensvragen van Jurriën Rood, dat ik net uit had. In VPRO's Zomergasten deelden gast en interviewster hun verbijsterde vragen bij de later op de avond te vertonen film. Kevin, de jongen die daags voor zijn zestiende verjaardag een bloedbad zou aanrichten, was als klein kind al ijskoud, manipulatief, zelfs wreed – vooral jegens zijn moeder, als er geen anderen bij waren. Hoe kon een kind zo zijn? Lag de fout bij zijn opvoeding? Waren Kevins doordachte pesterijen een verkapte vraag om hulp? Wat ging er in hem om, wat gebeurde er in zijn brein en leed hij daar…

Achter elke man… De Russische Lou Salomé had een kennissenkring waar je u tegen zegt: onder anderen Friedrich Nietzsche en Sigmund Freud behoorden ertoe. Dat Salomé door biografen graag wordt teruggebracht tot verleidster van deze grote mannen is echter onterecht, laat cultuurhistoricus Jacob Slavenburg zien. Zo heeft Salomé 166 werken op haar naam staan: romans en gedichten, maar ook filosofische verhandelingen over onderwerpen als vrouwelijkheid, kunst, religie, psychoanalyse en seksualiteit. Aan de hand van brieven en citaten uit haar publicaties schetst Slavenburg een genuanceerd beeld van het (geestes)leven van deze avontuurlijke denker. Echt waar? Hoe weet je of iemand liegt? Is een foto waarachtiger dan een schilderij, of kan kunst een diepere waarheid tonen? En wat bedoelen we eigenlijk wanneer we zeggen dat iets waar is? Schrijver en politicoloog Wytske…