Inhoudsopgave van Editie 12 - 2025 - c't magazine

Facebook helpt je om vrienden op het platform te vinden. Daar kun je bijvoorbeeld het adresboek van je smartphone voor uploaden. Facebook vergelijkt je contacten dan met zijn gebruikersbestand en stelt geschikte vrienden aan je voor. Maar vaak krijg je ook verbazingwekkend nauwkeurige vriendschapsvoorstellen als je je adresboek niet uploadt. Het platform lijkt het adresboek van een gebruiker helemaal niet nodig te hebben om zijn sociale netwerk uit de offline wereld na te bootsen. Waar komt die kennis over de connecties vandaan? Uit de adresboeken van andere gebruikers. Velen uploaden hun contacten om vrienden te vinden – een schat aan gegevens voor Facebook. Meta leert daar veel van over de relaties van alle contacten. Dat herhaalt zich momenteel bij zusterbedrijf WhatsApp. Meta krijgt ook daar toegang tot de gegevens van…

Een tijdje geleden bekeken we de GL.iNet Comet remote KVM (zie c’t 7/2025 op pagina 34), een compacte remote KVM met uitgebreid remote beheer en integratie voor Tailscale. De fabrikant Gl.iNet heeft nu een PoE-versie van de remote KVM uitgebracht, die naast het leveren van power via de netwerkkabel nog meer aanpassingen heeft gekregen. De opslag is opgeschroefd van een toch wel wat magere 8 GB tot 32 GB eMMC, om zo bijvoorbeeld images die je veel inzet direct onder handbereik te kunnen houden. De snelheid van de opslag is ook een stuk vlotter geworden, van 9 en 10 MB/s (lezen/schrijven) naar 25 tot 35 MB/s. De Comet PoE (GL-RM1PE) zit ook in een iets anders gekleurd en wat ruimer jasje met de netwerkpoort nu aan de voorkant geplaatst. Alleen…

De nieuwe Asus Ascent GX10 is gelanceerd. Deze compacte desktop AI-supercomputer is ontworpen om geavanceerde AI-ontwikkeling toegankelijker te maken voor ontwikkelaars, AI-onderzoekers en datawetenschappers. De desktop-AI-supercomputer wordt aangedreven door de Nvidia GB10 Grace Blackwell superchip en Nvidia AI-softwarestack, voor grootse AI-prestaties bij een minimale opstelruimte. Versneld door de Nvidia GB10-superchip met een 20-core Nvidia Grace Blackwell-gpu, levert de Ascent GX10 tot 1 petaflop aan AI-prestaties voor inferentie en modelafstemming. Hij ondersteunt 128 GB geheugen, waardoor je direct op de desktop kunt werken aan modellen met maximaal 200 miljard parameters. De Ascent GX10 is compact met afmetingen van 150 × 150 × 51 mm en past makkelijk in elke werkruimte. Ondanks zijn kleine formaat is de Ascent GX10 een echte full-stack AI-oplossing. Je krijgt alle tools die nodig zijn voor taken…

De Duitse fabrikant be quiet! kondigt de Dark Power 14-voedingsserie aan. De Dark Power 14-serie bevat drie modellen: 850 W, 1000 W en 1200 W. De Dark Power 14-voedingen bevatten een groot koellichaam met uitstekende passieve koelcapaciteit en een geïntegreerde ventilator, ontworpen om zeer stil zijn werk te doen. Met 80 PLUS Titanium-en Cybenetics Titanium-efficiëntie, ATX 3.1-compatibiliteit met volledige ondersteuning voor PCIe 5.1-gpu’s en de mogelijkheid om te schakelen tussen single-en multirail-werking, is de Dark Power 14 ontworpen voor gaming op hoge resolutie met de nieuwste grafische kaarten, overgeklokte next-gen systemen en workstations voor mediacreatie en rendering. Met een knop aan de achterzijde van de voeding kun je schakelen tussen een gebalanceerde actieve koelmodus, waarbij de Silent Wings-ventilator continu draait, en een semi-passieve modus, waarbij de ventilator niet draait bij…

Hoe gaat het verder met de Raspberry Pi singleboard-pc? In een interview met Eben Upton, directeur van Raspberry Pi Plc., ging het in eerste instantie over geld: hij gaf toe dat de huidige Raspberry Pi 5 met een minimumprijs van ongeveer 50 euro voor de 2GB-versie aanzienlijk duurder is dan de Raspberry Pi 4. Aanzienlijk krachtigere chips en meer en snellere I/O-aansluitingen zoals PCI Express kosten nu eenmaal meer, en daar komen nog algemene prijsstijgingen bij. Hij beloofde echter dat de toekomstige Raspberry Pi’s betaalbaar zullen blijven. Eben Upton ontweek aanvankelijk de vraag over extra USB-C-functies. Hij legde uitvoerig uit dat de integratie van de complexe USB-C-functies omslachtig, duur en foutgevoelig is. Soms zijn extra chips nodig om de usb-poort tegen fatale fouten te beschermen, en die kosten niet alleen…

