Inhoudsopgave van Editie 11 - 2023 - Filosofie Magazine

OPENING Elke dag kun je wel ergens op een opiniepagina lezen wat ouders, docenten, bestuurders of beleidsmakers zouden moeten doen om een of ander maatschappelijk probleem te verhelpen. Zo las ik bijvoorbeeld dit: ‘Samen moeten wij vandaag met jongeren het gesprek aangaan. We moeten hen leren hoe ze hun eigen weg kunnen vinden.’ Ik heb heel veel vragen aan zulke opiniemakers. Om er een paar te noemen: wie zijn ‘wij’? En van wie‘moeten'wij dat? En ook natuurlijk: wanneerweetje of je je ‘eigen weg’ hebt gevonden, en niet de weg die een ander je wil laten inslaan? Laten we zo'n situatie eens onder de loep nemen. Iemand ziet een probleem. Bijvoorbeeld dat jongeren steeds vaker depressief zijn. Degene die dit probleem ziet, heeft er bovendien een oplossing voor bedacht. Maar voor…

ALTERNATIEVE FEITEN Ook harde feiten moeten worden geïnterpreteerd Bron feit Weijer, M.P. van de, L. de Vries en M. Bartels (2022), ‘Happiness and wellbeing. The value and findings from genetic studies’. Twin Research for Everyone, 295-322. Academie Press. Wie de mens bekijkt vanuit een genetisch perspectief loopt het risico hem te ‘wie de mens bekijkt vanuit een genetisch perspectief loopt het risico hem te reduceren tot zijn genen. Iets dergelijks zie je bij dit onderzoek gebeuren. Zonder DNA kunnen we natuurlijk niet bestaan, maar dat betekent nog niet dat ons DNA ons gedrag precies bepaalt. Die denkfout zie je ook bij de stelling “Wij zijn ons brein” van hersenwetenschapper Dick Swaab. Vanzelfsprekend hebben we onze hersenen nodig om te denken en te handelen, maar wat we denken en doen is…

D O S S I E R INTERVIEW Veel neurowetenschappers zijn er zeker van: de vrije wil bestaat niet. We denken dat we ons leven zelf vormgeven, eel neurowetenschappers maar in werkelijkheid zijn onze keuzes het resultaat van processen in ons brein waarover we geen controle hebben. Zo toont neurologisch onderzoek aan dat de relevante hersendelen al oplichten voordat we een bewuste keuze hebben gemaakt. Als filosoof en computerwetenschapper Bernardo Kastrup deze bevindingen voorgelegd krijgt, glimlacht hij. ‘Het idee dat het brein bepaalt wat we willen komt voort uit het materialisme, oftewel het idee dat alles uit materie bestaat. Dat is een wereldbeeld dat al ruim twee eeuwen dominant is in het Westen. En het zou betekenen dat al onze bewuste ervaringen, en ook onze wil, uiteindelijk uit moleculen en atomen…

INTERVIEW Filosoof Maarten van Doorn (1993) moest onlangs zijn mening weer eens bijstellen. Het onderwerp was de stikstofcrisis en de positie van de boeren. Hoe meer kennis hij opdeed en hoe vaker hij argumenten met anderen uitwisselde, hoe milder zijn oordeel ten opzichte van de beroepsgroep werd. Langzamerhand kreeg hij meer begrip voor hun handelen, vooral toen hij hoorde over de rol die onder andere de Rabobank door de jaren heen heeft gespeeld in de schaalvergroting, vertelt hij aan tafel in zijn woning in Nijmegen. ‘In feite zaten veel boeren in de tang: om nog een lening te kunnen krijgen, moesten ze van de bank hun veestapel vergroten. Dit laat zien dat er veel meer partijen waren die ons vanuit eigenbelang hebben gebracht waar we nu zijn.’ Zijn woonplaats Nijmegen…

Begin 1991 staan de Verenigde Staten en hun bondgenoten klaar om de Iraakse legers uit het bezette Koeweit te verdrijven. Toch stelt de filosoof en socioloog Jean Baudrillard (1929-2007) op 4 januari dat de oorlog niet zal plaatsvinden. Als op 17 januari de eerste bommen vallen, reageert hij zoals we van een Franse postmoderne denker mogen verwachten: hoe weten we dat de oorlog wel werkelijk plaatsheeft? Nadat de Iraakse leider Saddam Hoessein zich heeft overgegeven, schrijft Baudrillard dat de oorlog nooit heeft plaatsgevonden. Bewijst hij daarmee dat hij al het contact met de werkelijkheid heeft verloren? Een hopeloos naïeve vraag, in Baudrillards ogen. Niet alleen hij, maar de gehele westerse cultuur heeft de realiteit al geruime tijd geleden verlaten. We leven in wat hij een ‘hyperrealiteit’ noemt: we denken de…

