Inhoudsopgave van Editie 2 - 2024 - Filosofie Magazine

OPENING Worden we niet steeds zwakker, tot de dood erop volgt? Een bevriend uitgever telde op zijn vijfenvijftigste verjaardag het aantal ongelezen boeken dat hij thuis in de kast had staan en rekende uit welk deel hij daarvan nog voor zijn dood kon hebben gelezen. Ook als hij ruim rekende, en gezond heel oud zou worden, ruimde de formule zijn huis lekker op. En ook zijn gemoed. Want er viel een last van zijn schouders. In plaats van een bucketlist met daarop de belangrijkste werken die je tenminste gelezen moet hebben voor je sterft, stond hij nu ineens oog in oog met een gigantische fuck-it-list vol met boeken die ondanks dat ze zeer de moeite van het lezen waard waren niet meer gelezen hoefden te worden. Simpelweg omdat het niet…

Ook harde feiten moeten worden geïnterpreteerd Bron feit Goh, R.Z., I.B. Phillips en C. Firestone (2023), ‘The perception of silence’. Proceedings of the National Academy of Sciences 120, 29. ‘Absolute stilte bestaat niet. Of in elk geval kunnen we die als mensen niet ervaren. Als ik jou in een geluidsdichte ruimte zou plaatsen, zou je van alles horen: je ademhaling, je hartslag, het stromen van je bloed enzovoort. Stilte in de zin van dat je geen enkel geluid hoort bestaat alleen als fysisch gegeven: als ergens in het heelal geen luchtdruk is, zijn er geen geluidstrillingen en gaan we ervan uit dat het stil is. Maar waar mensen zijn is lucht, en waar lucht is, is geluid. Dit onderzoek gaat niet over fysische stilte, maar over de stilte die we…

Als Friedrich Nietzsche (18441900) vijf jaar oud is, sterft zijn door hem bewonderde vader. Kort daarna volgt zijn broertje. Nu leeft hij tussen de vrouwen: zijn jongere zus, zijn moeder, twee ongetrouwde tantes en zijn grootmoeder. Hij zoekt naar mannelijke voorbeelden. Zijn filosofische vader vindt Nietzsche in een tweedehands boekwinkel in 1865. Hij leest een paar regels in De wereld als wil en voorstelling van Arthur Schopenhauer (1788-1860), koopt het vuistdikke werk en verlaat zijn studentenkamer niet voordat hij het uitheeft. In de wereld zoals die zich aan ons voordoet lijkt orde te heersen. Maar op een fundamenteler niveau, meent Schopenhauer, heerst een blinde wil. Terwijl wij mensen denken dat wij met ons intellect ons eigen leven inrichten, worden we net als dieren en planten gedreven door een oncontroleerbare drang…

Ook het atheïsme ziet Nietzsche als een symptoom van de overwinning van de slavenmoraal. Als hij over de dood van God schrijft, verkondigt hij geen onverdeeld blijde boodschap: ‘Het Heiligste en Machtigste wat de wereld tot nu toe bezat is onder onze messen leeggebloed.’ Ongeacht hoeveel slechts je over het christendom kunt zeggen (en dat is veel, volgens Nietzsche), het is de meest verregaande poging om onze eigen waarden te scheppen. Wat blijft er over nu zelfs God weg is genivelleerd omdat Hij te ver boven de massa verheven was? Nihilisme, omdat we met God de op hem gebaseerde moraal en de rechtvaardiging van ons bestaan overboord hebben gekieperd? Néé, schreeuwt de filosoof bijna. ‘Nooit was er een grotere daad – en wie er ook na ons geboren wordt, omwille…

Toen ik de vele verfijnde of onbehouwen moralen langsliep die tot nu toe op aarde hebben geheerst of nog steeds heersen, merkte ik dat bepaalde kenmerken regelmatig worden geassocieerd en paarsgewijs terugkeren. Uiteindelijk tekenden zich twee basistypen af en ontdekte ik één fundamenteel onderscheid. Er bestaat een herenmoraal en een slavenmoraal. Ik voeg er direct aan toe dat in alle hogere en gemengde beschavingen pogingen zijn gedaan om beide moralen met elkaar te verzoenen, dat ze nog vaker in wederzijds misverstand door elkaar heen lopen, dat ze soms hardvochtig naast elkaar bestaan, zelfs in één en dezelfde mens, in één en dezelfde ziel. Het onderscheid in morele waarden is ofwel ontstaan in een heersende groep die zich met welbehagen van het verschil tussen haar en de overheerste groep bewust was…