De Mix Data Vault 4Big (8848U4) oogt fors, maar heeft slechts vier slots aan de voorkant voor M.2-ssd’s. Hij maakt gebruik van USB4 en Thunderbolt en koppelt vier ssd’s afzonderlijk aan de host. Hij heeft geen RAID-modus, al kun je op de website van Orico wel RAID-software downloaden – maar die weigerde een RAID aan te maken. Elke ssd is aangesloten met slechts één PCIe-lane en haalt maximaal 1 GB/s. In de praktijk haalden we ongeveer 850 MB/s bij het lezen van een ssd en 750 MB/s bij het schrijven. Bij gelijktijdig gebruik van vier ssd’s kwamen we tot 3,35 GB/s bij het lezen, maar bij het schrijven slechts zo’n 1,5 GB/s. Met Thunderbolt haalden we bij het lezen slechts 3,2 GB/s, alle andere waarden waren vergelijkbaar met USB4. Bij…

De MX Master 4 bouwt voort op het ontwerp van de 3S, maar is subtiel aangepast. De rubberen afwerking zit nu alleen op de rechterzijde en op de vleugel met de nieuwe Action Ring-knop. De linker-en rechtermuisknoppen lopen nu verder door en bieden extra steun. Het zijwiel steekt iets verder uit en is zo makkelijker te bedienen. De knop boven het hoofdwiel schakelt tussen vrijlopend en ratelend scrollen. Aan de zijkant zitten drie extra knoppen: twee voor voor- en achteruit in de browser of Verkenner, en om tussen virtuele bureaubladen te wisselen. Nieuw is de gebarenknop aan de duimzijde. Houd je die ingedrukt terwijl je de muis beweegt, dan kun je systeemcommando’s uitvoeren, zoals tonen van het bureaublad of openen van het startmenu. De belangrijkste vernieuwing is de Action Ring.…

Bij de Signature Slim Solar+ K980 ontbreekt iets: een laadpoort. Het enige wat je nodig hebt is de zeer kleine Logi Bolt-dongle (USB-C), maar je kunt hem ook via bluetooth met maximaal drie apparaten verbinden. Er zit een strip bovenaan het toetsenbord die (on) natuurlijk licht gebruikt om de accu te laden. Pas na 4 maanden volledige duisternis loopt het toetsenbord leeg. Het toetsenbord heeft scissor-switches met een lichte aanslag en voelt een beetje stug. De Signature Slim Solar+ K980 is er in de consumenten en de B2B (for Business)-editie, met een prijsverschil van 10 euro. Vanuit IT-standpunt is een altijd opgeladen toetsenbord zonder kabelbende met minimaal onderhoud een voordeel. Via Logitech Sync kan IT-beheer de toetsenborden centraal monitoren, inclusief product-en firmwarestatus. Werknemers die een hele reeks sneltoetsen kunnen personaliseren…

Bij (telefoon)gesprekken klinken in-ears vaak dof en dun, omdat de microfoons relatief ver van je mond zitten. Dat is een probleem dat de Ear (3) wil aanpakken. Ook de laadcase bevat twee microfoons, die het stemgeluid mee kunnen opvangen. Houd je het doosje voor je mond, dan registreren deze microfoons de stem directer, een functie die Nothing ‘Super Mic’ noemt. De Ear (3) behoudt het kenmerkende transparante ontwerp. Langs de steel van de oordopjes loopt een dunne antenne die 15 procent meer zendvermogen en 20 procent hogere signaalgevoeligheid levert dan bij de vorige generatie. Oordopjes en case zijn IP54-gecertificeerd tegen stof en spatwater. Een opvallend detail op de case is de glanzende Talk-knop van geborsteld aluminium. Naast de USB-C-aansluiting zit één van de case-microfoons en een statusled; de tweede microfoon…

Hoe zou het zijn om een besturingssysteem te hebben waarbij je niets merkt van updates, dat altijd opstart in minder dan tien seconden en dat niet beschadigd raakt door verkeerde instellingen, virussen of Trojans? Nou, dat kan met ChromeOS. Het slanke besturingssysteem van Google voelt zich ook thuis op lichtere hardware. Daarom kun je al prima inzetbare Chromebooks krijgen vanaf 400 euro. Voor vaste werkplekken is er eventueel een Chromebox. Deze minicomputers worden voor vergelijkbare prijzen aangeboden door onder andere Asus en Lenovo. ChromeOS heeft echter nog steeds het imago dat het slechts een browser is die webapps draait en waar je offine vrijwel niets mee kunt. Dit was misschien waar in de begindagen van ChromeOS, maar het systeem is sindsdien geëvolueerd. Naast de klassieke browser-apps ondersteunt het ook Android-apps…

Technologie heeft iets fascinerends: velen krijgen stralende ogen wanneer een nieuwe processor de pc versnelt, games fotorealistische werelden tevoorschijn toveren of AI het antwoord op elke vraag ter wereld lijkt te weten. De markteconomie leek lange tijd de ideale omgeving voor de ontwikkeling ervan: ideeën en producten concurreren vrij met elkaar, de beste komen naar voren en maken het leven makkelijker: dat was althans het ideaalbeeld van Adam Smith, die aan de vooravond van de Franse Revolutie de grondslagen van de kapitalistische orde ontwierp. Meer dan tweehonderd jaar later gaat het kapitalisme echter een nieuwe fase in. In plaats van fabriekshallen en spoorwegnetten ontstaan er vandaag de dag gigantische datacenters en steeds snellere datasnelwegen. Maar deze wereldwijde infrastructuur wordt niet opgebouwd door een groot aantal concurrerende bedrijven, maar wordt gedomineerd…