Geniet, maar drink met mate. Deze wijze woorden zijn het advies van de alcoholbranche zelf, en zijn eigenlijk van toepassing op alle genotsmiddelen waarvan te veel slecht voor je is. Nog afgezien van het probleem dat het moeilijk is om maat te houden (zeker als je al aan het drinken bent), is het best vaag wat nu eigenlijk drinken met mate is en wat overmatig drankgebruik is. Slechts één glaasje per maand? Twee per week? Eén per dag? Die vaagheid is een venijnig probleem die de verslaafde verleidt om door te drinken, te roken, te gokken enzovoort. Immers, één glaasje, één sigaretje, of nog één euro zal het verschil niet maken. En een slokje, een trekje of een dubbeltje maakt zeker geen verschil. Deze gedachte staat centraal bij de zogeheten…

‘Het is beter om een onbevredigd mens te zijn dan een bevredigd varken, beter om een onbevredigde Socrates te zijn dan een bevredigde dwaas.’ John Stuart Mill (1806-1873) ‘Zelfs als genot de maatstaf moet zijn van wat aangenaam is, verschaft niets een groter genot dan zelfbeheersing.’ Musonius Rufus (25-95) ‘Als u een mens gelukkig wilt maken, voeg dan niet iets toe aan zijn rijkdommen, maar neem iets weg van zijn verlangens.’ Epicurus 341-270 v.Chr. ‘Een test van wat realiteit is, is dat het moeilijk en zwaar is. Daar vinden we vreugde, geen plezier. Wat aangenaam is, hoort thuis in dromen.’ Simone Weii 1909-1943 ‘We kunnen niet gevoeliger zijn voor genot, zonder gevoeliger te zijn voor pijn.’ Alan Watts (1915-1973) ‘Een verlangen is nooit alleen maar het verlangen naar een bepaald…

Binnen de veilige orde van de maakbare samenleving is sinds de Verlichting geen plaats voor een besef van de (eigen) dood. Volgens de Vlaamse filosoof en historicus Dimitri Goossens verklaart dit de opkomst van horror – in de literatuur en later in de film. Net als de filosofie is horror in het beste geval de horzel die het paard van de samenleving met zijn steken wakker houdt. Geen zachte heelmeester dus, maar een die verwondt, tot op het bot, waarbij bloed en andere excrementen in het rond spatten en de kijker laten huiveren, op het slappe koord boven een afgrond die tevens een ‘grafgrond’ is. Goossens biedt in zijn boek In de ogen van Medusa psychoanalytische en filosofische duidingen van de verschillende gedaanten waarin het monsterlijke in horror worden getoond,…

AGENDA CULTUUR 01 Filosoof in één dag Waarom worden we in verlegenheid gebracht als kinderen ‘waarom’ blijven vragen? En waarom vragen we eigenlijk waarom? Onwetendheid is het terrein van de filosofie. Wilt u weten waarom? Op de collegedag ‘Filosoof in één dag’ leert u filosofisch vragen van Martha Claeys, Marli Huijer, Barteld Kooi en Coen Simon. waar ARTIS-Groote museum, Amsterdam wanneer 24 november, 10:00-16:00 prijs € 109,- / abonnees & leden ARTIS € 99,- / studenten t/m 27 jaar € 79, filosofie.nl/evenement/collegedagfilosoof-in-een-dag 02 Aan tafel met denkers Is het nodig om altijd overal een antwoord op te hebben? Of kunnen we soms volstaan met het niet-weten? De maaltijd is het moment van de dag dat we ergens samen op kunnen kauwen, maar altijd zelf kunnen blijven proeven. Tijdens het Filosofisch Diner XL is…

INTERVIEW Als de Vlaamse filosofe Tinneke Beeckman (1976) oude teksten van zichzelf herleest, vraagt ze zich af wie die eigenlijk geschreven heeft. ‘Er overvalt me dan een gevoel van vervreemding,’ zegt Beeckman, zittend in een Amsterdams etablissement. ‘Met name als ik de ideeen met zekerheid heb neergepend, maar me niet kan herinneren ooit zo te hebben gedacht. Wie was de “ik” die dit meende? En als die persoon verdwijnt zonder dat ik het opmerk, wie ben “ik” dan?’ Het is een vreemde ervaring, vervolgt Beeckman. ‘Ik zeg “ik”, ongeacht hoezeer ik veranderd ben. De ik van twintig jaar geleden is een heel andere dan die van nu. Tegelijkertijd ervaar ik een gevoel van continuïteit; natuurlijk ben ik gewoon mezelf. Maar waarom herken ik mezelf dan soms niet?’ Het is een…