‘Ik kocht een speldje met de letters f-u-c-k. Dat was geen baldadigheid, maar kunst; het is namelijk een souvenir van de Ai Weiwei-tentoonstelling in de Kunsthal Rotterdam. Zo'n sieraad komt altijd een keer van pas. Indrukwekkender dan het werk waar het speldje naar verwees – neonletters hoog op de museumwand – vond ik de stapel reddingsvesten met daarop een immense glazen bol. Ai verzamelde de rood-zwarte vesten op het strand van Lesbos, waar ze werden achtergelaten door bootvluchtelingen. Het idee dat elk van die verkleurde, soms gehavende objecten een mensenlijf had omgord, ontroerde me. Waar waren zij nu? Leefden ze nog? Ontroering, bedacht ik, is letterlijk de gewaarwording dat zich in je binnenste iets roert. Het is niet altijd makkelijk om die beweging toe te laten, zeker niet in donkere…

In 1792 publiceerde de 32-jarige Engelse verlichtingsfilosoof Mary Wollstonecraft (1759-1797) een vurig pleidooi voor de onaf hankelijkheid van vrouwen. In het voorwoord van A vindication of the rights of woman schrijft ze: ‘Ik doe deze oproep met verve uit naam van de mensheid – ik pleit voor mijn sekse en niet voor mijzelf.’ Ze eiste rechten voor vrouwen, zodat zij niet langer gedwongen waren om ‘rondtastend in het duister ingemetseld te blijven in hun huishoudens’. Want, zo redeneerde Wollstonecraft, als mannen kunnen opkomen voor hun vrijheid en zelf kunnen oordelen over hun geluk, is het dan niet onrechtvaardig om vrouwen onder het juk te houden? ‘Wat maakt de man tot enige rechter, als de vrouw de gave van de rede met hem gemeen heeft?’ Haar pleidooi voor vrouwenrechten maakte Wollstonecraft…

Als ik van de woonkamer naar mijn studeerkamer loop, ben ik bij aankomst helemaal vergeten wat ik daar kwam doen. Ik loop weer terug naar de woonkamer. Als ik de afstandsbediening zie waar de batterijen van op zijn, weet ik weer dat ik batterijen aan het halen was. Het laat zien dat bewustzijn, geheugen en waarneming nauw verbonden zijn. De Doornroosje-paradox laat zien hoe moeilijk het is om rationeel te zijn als je bewustzijn je in de steek laat. Het gaat als volgt: je wordt op zondag opgenomen in een slaapkliniek waar je een krachtig slaapmiddel krijgt waardoor je zeker tot woensdag slaapt. Ondertussen word je één of twee keer even gewekt afhankelijk van een muntworp. Als het kop is word je alleen op maandag gewekt, en als het munt…

WIN! Maak een foto van de gedachte en mail deze met naam, leeftijd en adres naar watdenkjezelf@filosofie.nl, of deel je foto op Instagram, Facebook of LinkedIn met de hashtag #filosofieismakkelijkeralsjedenkt. De mooiste gedachte wordt beloond met een exemplaar Event. Filosofie van de gebeurtenis van Slavoj Zizek. ‘De natuur is al het onbewuste, wat ons omringt: de plant die ons vergiftigt, het dier dat ons belaagt, de elementen die ons schaden, de gebeurtenissen die ons bedreigen.’ Baruch de Spinoza (1632-1677) ‘De muziek is een onbewuste beoefening van de metafysica die niet weet dat zij filosofeert.’ Arthur Schopenhauer (1788-1860) ‘De droomanalyse is de koninklijke weg naar het begrijpen van het onbewuste.’ Sigmund Freud (1856-1939) ‘Waartoe eigenlijk bewustzijn, als het in hoofdzaak overbodig is?’ Friedrich Nietzsche (1844-1900) ‘Dromen zijn de meest pure vorm…