De IEEE-werkgroepen voor netwerktechnologie (IEEE 802) hebben in juli 2025 hun reguliere bijeenkomst naar het einde van de maand verplaatst. Zo konden de deelnemers van gedachten wisselen met de deelnemers aan de parallel lopende IETF-bijeenkomst (Internet Engineering Taskforce), bijvoorbeeld over raakvlakken tussen Time Sensitive Networking (TSN, IEEE 802.1) en IETF’s Deterministic Networking (DetNet). Van de 1036 IEEE-deelnemers hadden 603 voornamelijk Wi-Fi IEEE 802.11 op hun agenda staan. Dat geeft duidelijk aan dat het lokale draadloze netwerk, ook bekend als wifi, het belangrijkste onderwerp was. Daarna volgde de Ethernet-groep (IEEE 802.3) met 265 deelnemers. De rest was verdeeld over 88 bij Wireless Specialty Networks (IEEE 802.15), 64 bij Architecture (IEEE 802.1), 7 bij Radio Co-existence (IEEE 802.19), 5 bij Radio Regulation (IEEE 802.18) en 4 bij Vertical Applications (IEEE 802.24). Een…

Eind augustus 2025 heeft Google het AI­beeldbewerkingsmodel Gemini 2.5 Flash Image, ook bekend als Nano Banana, geïntroduceerd. Het maakt en bewerkt foto’s in de Google AI­chatbot Gemini via natuurlijke taalprompts. Het model is gratis te gebruiken in de browser en geïntegreerd in Android. Onder iOS is Google Gemini beschikbaar in de App Store. Het Google­model moet zich vooral bewijzen ten opzichte van het in dezelfde maand uitgebrachte taalmodel ChatGPT 5 van OpenAI, dat ook in de browser en als app beschikbaar is. Gemini en ChatGPT zijn de nieuwste beeldgeneratoren op de markt. Beide tools kunnen na registratie gratis gebruikt worden. Gemini maakt en bewerkt een onbeperkt aantal afbeeldingen. ChatGPT stopte tijdens de test na ongeveer zes gegenereerde afbeeldingen met werken. Na 24 uur zijn er nieuwe beschikbaar. Als je niet…

USB-C heeft een wirwar aan stekkers weggenomen en maakt het mogelijk om verschillende apparaten met dezelfde adapter op te laden. Deze moet weliswaar krachtig genoeg zijn, maar de voedingen van 65 tot 100 watt die bij laptops worden geleverd, kunnen tijdens het reizen ook smartphones, tablets en andere gadgets opladen. Bij laptops heeft de veelzijdige universele aansluiting zelfs voor een enorme ommekeer gezorgd: USB-C heeft dockingstations met eigen aansluitingen overbodig gemaakt en bracht het comfort van dure zakelijke laptops naar de massamarkt. De EU-richtlijn die voorschrijft dat vanaf april 2026 alle laptops via USB-C moeten kunnen worden opgeladen, is daarom inmiddels van minder groot belang voor de verspreiding van de interface. Bij smartphones, waar de richtlijn al van kracht is, was de situatie anders: pas onder dwang van de EU-verplichting…

D Wordt de vrije schijfruimte op een oudere kantoor-pc steeds schaarser of barsten de werklaptops met de kleine gesoldeerde ssd uit hun voegen? Als je niet meer weet wat je nog meer zou kunnen verwijderen, dan ga je je flink ergeren aan de grote hoeveel ruimte die Windows in beslag neemt – en precies daar zijn mogelijkheden om aan te sleutelen. Om te laten zien hoeveel schijfruimte je bij Windows kunt vrijmaken zonder software of je eigen bestanden te verwijderen, hebben we een oudere laptop (HP Probook 430 G5) met een Core i5-processor en 8 GB RAM genomen en daarop de actuele 24H2-versie van Windows 11 Pro op geïnstalleerd, ingesteld met een Microsoft-account en alle niet-optionele Windows-updates en de updates in de Microsoft Store geïnstalleerd die halverwege 2025 beschikbaar waren.…

VeraCrypt opent geen TrueCrypt-containers Ik heb een ouder TrueCrypt-archiefbestand met de extensie. tc. Tot nu toe kon ik dit ook openen met opvolger VeraCrypt door een vinkje te zetten bij ‘TrueCrypt-modus’. Ik kan deze optie niet meer vinden en als ik probeer het bestand rechtstreeks te mounten, krijg ik alleen een foutmelding. Is er een manier om de TrueCrypt-container te openen? Waarschijnlijk heb je VeraCrypt inmiddels geüpdatet naar een nieuwere versie. De optie om TrueCryptcontainers te openen is sinds VeraCrypt-versie 1.26.7 verwijderd. Je hebt twee mogelijkheden: Download VeraCrypt 1.25.9 via de link bij dit artikel; dit is de laatste versie met TrueCrypt-ondersteuning. Als je deze niet naast of in plaats van de huidige VeraCrypt wilt installeren, kun je ook de portableversie gebruiken. In deze versie kun je opnieuw het vinkje…

Instagram voert aanpassingen door aan tieneraccounts: de Amerikaanse PG-13 richtlijnen worden ingezet. Dit houdt in dat de restrictie PG-13 in werking treedt tenzij een ouder toestemming geeft voor de opt-out. Berichten met scheldwoorden of risicovolle stunts worden door het volgen van de PG-13 richtlijn niet meer zichtbaar. Meta meldt wel dat er verschillen zijn tussen films en sociale media, dus de ervaring wordt omgezet naar een Instagram-equivalent van het kijken van een PG-13 rated film. Al eerder werden de verkoop van alcoholische producten, tabak en suggestieve seksuele content en verontrustend materiaal weggefilterd. Alle ‘volwassen’ content uitsluiten is volgens Meta niet mogelijk, maar de kans daarop wordt zo veel mogelijk geminimaliseerd. Ook wordt er leeftijdsvoorspellende technologie ingezet om te voorkomen dat tieners het systeem gaan omzeilen. Er is ook een nog…