COLUMN Ooit gehoord van Eileen O'Shaughnessy? Ik tot voor kort niet. O'Shaughnessy was de vrouw van de wereldberoemde, vereerde Britse schrijver George Orwell, en heeft onlangs een eigen biografie gekregen, getiteld Wifedom. Mrs Orwell's Invisible Life. Het levensverhaal van Eileen volgt een overbekend, verdrietig patroon: als levenslustige studente ontmoet ze Orwell op een feestje, ze trouwen snel, en Eileen blijkt in een soort val gelopen. Ze wordt geacht het hele huishouden te doen, het geniale werk van haar man te redigeren, en als George ziek wordt is Eileen zijn voltijds verpleegster. Dag, eigen ambities. Eileen laat dit gebeuren – ze kon nauwelijks anders maar ze becommentarieert haar leven op grappig-vileine wijze in brieven aan een goede vriendin. ‘Je hebt een tijdje niets van mij gehoord,’ schrijft ze, ‘maar dat komt…

DOSSIER ACHTERGROND Op een dag slaat Rodion Raskolnikov een pandhoudster dood met een bijl, en niet zonder reden. Raskolnikov, de hoofdpersoon van Dostojevski's roman Misdaad en straf, zit aan de grond. Met zijn laatste kostbaarheden als onderpand heeft hij geld van de pandhoudster geleend tegen een woekerrente. Hij zit vrijwel zonder eten, kan de huur van zijn kamer niet meer betalen en gaat in lompen gekleed. Daar komt nog de vernedering bij dat zijn zus heeft ingestemd met een huwelijk enkel om hem geld te kunnen sturen. Ondertussen zit de pandhoudster – een weerzinwekkende oude vrouw – op een berg geld waar ze niets mee doet. Raskolnikov kon niet anders handelen dan hij deed; de omstandigheden dwongen hem ertoe. Dat is tenminste wat we in zo'n situatie geneigd zijn te denken.…

PRAKTISCHE FILOSOFIE Menno de Bree (1974) is geen goede filosoof. Na zijn dood zal niemand zich zijn filosofische ideeën herinneren, vermoedt hij. Met een glimlach: ‘Socrates, Kant, De Bree? Dat gaat niet gebeuren.’ Als ethicus werkt De Bree vooral met professionals, en daarbij heeft hij zichzelf een ogenschijnlijk simpele taak gegeven: hij brengt, zoals hij het zelf noemt, ‘onderscheidingen’ aan. ‘Professionals, zoals dokters, moeten vaak morele besluiten nemen. Ik begeleid hun denkprocessen en stel me dan op als een argeloze onwetende, zoals Socrates ook vaak deed. Ik stel vooral vragen en voeg net voldoende toe om het denkproces van een groep een stapje verder te brengen,’ zegt De Bree. ‘Je moet weten watje doet en je hebt karakter nodig om dit werk te kunnen doen, zodat je niet over je…

En toen zagen we onszelf in een rij of was het een optocht, of een polonaise – een van ons droeg een hoedje. Was het in protest, of zongen we, bewezen we eer – een van ons droeg een vlag. En toen zagen we onszelf onszelf tegemoetkomen, we wezen naar elkaar, of vroegen we om toestemming, herinnerden we ons een naam, of verkeerden we in de waan ons een naam te herinneren, of waren we in nood of simpelweg gelukkig. PETER VERHELST Dit zijn enkele strofen uit het gedicht ‘Toen zagen we onszelf’, opgenomen in de bundel Zobriskie (De Bezige Bij, 2023).…

VRAGENDERWIJS Laatst vroeg ik iets aan mijn lief, ik weet niet eens meer wat. Hij antwoordde met: ‘De vraag stellen is ‘m beantwoorden.’ Hij glimlachte er een beetje voldaan bij. Mijn eerste reactie was: ‘Nee, natuurlijk niet. Als ik het antwoord paraat had, hoefde ik het niet te vragen.’ Later vroeg ik me af of er een kern van waarheid in zat. Wist ik wellicht stiekem het antwoord al, en wilde ik alleen even checken of ik er ook mee kon leven? Ik ken dat fenomeen heus wel: ergens in je onderbewuste leeft de juiste beslissing, het antwoord, de gedachte, maar je wilt er gewoon nog niet aan. Dus gooi je een vraag bij een ander over de schutting. Om te proberen, paden te verkennen, woorden te proeven. Het antwoord…