Een boek over feminisme geschreven door een man? Correctie: een witte, hoogopgeleide cisman? Dat feit alleen kan al op weerstand stuiten, zoals gebeurde met De zeven vinkjes. Hoe mannen zoals ik de baas spelen van Joris Luyendijk. Waarom moest Luyendijk een boek schrijven over privilege; we hebben toch al de boeken van bell hooks, Audre Lorde en Gloria Wekker? Betere boeken, bovendien? Wel, omdat zevenvinkers liever boeken lezen van zevenvinkers. Noem het idioot, maar het is de realiteit. Het is diezelfde realiteit die filosoof Frank Meester reden gaf tot het schrijven van Feminisme voor mannen en andere wezens. Meester houdt van Italo Svevo, Marcel Proust, Arthur Schopenhauer, Michel Foucault en nog een hele trits andere figuren die allemaal wit en man zijn, zo realiseerde hij zich onlangs. Gek toch, om…

01 Indiase filosofie Veel religies worden doorgegeven via het schrift. Maar in de vedische traditie uit India worden religieuze ideeën en gebruiken gedeeld door met elkaar te zingen. Paul van der Velde, hoogleraar Aziatische religies aan de Radboud Universiteit, gaat in op deze hymnen en op de invloed daarvan op de hindoeïstische en boeddhistische filosofie. De lessen van deze vierdelige cursus kunnen ook los worden gevolgd. waar Cultureel centrum Sijthoff, Leiden wanneer 4 februari, 3 maart, 14 april en 5 maart; 14:30-16:30 prijs passe-partout € 35,- studenten € 27,50 / enkele les € 10,- studenten € 7,50 sijthoff-leiden.nl/agenda 03 Rijkdomsgrens Extreme rijkdom is moreel onverdedigbaar, meent filosoof en econoom Ingrid Robeyns. Buitensporige welvaart is funest voor gelijkheid, democratie en het klimaat. In haar boek Limitarisme pleit Robeyns voor een ‘rijkdomsgrens’. Tijdens dit…

De schrijver Georges Perec (19361982) noemde het bed terecht ‘de individuele ruimte bij uitstek’. Al lijkt de kist hierin misschien radicaler, aan gene zijde kun je het individu natuurlijk niet meer verantwoordelijk houden voor de ruimte die het inneemt. Het zien van een bed of een slaapkamer wekt vrijwel meteen een symbolische sluimer die ons beelden voorlegt van dromen, verlangens en het onderbewuste. Maar wie goed kijkt naar de plek van handeling snapt dat de socioloog en antropoloog Marcel Mauss (1872-1950) liggen en slapen beschreef als lichaamstechnieken, waarvan woelen een onmiskenbaar instrument is.…

‘Ik geloof dat het belangrijk is om de duistere realiteiten van onze tijd aan te gaan, om de moed te verzamelen om niet weg te kijken,’ zegt documentairemaker Chris Jordan terwijl hij een albatroskuiken opensnijdt. Het kuiken blijkt te zijn gestorven doordat zijn albatrosouders hem plastic hebben gevoerd – plastic dat zij waarschijnlijk aanzagen voor vis. Jordan filmt de autopsie. Niet om kijkers een schuldgevoel te bezorgen of om ons een lesje te leren, maar omdat ‘getuige-zijn een deur opent'. Jordans verhaal komt voorbij in Apocalypsofie, het rijke en sprankelende boek van filosoof Lisa Doeland over de kunst van leven in een tijd waarin diersoorten in rap tempo het loodje leggen en ook wij onze ‘uitsterfelijkheid’ in de ogen kijken. In feite roept Doeland op tot ouderwetse rouwarbeid, tot het…

Opmerkelijk genoeg rangschikt Nietzsche ook de wetenschap onder het apollinische. Dat de wetenschap orde zoekt, ligt misschien nog voor de hand. Maar om haar tot de droom en de schone schijn te rekenen… Nietzsche komt tot zijn deconstructie van wetenschap en überhaupt van al het zoeken naar ‘de waarheid’ via zijn genealogische methode. Deze methode houdt in dat hij door het bestuderen van de geschiedenis laat zien dat waarden en begrippen geen universele betekenis hebben, maar een betekenis die in de loop van de tijd toevallig is ontstaan. In het essay Über Wahrheit und Lüge im außermoralischen Sinne (1873), in het Nederlands verschenen als Waarheid en l e u g en, doet hij dat voor de begrippen ‘waarheid’ en ‘leugen’. Nietzsche begint het werk met het onderuithalen van het intellect,…