De Oostenrijkste privacytoezichthouder DSB heeft geoordeeld dat Microsoft de AVG schendt door gebruikers van Microsoft 365-gebruikers zonder toestemming te volgen en niet te voldoen aan verzoeken tot inzage van persoonsgegevens. Een minderjarige gebruiker van 365 Education diende een klacht in: de klager kreeg geen inzage in de gegevens die Microsoft verwerkt van het 365 Education-account.Hij werdbijhetverzoek om gegevens te delen verwezen naar de school, die geen toegang had tot alle informatie. Microsoft werd door de DSB bevolen om binnen tien weken alsnog te voldoen aan het verzoek van de klager. DSB oordeelde ook dat niet strikt noodzakelijke gegevens zijn verwerkt, waaronder bepaalde trackingscookies.…

Jabra, marktleider in hybride werkoplossingen op het gebied van video en audio, slaat handen ineen met het Noorse videotechnologiebedrijf Huddly. Door hun portfolio’s te combineren, zetten de twee Scandinavische merken zich in om een alles-in-één oplossing te bieden voor grote vergaderruimtes, speciaal voor Android-systemen. De nieuwe samenwerking komt voort uit een gedeelde ambitie om schaalbare, plug-and-play oplossingen te ontwikkelen die eenvoudig te implementeren zijn in elke vergaderruimte. Jabra biedt geïntegreerde audio-en video-oplossingen voor kleine en middelgrote ruimtes, die zijn ontworpen voor betrouwbare prestaties en een eenvoudige installatie. Huddly brengt met Huddly Crew een multi-camera technologie mee voor grotere ruimtes, waarbij AI automatisch de spreker volgt en het beeld in realtime aanpast. Door deze technologieën te combineren, ontstaat een totaaloplossing die dekking en prestaties uitbreidt naar grotere, complexere vergaderruimtes. Klanten zoeken…

De Proxmox-dag van 2025 was weer groter dan vorig jaar, er waren dit keer zo’n 300 ge - ïnteresseerden verzameld in Ede om te luisteren naar de laatste ontwikkelingen bij Proxmox. Wij van c’t waren op die dag aanwezig, sterker nog: we waren medesponsor van dit event. Het spits werd afgebeten door Aaron Lauterer, developer van Proxmox Server Solutions. Hij gaf een overzicht van waar Proxmox op dit moment staat en welke ontwikkelingen er de komende periode te verwachten zijn. Ook lichtte hij een tipje op van de sluier hoe een opensource virtualisatiesoftware als Proxmox ontwikkeld kan blijven worden: met een enterprise-abonnement worden bugs eerder gefixed en worden verzoeken voor nieuwe features sneller gehonoreerd. Na het recent uitbrengen van Proxmox Backup Server moet binnenkort Proxmox Datacenter Manager verschijnen voor een…

OneWeb is na de Starlink-dienst van SpaceX het tweede wereldwijde systeem van LEO-satellieten (Low Earth Orbit). Tot de klanten behoren overheidsinstellingen, grote bedrijven en infrastructuurproviders. Een klein team van onderzoekers heeft metingen verricht en hun bevindingen gepubliceerd (zie de link). OneWeb bestaat uit slechts 648 satellieten die ongeveer gelijkmatig rond de aarde cirkelen. De helling ten opzichte van de evenaar is 87,9°, zodat ook de poolgebieden goed bestreken worden, terwijl de dekking in de buurt van de evenaar zuiniger uitvalt. Starlink bestaat uit drie schillen en ongeveer 8500 satellieten, waarvan de meeste op een hoogte van 550 kilometer cirkelen, met een baanhelling van 53°. Die hoofdschil haalt de poolkappen niet, dat doen de twee overige schillen met hellingen van 70° en 97,6°. OneWeb heeft zijn grondinfrastructuur opgesplitst in twee groepen:…

Bijna geen enkel onderdeel van de digitale infrastructuur in Europa is zo afhankelijk van Amerikaanse bedrijven als het zoeken op internet. Wie hier iets op internet opzoekt, doet dat in 86 procent van de gevallen met Google. Zes procent van de consumenten gebruikt de zoekmachine Bing van Microsoft. Maar ook wie een van de als alternatief beschouwde Europese zoekmachines gebruikt, krijgt in veel gevallen uiteindelijk toch resultaten die afkomstig zijn van de andere kant van de Atlantische Oceaan: kleinere zoekdiensten geven de resultaten door die ze van Google of Bing krijgen. Het Franse Qwant en het Duitse Ecosia hebben in het verleden bijvoorbeeld een deel van hun resultaten van Microsofts zoekmachine Bing gekocht. Net als veel andere zoekdiensten beschikten zij niet over een eigen zoekmachine-index. Zo’n index is het hart…

Met de Realtek RTL8126 netwerkchip zijn ethernetkaarten met een snelheid van 5 Gbit/s voordelig te produceren. We hebben de M2 PCIe 5G Ethernet-oplossing van Kalea-Informatique getest, die je als alternatieve oplossing namelijk niet in een gewoon PCIe-slot stopt, maar in een M.2-slot kunt plaatsen. Daarvan zijn er op de moderne moederborden genoeg beschikbaar. Sluit de M.2-module aan op een vrij M.2-slot. Dat moet minstens PCIe 3.0 x1 zijn. Daar is 1 GB/s mee te halen. Met een 12-aderige lintkabel (even stevig aandrukken) verbind je de module met de bracket met daarop de RJ-45-poort. Windows herkent de nieuwe netwerkpoort meteen als een Realtek PCIe-ethernetcontroller, maar dan is maar 2,5 Gbit/s haalbaar. Je moet eerst het stuurprogramma voor de RTL8126 downloaden en installeren. Dan heet de netwerkpoort bij het Apparaatbeheer Realtek PCIe…