Als niets waar is, is alles dan geoorloofd? Ik herinner me een discussie uit mijn studententijd, van die zaterdagavondkroegpraat op toenemend volume die voelt als een ideologische strijd om het eigen gelijk. Het ging over eerwraak, jonge vrouwen die vermoord werden vanwege het verliezen van hun maagdelijkheid, of om nog minder. Moest je dit in de context van de cultuur zien en je daarom van een oordeel onthouden, zoals mijn studiegenoot vond? Of kon je dit toch echt categorisch afwijzen, samen met de als verzachtende omstandigheid opgevoerde traditie, zoals ik vol vuur deed? Zo rond de millenniumwisseling werden we opgeleid met een impliciet gehouden cultuurrelativisme, voortkomend uit een postmoderne blik op de wereld die destijds mainstream was. Goede argumenten voor of tegen onze overtuiging hadden we niet. De woordenstrijd was…

01 Wat kan ik weten? ‘Een boek schrijven is een exercitie in willen weten. Als ik over de oorlog schrijf, doe ik bronnenonderzoek. Ik heb altijd gedacht dat de metrische methode superieur was aan de verhalende, maar sinds ik de roman Dat beloof ik schreef, over huiselijk geweld, geloof ik datje deze methodes niet met elkaar moet vergelijken. Ook verhalen zijn een ordening. Tijdens zo'n zoektocht naar kennis kom je er vaak achter dat er nog veel meer is watje niet weet dan je al dacht. Zo wordt er een nieuwe laag van niet-weten toegevoegd. In het geval van een niet-toetsbare waarheid kan het besef dat je niet alles kunt weten veel verlichting geven. Toch denken mensen vaak dat de feiten hen zullen opluchten. Maar soms ben je niet op…

MOREEL DILEMMA Bestaanszekerheid is een van de grote verkiezingsthema's. De armoede in Nederland neemt toe en er is nog geen structurele oplossing. Eén mogelijke oplossing – genoemd in het verkiezingsprogramma van meerdere partijen – is een onvoorwaardelijk basisinkomen. Net zoals ouderen maandelijks AOW krijgen uitgekeerd, zo zou de overheid ook een maandelijks basisinkomen aan iedereen kunnen uitkeren. Het basisinkomen wordt al jarenlang bediscussieerd en is op uiteenlopende gronden bepleit: uit solidariteit, als vooruitgangsideaal, maar ook als antwoord op banenverlies door digitalisering en de opkomst van AI. De techsector zelf springt er actief op in: zo lanceerde Sam Altman met zijn bedrijf OpenAI onlangs een nieuwe cryptomunt, die tegelijkertijd de weg moet plaveien voor een basisinkomen. Maar niet iedereen deelt in het enthousiasme. Is een basisinkomen moreel te verdedigen? JA Een…

Het uitgangspunt is een oude verbazing: waarom gaan we akkoord met de bestaande situatie, ongeacht of die in ons voordeel is of niet? We kunnen hier en daar misschien wat mopperen, maar over het algemeen stemmen we toch in met hoe de zaken zijn. Vrijwillig. Waar komt die vrijwilligheid vandaan? De coronapandemie gaf opnieuw veel aanleiding voor deze oude verbazing. Denk maar eens terug. Naar aanleiding van de ‘maatregelen’, of het nu ging om handen wassen, verplichte mondmaskers of de beperking van onze sociale contacten, rees de volgende vraag: waarom volgden velen – weliswaar niet iedereen, maar wel de meerderheid – deze richtlijnen op? De redenen liepen uiteen. Uit angst. Angst voor de straffen, voor de sancties die zouden volgen bij niet-naleving. Maar dat is wat gehoorzaamheid is: we voldoen…

Op zoek naar een pauzeknop in wat leven heet, trok ik me een paar dagen terug in een klooster. Even de externe prikkels uitzetten en de blik naar binnen richten, rust en natuur opzoeken, en ook niet onbelangrijk – verzorgd worden van dageraad tot lichten-uit. Soms heb je gewoon een rehab voor de geest nodig. Overigens leek rehab, reinheid en regelmaat voor het lichaam me ook geen slecht idee. Het was te hopen dat de broeders geen brouwerij achter de hand hadden waar allerlei kloosterbiertjes geproefd moesten worden. Of dat er standaard flessen wijn op tafel kwamen – hoe zat dat tegenwoordig met die katholieken? Onthouding moest het woord zijn, buiten de drie vegetarische maaltijden per dag om. Mijn laptop had ik in mijn tas gestopt als een soort ontsnappingsroute,…