DOSSIER PORTRETTEN Désirée Verweij (1955) is emeritus hoogleraar militaire ethiek aan de Nederlandse Defensie Academie en promoveerde op het dionysische in het werk van Nietzsche. ‘Wat mij aanspreekt aan Nietzsche is zijn scherpe inzicht in de mens, en dan vooral zijn oog voor diens complexe en tegenstrijdige kanten. Dertig jaar geleden schreef ik mijn proefschrift over zijn begrip “het dionysische”, dat Nietzsche onder andere uitwerkt in De geboorte van de tragedie. Daarin stelt hij dat de mens – net als de natuur – wordt bepaald door twee krachten. Er is het apollinische, dat staat voor orde, structuur en begrenzing. En er is het dionysische, dat staat voor driften, verlangens en de roes. Volgens Nietzsche zijn die krachten voortdurend in strijd met elkaar. Maar deze strijd is productief: hierdoor zijn mens en…

DOSSIER ACHTERGROND Friedrich Nietzsche heeft niet bepaald het voorkomen van een grappenmaker. Op foto's en schilderijen kijkt hij vaak fronsend in de verte, zijn mond verborgen achter een enorme snor. In zijn werk gebruikt hij zware begrippen zoals ‘übermensch’, ‘wil tot macht’ en ‘slavenmoraal’, die na zijn dood nogal duistere interpretaties hebben gekend. Tegenwoordig is Nietzsche populair bij aanhangers van de alt-rightbeweging. Zij interpreteren zijn werk als een serieuze opdracht voor de witte, mannelijke ‘übermensch': het feminisme en het multiculturalisme bevechten. Het is dan ook opvallend dat veel filosofen Nietzsche beschouwen als een van de geestigste en meest humoristische denkers uit de geschiedenis van de filosofie. Zo ook Nietzsche-specialist Katia Hay, docent filosofie aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Nietzsche nodigt ons in zijn teksten steeds weer uit om te lachen, en…

INTERVIEW The Texas Chain Saw Massacre (1974) is een horrorfilm waarin vijf jongeren die op het afgelegen platteland zonder benzine komen te staan op wrede wijze worden vermoord door een gedegenereerde slachtersfamilie. Het is een hoogtepunt in het bloederige slasher-genre dat prompt in nogal wat landen werd verboden. Camiel van Winkel (1974) laat in zijn boek Lichaam en steen opvallend genoeg juist daar een van de intellectuele grootheden van de twintigste eeuw op los. In Het wilde denken (1962) maakt antropoloog Claude Lévi-Strauss onderscheid tussen koude en warme gemeenschappen. De koude worden gekarakteriseerd door een statische cultuur die vernieuwing afwijst en vasthoudt aan mythes en tradities; de warme zijn gericht op historische verandering, vernieuwing en vooruitgang. Voorbeelden van laatstgenoemde gemeenschappen vind je in Europese en Aziatische samenlevingen, terwijl de inheemse culturen…

VRAGENDERWIJS Laatst hoorde ik iemand onderhandelen over iets. Ik meen dat het ging over een tarief van iemand die hij wilde inhuren. Dat was blijkbaar te hoog. ‘Nee, dat gaan we niet doen. Het moet wel leuk blijven.’ Snap ik, dacht ik in eerste instantie. Alles is al duur genoeg. Diezelfde week hoorde ik dit zinnetje nog twee keer. Vrouw A: ‘Ik ga drie keer per week sporten vanaf januari, doe je mee?’ Vrouw B: ‘Nee, voor mij is één keer per week meer dan zat. Het moet wel leuk blijven.’ De laatste variant was een gesprek tussen een echtpaar. Zij wilde een week op vakantie, hij vond een midweek wel voldoende. Want: ‘Het moet wel leuk blijven.’ Sindsdien snap ik er weinig meer van. Wat moet er precies leuk…

Met een metafoor vat vertaler W. Hansen de aard en omvang van Hannah Arendts werk treffend samen: haar oeuvre bestaat uit een archipel van boeken, omgeven door een zee van essays. Die essays zijn een gigantische, nog steeds te ontdekken zee, zowel in ons taalgebied als daarbuiten. Denken zonder leuning bestaat, zo zegt de uitgever, uit een selectie nooit eerder in het Nederlands verschenen essays. Dat is niet helemaal waar. Zo is het laatste essay – Arendts lofrede op Heidegger – eerder al in Dirk De Schutters Martin Heidegger – een apologie (2015) opgenomen. Dat neemt niet weg dat de bundel een triomf van het denken is. Al is de gemaakte selectie van tien essays te willekeurig om een hecht geheel te vormen. Onder redactie van Jerome Kohn zijn de…