De GB-BRU5-225H is een bare bonemini-pc van 12,0 bij 11,2 die richting micro-formaat lijkt te gaan. De componenten zijn absoluut niet mini: een Intel Core Ultra 5 225H met 14 kernen (4P en 8E), twee SODIMM-DDR5-sloten voor maximaal 96 GB op 5600 MHz, maar liefst vier monitoruitgangen (twee maal HDMI en twee maal DP-alt via USB-C) en een 2,5Gbit/s-netwerkpoort. Je kunt er twee M.2-ssd’s in kwijt (PCIe Gen4 x4) waarbij één slot Gen5 x4-voorbereid is. En dan zit er ook nog een Intel AI Boost-NPU in die tot 13 TOPS kan. Helaas niet genoeg voor de 45 TOPS voor Copilot+. Er is ook een BRU7-versie met een Intel Core Ultra 7 225H, maar die is bijna 300 euro duurder. Hardware installeren Als je de bodem verwijdert, kun je de SODIMM’s…

Klassiek verslimd olleewatch.com • vanaf € 50 Geen zin in een dure smartwatch en meer liefhebber van een oldskool digitaal Casio-horloge om de pols, maar toch wel toe aan een beetje smart? Dat kan: met dank aan de Ollee Watch, een printplaat add-on voor de Casio F-91W, A158W, F-84W, A159W, A171W, en W-59 die je normale digitale horloge in een onopvallende smartere watch omtovert. Het printplaatje dat je in de horlogekast moet stoppen plaats je eenvoudig zelf met een tweetal schroevendraaiers en een pincet. Geen zin in gepruts? Dan kun je ook een complete Casio F-91W-1 of A158W-1 aanschaffen waar de Ollee Watch printplaat al in gemonteerd zit. De Ollee Watch bevat een Cortex-M4/Mo+-processor met Bluetooth LE, een RGB-blacklight, een versnellingsmeter, luide pieper en optioneel ook een programmeerbare NFC tag…

ASUS Corporate Stable Model De uitgebreide selectie moederborden binnen het aanbod van ASUS Corporate Stable Model (CSM) biedt je de nieuwste technologie, diensten en IT-beheersoftware. Dit is perfect voor kleine en middelgrote bedrijven en ondernemingen in de detailhandel, het onderwijs, de gezondheidszorg, horeca en productie-omgevingen. Elke aankoop van een CSM-product is inclusief ASUS Control Center Express: een uitgebreide remote-management-tool. Vaak moet je daar extra voor betalen, maar ASUS levert het geheel gratis bij de producten uit het CSM-programma. IT-beheerders hebben dankzij die tool snel alle relevante informatie voorhanden, het uitgebreide beheer maakt eenvoudig realtime hardware- en softwarebeheer mogelijk. De dashboards combineren meerdere views van realtime informatie voor een zo goed mogelijk inzicht in wat er aan apparatuur beschikbaar is en waar eventueel issues spelen. Dankzij een uitgebreid vloerplan is in…

Al tijdens de vakbeurs CES begin 2024 begon de fabrikantenvereniging Wi-Fi Alliance (WFA) met het certificeren en op de markt brengen van Wi-Fi 7-producten, maar pas een half jaar later voltooide het Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE) het werk aan de 802.11be-norm, die de basis vormt van Wi-Fi 7. De definitieve versie met 1020 pagina’s verscheen afgelopen zomer. Dit is alleen het deel van de wifi-norm dat betrekking heeft op Wi-Fi 7, de rest staat in de 5956 pagina’s van 802.11- 2024. Links naar de standaarden en verdere artikelen staan bij de link. Wi-Fi 7 is ondertussen dus eindelijk offcieel, maar al in januari 2022 begonnen medewerkers van toonaangevende wifi-bedrijven, waaronder Qualcomm, MediaTek, Huawei, Broadcom en Samsung, hardop na te denken over welke innovaties op IEEE 802.11be zouden…

Al je bezittingen kunnen een begeerlijk doelwit zijn voor dieven: laptops die in een tas zitten, de bedrijfsfiets die in de parkeergarage staat, oldtimers die in een schuur overwinteren of bouwmachines die wachten op beter weer. Als je er een tracker op aanbrengt, kun je met een blik op een smart phone-app zien of ze nog op hun plek staan. En als de tracker alarm slaat omdat hij een bepaald coördinatengebied heeft verlaten, kun je de beweging volgen en de politie inschakelen. Hetzelfde geldt voor een dier: weggelopen viervoeters kunnen verdwalen en door stress de weg terug niet meer vinden of in nood raken. Met een blik op je smartphone weet je waar je dan naartoe moet. We hebben drie trackers voor voer tuigen zonder boordstroom en een tracker voor…