Volgens Socrates, Cicero en Montaigne is filosoferen niet alleen de kunst van het vragen, maar is filosoferen ook leren sterven. En daarmee is meteen veel gezegd over het soort vragen dat de filosoof stelt: wat komt er na de dood? Wat is leven? Vragen die vragen om een antwoord, terwijl je weet dat dat er niet is. De vraag van de filosoof laat zien dat we het leven nooit van buitenaf kunnen verklaren en dat we dus telkens onze wereld van binnenuit moeten bestuderen. Probeer nu eens met die houding deze vraag te stellen: Is geluk zonder genot mogelijk? (En welke vragen zijn er nog meer te bedenken?) Kan vies ook lekker zijn? Kun je genieten van pijn? i Is genot nog lekker als het niet ophoudt? I Is geluk…

1 De geboorte von de tragedie (1872) was het eerste boek van de Duitse filosoof Friedrich Nietzsche {1844-1900), die niet lang daarvoor als twintiger hoogleraar was geworden aan de universiteit van Bazel. In het boek onderzoekt hij het ontstaan van de klassieke Griekse tragedie en munt hij de begrippen van ‘het apollinische’ en ‘het dionysische’. 2 Nietzsche verwijst hier naar de apollinische kunst. Het apollinische – dat zijn naam ontleent aan Apollo, de god van de kunsten en de waarheid – staat voor rede en harmonie. Apollinische kunst is dan ook mooi, proportioneel, een genot om naar te kijken. Je vergeet even de lelijkheid van de wereld als je bijvoorbeeld de klassieke Griekse beelden aanschouwt van prachtige mannen- en vrouwenlichamen die geen enkel gebrek kennen. 3 Ook het dionysische voert…

Waarom waren er in de klassieke Oudheid geen Newtons of Einsteins? Stel je voor dat zoiets wel het geval was. Zou de wetenschap dan nu 2000 jaarverder zijn? Als je er even bij stilstaat, is dit een duizelingwekkende vraag.’ Deze en andere kwesties worden door de Vlaamse filosoof Johan Braeckman, hoogleraar wijsbegeerte aan de Universiteit Gent, opgeworpen in een luistercursus. Deze cursus, getiteld Van Eudides tot Augustinus, is het derde deel van een door Home Academy uitgegeven hoorcollegereeks over westerse filosofie. Deze uitgeverij van luisterhoeken brengt overigens niet alleen filosofische titels uit – zo zijn er ook colleges over islamitisch recht, natuurkunde, psychologie en de industrialisering van Japan. Binnen de reeks over westerse wijsbegeerte verschenen eerder de onderdelen Van mythen totSocrates en Van Plato totSextus Empiricus. Elk deel van dit…

Vreemdheid ‘Leven, dat is natuurlijk nooit eenvoudig,’ schrijft Albert Camus in De mythe van Sisyphus. In alle werken van Camus staan filosofische onderwerpen centraal. Toch heeft Camus niet op een systematische manier filosofie bedreven. Zelf beweerde hij dan ook dat hij geen filosoof is. Dat dat onterecht is blijkt ook uit dit boek van Roel Meijvis, waarin hij het denken van Camus bespreekt. Hij legt de ideeën van de Frans-Algerijnse filosoof over vreemdheid, logica, natuur, ethiek en activisme helder en precies uit. Eeuwige vragen Hoe is de wereld ontstaan? En bestaan goed en kwaad? In dit boek buigen wetenschapper Peter Mooij en schrijver Joke van Leeuwen zich over negen ‘grote vragen’ die de mens zichzelf al eeuwen stelt. Vroeger vonden we antwoorden in mythes en verhalen. Tegenwoordig kijken we naar…

Hoe vaak mensen ook van zichzelf zeggen dat voor hen het glas meestal halfvol is en niet halfleeg, vrijwel niemand denkt bij het zien van roest, schimmel of houtrot dat het een wonder is hoe strak de meeste kozijnen, autodeuren en brugleuningen in de lak zitten. Zonder dat de optimist het doorheeft is hij, net als de pessimist, altijd bezig om de wereld van de ondergang te redden. Misschien is de hele polarisatie tussen pessimisten en optimisten eigenlijk alleen maar een copingstrategie die ieder van ons moet afleiden van de al te menselijke angst voor vernietiging. De optimist Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) zag het onbeholpen menselijk gerommel aan voor de best mogelijke wereld. Volgens diens zelfverklaarde tegenstander Voltaire (1694-1778) moeten wij ‘onze tuin bewerken’. Wat is het verschil?…