01 Wat kan ik weten? ‘In het boek Nooit meer slapen van W.F. Hermans luidt een van de laatste zinnen: “Niemand hoeft zich te verwijten dat hij in den blinde leeft.” Alle zogenaamde kennis die we hebben zijn extrapolaties gebaseerd op het nu; het zijn gedachtegangen over oorzaak en gevolg, die uitgaan van het heden en van wie je op dit moment bent. Maar je weet niets over de concrete, feitelijke werkelijkheid van morgen, en je weet ook niet hoe de ervaring van die gebeurtenissen jou als mens zullen veranderen. Zo kun je na de dood van een geliefde je misschien niet voorstellen dat je ooit naar een ander zult verlangen. En toch kan dat gebeuren, soms zelfs tamelijk hevig.’ 02 Wat moet ik doen? ‘Ik heb bewondering voor mensen die, bijvoorbeeld wanneer…

Genealogisch onderzoek leert verder dat ‘goed’ en ‘kwaad’ geen vaststaande betekenis hebben. Lang stond ‘goed’ tegenover ‘slecht’. ‘Goed’ was actief, krachtig, waardig en aristocratisch. ‘Slecht’ was reactief, zwak, onwaardig en plebejisch. De moraal was daarmee een herenmoraal: wie de werkelijkheid naar zijn hand kon zetten bepaalde het waardenstelsel. Mede dankzij het christendom heeft de slavenmoraal de overhand gekregen, meent Nietzsche. In plaats van dat de zwakkeren eerlijk de strijd aangaan, reageren zij vanuit ressentiment. Ze zijn als lammeren die zeggen: ‘Deze roofvogels zijn het kwaad; en wie het minst zoals de roofvogels is, maar eerder het omgekeerde, een lam – zou hij niet goed zijn?’ Zo ging alles wat krachtig is ‘kwaad’ heten. En werd ‘goed’ alles wat zwak is. Nietzsche ziet de slavenmoraal terug in de democratie die in…

Dit boek is dynamiet’, zo omschreef criticus Joseph Widmann Voorbij goed en kwaad kort na verschijning. Het was de enige min of meer positieve reactie. Alle andere besprekingen waren negatief. Zelfs Nietzsches vrienden reageerden afwijzend. Voorbij goed en kwaad was voor Emil Rohde aanleiding om hun levenslange vriendschap te beëindigen. Jacob Burckhardt en Hippolyte Taine reageerden ijzig beleefd op het boek dat hun was toegestuurd. Misschien was Nietzsche daarom blij met Widmanns bespreking. Hij herhaalde de term ‘dynamiet’ enthousiast in een brief aan Peter Gast, en verdedigde vanaf dat moment het idee dat hij het boek had geschreven met de bedoeling alle bestaande zekerheden op te blazen. Dat was een interpretatie achteraf. Nietzsche was helemaal niet van plan een nieuw boek te schrijven. In het voorjaar van 1885 was hij,…

PRAKTISCHE FILOSOFIE Kijk eens, jullie zijn al aan het filosoferen, zegt organisatieen kinderfilosoof Marianne Scheeper (1969) met regelmaat zo'n vijftien minuten nadat ze een nieuwe groep voor haar neus heeft. Er kan aanvankelijk weerstand zijn, vertelt ze, zowel bij scholieren als bij volwassenen. De enige groep waarbij dat nauwelijks het geval is, zijn jonge kinderen. ‘Die zijn vaak nieuwsgierig, omdat ze iets anders gaan doen. Tieners en volwassenen vinden dat soms spannend: ze weten niet waar ze aan toe zijn en willen meer weten over het proces.’ Scheeper, die al ruim tien jaar filosofeert met verschillende groepen mensen – kleuters, scholieren, studenten, werkenden – weet inmiddels dat ervaren wat je eigenlijk doet wanneer je aan het filosoferen bent van groot belang is. ‘Filosoferen heeft soms een wat stoffig imago. En…