DKwantumcomputers zijn geen visie van morgen, geen mystieke toekomsttechnologie, maar bestaan vandaag de dag al en je kunt ze gebruiken. Toegegeven, de huidige apparaten zijn nog niet de wonderapparaten waarvoor kwantumcomputers soms worden aangeprezen (zie de link bij dit artikel). Ze hebben ongeveer honderd qubits en maken zoveel rekenfouten dat de resultaten meestal onbruikbaar zijn. Maar ze zijn geschikt om de eerste stappen in kwantumcomputing te zetten en het ecosysteem uit te testen. Daar hoort met name ook software bij waarmee kwantumcomputers kunnen worden geprogrammeerd. In dit artikel laten we je kennismaken met het pakket Qiskit (spreek uit: Kiss-Kit, voor Quantum Information Software Kit) – van het installeren tot je eerste kwantumberekening. Qiskit is vooral bedoeld voor mensen die professioneel met kwantumcomputers werken, zoals softwareontwikkelaars, natuurkundigen, ingenieurs en informatici. Het…

Of je dat nu wilt of niet: op veel desktop-pc’s, laptops en tablets is Windows vooraf geïnstalleerd. Nu hebben dergelijke vooraf geïnstalleerde versies niet de beste reputatie, alleen al omdat sommige aanbieders overdrijven met het integreren van reclame en nutteloze extra’s. Dus weg ermee: vervang de vooraf geïnstalleerde versie door een image van de IT-afdeling of de installatie van de oude pc. Dat kun je zelf bijvoorbeeld doen met onze tool c’t-WIMage. Hoe je dat doet, lees je in [1]. Voordat je de fabrieksinstallatie van het systeem knikkert, moet je een aantal dingen nog er uit redden: stuurprogramma’s, installatiepakketten van de nuttigere extra’s en vooral de door de pc-fabrikant ingevoegde installatiesleutels voor Windows. Als je die hebt, kun je daarmee achteraf soms veel tijd en geld besparen. Bovendien moet je…

Front-endontwikkelaars ontwikkelen webinterfaces, back-endontwikkelaars schrijven de bijbehorende API, serverbeheerders zorgen voor de webservers en databasebeheerders onderhouden de nodige databasebeheersystemen zoals Maria DB en PostgreSQL. Klinkt dat niet als iets uit lang vervlogen tijden? Wat ooit heel gewoon was, namelijk een scheiding tussen ontwikkeling (development) en beheer (operations), is bij veel organisaties al lang niet meer gebruikelijk. Er is een nieuwe cultuur in veel IT-afdelingen ontstaan, waarbij develop ment-en operations-teams zijn veranderd in DevOps-teams. Van veel voormalige webontwikkelaars wordt tegenwoordig verwacht dat ze ook voor het back-end zorgen, hun applicatie inclusief database zelf op de serverinfrastructuur draaien en updates snel uitvoeren. Met een schouderophalend ‘Werkt op mijn machine, de rest moeten de beheerders doen’ kan geen enkele ontwikkelaar zich vandaag de dag meer aan zijn (nieuwe) verantwoordelijkheid onttrekken. Dankzij containers (met…

Terug van weggeweest: Sapphire (op dit moment vooral bekend van grafische kaarten) gaat weer moederborden voor desktops produceren. De Pure Platinum Z77 van begin 2013 was een van de laatste moederbordmodellen van Sapphire, destijds voor de Intel Core i-2000/3000. De eerste nieuwe items in het moederbord-assortiment zijn zes moederborden voor AMD Ryzen-processors, waaronder vijf met de huidige AM5-versie en één voor oudere AM4-processors. De prijzen beginnen bij 90 euro. De fabrikant neemt voor AM5 momenteel ook genoegen met de instap-en middenklasse: het duurste Nitro+ B850A WIFI 7 moederbord met een strakke zilveren/witte detailafwerking kost ongeveer 200 euro en heeft, zoals de naam al verraadt, Wi-Fi 7 aan boord. Daarnaast is er PCIe 5.0 te vinden voor de grafische kaart en een van de M.2-slots. Het heeft vier USB 3.2-aansluitingen met…

Het verhaal begon bijna banaal: ontwikkelaar Josh Junon (gebruikersnaam Qix) is bij npm betrokken bij bibliotheken die meer dan twee miljard downloads bereikt hebben. Begin september kreeg hij een e-mail van het adres support@npmjs.help met het dringende verzoek om zijn tweefactorauthenticatie bij te werken. Alleen: het afzenderadres behoorde niet echt tot npm, het was een phishingpoging en nog een succesvolle ook, want Junon trapte in de val. De aanvallers onderschepten zijn inloggegevens en verstopten hun schadelijke code in populaire bibliotheken zoals chalk, strip-ansi en color-convert, die zeer basale functies vervullen en soms tientallen miljoenen keren per week gedownload worden. Omdat ze op hun beurt in duizenden andere bibliotheken als afhankelijkheden voorkomen, werd dat een zeer effectieve aanval op de toeleveringsketen van het JavaScript-ecosysteem. Dat viel ontwikkelaar Jan-David Stärk op omdat…

Linux 6.18 zal geen opslag meer kunnen mounten die met Bcachefs geformatteerd is, omdat Linus Torvalds de ondersteuning voor het bestandssysteem uit zijn kernel verwijderd heeft. Voorafgaand was er sprake van wangedrag van Bcachefs-uitvinder Kent Overstreet, die daarom tijdelijk werd geschorst. De belangrijkste oorzaak is echter de ruzie met Linux-uitvinder Torvalds zelf. De schorsing (zie de link rechtsonder van dit artikel) zal waarschijnlijk maar weinig Linux-gebruikers treffen, omdat Bcachefs in de kernel eigenlijk nooit verder is gekomen dan het experimentele stadium. Met een aantrekkelijke combinatie van enkele functies die bekend zijn van andere bestandssystemen, heeft het echter een trouwe schare fans. Dynamisch achteraf installeren Overstreet ontwikkelt het bestandssysteem nu extern verder, zoals hij dat al deed voordat het bijna twee jaar geleden in Linux 6.7 opgenomen werd. Om het installeren…