VOOR U EEN VRAAG Volgens Socrates, Cicero en Montaigne is filosoferen niet alleen de kunst van het vragen, maar is filosoferen ook leren sterven. En daarmee is meteen veel gezegd over het soort vragen dat de filosoof stelt: wat komt er na de dood? Wat is leven? Vragen die vragen gen om een antwoord, terwijl je weet dat dat er niet is. De vraag van de filosoof laat zien dat we het leven nooit van buitenaf kunnen verklaren en dat we dus telkens onze wereld van binnenuit moeten bestuderen. Probeer nu eens met die houding deze vraag te stellen: Is denken zonder het onbewuste denkbaar? (En welke vragen zijn er nog meer te bedenken?) FILOSOFIE IS MAKKELIJKER ALS JEDENKT…

De arts en de filosoof 1 ontmoeten elkaar pas wanneer beiden erkennen dat onbewuste psychische processen 2 ‘de doelmatige en legitieme benaming voor een vaststaand feit’ zijn. De arts kan de verzekering dat ‘het bewustzijn het onontbeerlijke kenmerk van het psychische is’, slechts met een schouderophalen van zich wijzen en eventueel, als zijn respect voor de uitlatingen van de?losofen nog groot genoeg is, aannemen dat ze niet over hetzelfde object spreken en niet dezelfde wetenschap beoefenen. Want één intelligente observatie van het zielenleven van een neuroticus 3, één droomanalyse 4 moet hem al de onwrikbare overtuiging opdringen dat de meest complexe en correcte processen, waaraan niemand toch de naam van psychische processen zal ontzeggen, kunnen plaatsvinden zonder dat ze het bewustzijn van de betrokkene exciteren 5. Zeker komen deze onbewuste…

Wat is het nut van filosofie? Iedere filosoof wordt regelmatig met deze vraag om de oren geslagen. Een bekend antwoord luidt: ‘Het niet bestudeerde leven is het niet waard om geleefd te worden.’ Dit pittige citaat van Socrates overtuigt de vragensteller waarschijnlijk niet, maar plaatst hem wel in een minderwaardige positie. Hij heeft immers niet de moeite gedaan om zijn bestaan te overdenken. Edward Craig, voormalig hoogleraar filosofie aan de Universiteit van Cambridge, gooit het over een andere boeg: als iemand filosofie zinloos vindt, is hij ‘onvermijdelijk bezig met filosofie’. Zo hoef je de filosofiehater niet eens meer aan het filosoferen te krijgen – hij doet het al. Craigs kostelijke antwoord maakt deel uit van Philosophy. A very short introduction (2002), dat onlangs in het Nederlands verscheen met de iets…

Onthaasten Kenmerkend aan onze moderne samenleving is dat er permanente groei nodig is, betoogt de Duitse socioloog Hartmut Rosa. Zonder groei stort de economie in. Het gevolg: ontwikkelingen in de samenleving gaan steeds sneller, waardoor steeds meer mensen moeite hebben om het tempo bij te benen – wat leidt tot een gevoel van falen en een verschraling van de democratie. In dit behapbare boekje, dat een publicatie is van een lezing, betoogt Rosa dat religie een belangrijke rol kan vervullen in de ‘onthaasting’ van de samenleving. Met een voorwoord van hoogleraar erasmiaanse waarden en oud-politicus Ronald van Raak. Opium voor het volk Gebruik je een Dopper om plastic?essen uit te sparen? Neem je je eigen boodschappentas mee naar de supermarkt? En ben je overgegaan op elektrisch rijden? Zinloze acties, meent…

CULTUUR Een mens begint met een daad van zijn ouders die eigenlijk een wandaad is, schreef Immanuel Kant (1724-1804): hij wordt ‘zonder diens toestemming op de wereld gezet en eigenmachtig hiernaartoe gebracht’. Het huilen van een pasgeboren baby is eigenlijk een uitdrukking van verontwaardiging. Er valt echter niets aan te doen: er is met je aangevangen en nu moet je iets met jezelf aanvangen. ‘Dat ik zonder mijn toedoen ben begonnen,’ zo parafraseert de Duitse filosoof Rüdiger Safranski Kant, ‘is alleen draaglijk als ik leer zelf te beginnen.’ Maar lost dat het onrecht van het ongekozen begin wel op? En wat valt er te beginnen met het zelf waar men volgens Safranski geen macht over heeft en ‘dat men ook niet zelf heeft gemaakt en eigenlijk ook niet kan verantwoorden'?…