De Icy Box 1:3 M.2 NVMe Clone (IB-4013MCL-C4) heeft vier slots voor M.2-ssd’s met een PCIe 4.0-interface. Alle lengtes passen erin, maar modellen met een koelplaat aan de onderkant liggen er schuin in. Het aluminium deksel dient als koellichaam. De ssd’s moeten met een rubberen palletje worden vastgezet, wat een gefriemel is. Hoewel het kloonstation vooral bedoeld is voor het klonen van ssd’s, kun je elke ssd ook los benaderen – maar zonder RAID-modus. De PCIe 4.0-lanes die worden verdeeld over de vier ssd’s. Een enkele ssd haalt bij het lezen via USB4 of Thunderbolt 1,7 GB/s en bij het schrijven 1,3 GB/s. Met drie of vier ssd’s tegelijk steeg de leessnelheid tot 3,8 GB/s, bij het schrijven 2,5 GB/s. De snelheid van afzonderlijke ssd’s varieerde. Idle met vier ssd’s…

Vaak heb je binnenshuis wel een goed wifi, maar buiten is dat signaal minder. Dan is een outdoor-accesspoint een oplossing. De BD4 (ook bekend als BE3600) is een outdoor-accesspoint met IP65-certificering en dualband WiFi 7. Door de PoE-ondersteuning heb je aan één kabel genoeg. Met een AiMesh met een paar Asus BT10-apparaten kwamen we dichtbij de binnen-accesspoints tot een download van 1500 Mbit/s, buiten met de BD4 via PoE kwamen we tot een respectabele 800 Mbit/s: heel wat meer dan de nog geen 80 Mbit/s die we buiten eerst maximaal haalden. De 2,5Gbit/s-netwerkpoorten zijn gezien de snelheden geen overbodige luxe. Het BD4 Outdoor-accesspoint kan je wifi buiten aanzienlijk versnellen. Hij is makkelijk waterdicht te bevesti-gen en via Power-over-Ethernet aan te sluiten. Hij werkt op zijn best in combinatie met een…

Windows 10 heeft onlangs zijn laatste reguliere beveiligingsupdate gekregen. Dat zou je kunnen vergelijken met het einde van de ondersteuning voor Windows XP en Windows 7: met een handleiding voor het overstappen naar een nieuwe Windows-versie plus tips voor iedereen die om bepaalde redenen en alleen voor heel specifieke doeleinden op de oude Windows-versie moet blijven werken. Maar dit keer is dat niet toereikend. Vroeger kwam Microsoft namelijk niet op het idee om technische hindernissen op te werpen die het installeren van de nieuwste Windows-versie op oudere, reeds bestaande hardware verhinderen. Als je Windows Vista op een Aldi-pc uit 2003 installeerde, kreeg je weliswaar een traag systeem, maar het werkte wel. Overigens heeft Microsoft eind september alsnog bekend gemaakt dat er een zogenoemd Extended Security Update (ESU)-programma beschikbaar komt, waarbij…

Daar staat hij dan, de nieuwe ultrawide, met zeeën aan schermruimte en zoveel beter dan de oude opstelling met twee losse schermen. Geen randen die je werkoppervlak onderbreken, geen verschillende kleuren of zelfs verschillende resoluties op twee schermen. Aan de gebogen vorm (ultrawide schermen zonder kromming zijn zeldzaam) raak je erg snel gewend. Dat klinkt als een verbetering op alle fronten, toch? Niet altijd, maar daar hebben we oplossingen voor. Van twee naar anderhalf Alleen als je jezelf meteen een echt grote 45- of 49-inch monitor in 32:9-formaat cadeau hebt gedaan, kun daarmee twee afzonderlijke schermen volledig vervangen. Gangbare resoluties van dergelijke schermen zijn 3840 × 1080 of 5120 × 1440 pixels. Ze komen dus precies overeen met twee naast elkaar geplaatste full hd-schermen met 1920 × 1080 pixels of…

Een monnik in een oranje gewaad zweeft boven een cyberpunk-metropool, waarvan de skyline in alle kleuren van de regenboog oplicht. Wat lijkt op een surrealistische foto of een ingewikkelde montage, is in werkelijkheid het resultaat van algoritmen van AI-beeldgenerators. Dergelijke beelden overspoelen momenteel het internet. Deze nieuwe hype roept juridische vragen op. Wie is de maker van dergelijke beelden en hoe kunnen we in de toekomst zien of een beeld echt is of door AI is gemaakt? Auteursrecht bepaalt dat werken zoals schilderijen, liedjes of softwarecode alleen auteursrechtelijk beschermd zijn als ze gebaseerd zijn op een persoonlijke intellectuele creatie van een mens en niet ontleend aan een ander werk. Ze moeten dus de creativiteit van een persoon weerspiegelen en het resultaat zijn van een zekere originaliteit. AI-afbeeldingen worden daarentegen meestal…

De kern van containervirtualisatie is dat verschillende systeemomgevingen dezelfde besturingssysteemkernel delen. Daardoor kunnen applicaties met verschillende systeem bibliotheekvereisten naast elkaar draaien zonder conflicten, bijvoorbeeld Ubuntu met Nextcloud parallel aan Fedora met een CMS erin. Dat gebeurt op een systeem (host) waarop bijvoorbeeld Debian Linux en de kernel draaien. Het draaien van volwaardige besturingssystemen zoals macOS, Windows en Linux in Docker- containers klinkt daarom in eerste instantie erg gek. Maar met de images van de projecten Dockur en Qemus op GitHub werkt dat op allerlei beschikbare apparaten, van NAS-apparaten tot Linux-pc’s of een Raspberry Pi-minicomputer – en zelfs onder Windows in WSL2 (Windows Subsystem for Linux). De reden dat het werkt is dat Docker met het concept van geprivilegieerde containers overweg kan. Als het besturingssysteem dat wordt gebruikt voor de Docker-host…

HP is een van de eerste fabrikanten die de AMD Ryzen AI Max+ 395-combinatieprocessor, ook bekend als Strix Halo, gebruikt in het compacte Z2 Mini G1a-workstation. De mobiele processor met 16 Zen 5-kernen onderscheidt zich van eerdere x86-cpu’s dankzij de krachtige geïntegreerde graphics met 2560 shader-cores en een 256 bit geheugen interface die twee keer zo breed is als gangbaar. Dit maakt de gebruikelijke grafische kaart in workstations overbodig, wat ruimte bespaart en een lager energieverbruik belooft. Met maximaal 128 GB RAM, gedeeld door de cpu en gpu, is de Z2 Mini G1 prima geschikt voor lokale AI-toepassingen zoals generatieve taalmodellen, maar ook voor 3D-modellering en rendering. Naast ons standaard testparcours voor applicaties moest het mini-workstation ook zijn capaciteiten bewijzen in professionele benchmarks en AI-software. De kenmerken van de Z2…

Met een eenvoudig commando op de commandline start je de opensourcetool theHarvester, waarna hij ijverig alle openbare beschikbare informatie over een domein gaat verzamelen. Om dat te doen, raadpleegt hij meer dan 40 verschillende zoekmachines en diverse scanners uit de OSINT-sector (Open Source Intelligence, oftewel informatie uit open bronnen) om een zo breed mogelijk scala aan bronnen te bestrijken. Bij een testquery op ct.nl leverde de tool maar liefst 30 subdomeinen, 43 ip-adressen en meerdere url’s en e-mailadressen op. Installeren De ontwikkelaars van theHarvester bieden verschillende mogelijkheden om de tool te gebruiken: de eenvoudigste optie is waarschijnlijk om de hacker-Linux Kali te gebruiken, die in een virtuele machine kan draaien. Die tool en honderden andere ook handige tools zijn daarin standaard meegeleverd. Maar je kunt het ook via Docker of…

Updates Software moet regelmatig worden bijgewerkt, alleen al vanwege van de veiligheid. Maar betekent ‘regelmatig’ dat je het werk altijd zelf moet doen, of moet daar een automatisme aan te pas komen? De handmatige procedure heeft als voordeel dat je ziet wat je installeert. Daarmee kun je problemen omzeilen of die in ieder geval opmerken voordat het systeem opnieuw opstart en in het ergste geval niet meer opstart. We raden echter toch aan om automatisch te updaten. Het komt zelden voor dat updates het systeem beschadigen, maar bij beveiligingsupdates hoeft er maar één te ontbreken en dan is de server kwetsbaar. De ervaring leert dat je een handmatige update wel eens vergeet of dat je net op vakantie bent als de server dringend een beveiligingspatch nodig heeft. Docker-updates kunnen bijvoorbeeld…

Activering? Wat is het probleem eigenlijk? Ik heb Windows gekocht en wil het gewoon op een andere pc gebruiken. Wat heeft activering hiermee te maken? De veronderstelling dat je Windows (dus de software) hebt gekocht, is begrijpelijk maar helaas ook onjuist. Wat je hebt gekocht, is slechts een licentie – een gebruiksrecht. Dat geldt voor Windows net zo goed als voor alle andere software: om het te mogen gebruiken, moet de rechthebbende je daarvoor toestemming geven. Die mag binnen het kader van de wet vrij beslissen wat dat kost en wat je ermee mag doen. Dat loopt van ‘doe ermee wat je wilt’ (public domain) tot commerciële licenties met uitgebreide kleine lettertjes. Tot de laatste categorie behoren de permanent geldige Windows-licenties, die Microsoft pas vrijgeeft nadat je hebt bijgedragen aan…

Wil je abonnee worden of heb je vragen over je abonnement? Op onze website vind je antwoord op de meeste vragen. www.ct.nl/contact Wist je dat je tegenwoordig eenvoudig zelf je adres kan wijzigen? Ga naar www.ct.nl/adreswijzigen om je nieuwe adres door te geven. Het nieuwe adres wordt vervolgens automatisch in ons systeem gewijzigd. Telefoon We zijn er maandag tot en met vrijdag van 09.00 tot 17.00 uur om je vragen te beantwoorden. +31 (0)24-2027 825 E-mail Stel je vraag per e-mail aan een van onze servicemedewerkers. klantenservice@ct.nl ABONNEMENTSINFORMATIE c’t magazine kost €9,50 per nummer. De abonnementsprijs in Nederland € 85,-en in België € 88,50 (10 nummers). Deze prijs geldt bij betaling per automatische incasso. Voor betaling via een (digitale) factuur geldt een toeslag van € 2,50. Je kunt eenvoudig een…