Inhoudsopgave van Editie 7 - 2025 - c't magazine

Technologiebedrijven uit de VS zijn wereldkampioen in het uit de markt drukken van concurrenten en het innemen van gatekeeper-posities. Daarom probeert de Europese Unie hun marktmacht een beetje in te perken met de Digital Markets Act (DMA). Daardoor moet de browser Chrome van Google gebruikers nu bijvoorbeeld vragen welke zoekmachine ze willen gebruiken als ze die browser voor het eerst openen – een mooie poging om de dominantie van Google Search te ondermijnen. De DMA heeft één gebied tot nu toe echter volledig overgeslagen: AI. Dat komt onder meer omdat de verontwaardiging van lobbyisten en marktradicalen dat innovatie niet ‘kapot gereguleerd’ mag worden op dit moment enorm is. Toch is het juist de niet-gereguleerde markt waarin de marktgiganten elke kleine start-up opkopen of uit de markt drukken die met een…

Eerste Kuipersatellieten gelanceerd De eerste 27 Kuiper-satellieten van Amazon zijn met dank aan een Atlas V-raket gelanceerd. Uiteindelijk moeten er de komende jaren 3200 satellieten in een baan om de aarde worden gebracht via 80 lanceringen. Project Kuiper moet internettoegang bieden op plekken waar bekabeld internet niet of nauwelijks te realiseren valt. Het wordt een concurrent voor Starlink van SpaceX, wat al zo’n 7000 satellieten in een baan om de aarde heeft geparkeerd. Er wordt gewerkt aan alternatieven, waaronder het Europese IRIS2-netwerk. Dat netwerk krijgt zo’n 300 kleine satellieten, die in een veel hogere baan om de aarde komen te zweven dan de SpaceX-en Amazon-satellieten. Het netwerk gaat zich eerst richten op bedrijven en overheden, pas als dat helemaal naar wens werkt komt het Europese netwerk mogelijk ook beschikbaar voor…

De Tab S10 FE+ met 13,1-inch scherm is te zwaar om lang met één hand vast te houden. Een (toetsenbord)cover met steun is een aanrader. Dankzij de hoge resolutie, multiwindow-opties en 8 GB RAM is hij als laptopvervanger voor lichte taken te gebruiken. Het lcd-scherm met 90 Hz biedt helder en vloeiend beeld. De SoC is dezelfde als in de nieuwe Galaxy A56 smartphone. Met Geekbench cpu-scores van 1360/3900 (single/multi) scoort de tablet dan ook veel lager dan de S10+ en met een 3DMark Wildlife Extreme-score van 1388 zijn de gameprestaties zwak. Bij zware games zul je naar lagere resoluties en detailniveaus moeten, wat lelijk oogt op het grote scherm. Voor basistaken of casual games is hij echter vlot genoeg. De lichtere SoC zorgt voor een lange accu-duur, met circa…

De ProLite XCB3497WQSNPH-B1 is een 34-inch monitor met de steeds vaker gebruikte UWQHD-resolutie van 3440 × 1440 pixels. De 21:9-beeldverhouding biedt net wat meer ruimte om vensters naast elkaar te plaatsen. De subtiele kromming van 1500R zorgt dat je minder met je hoofd of ogen hoeft te draaien en focussen en werkt natuurlijker dan een plat scherm. Het VA-panel biedt een goed contrast en de hoge refreshrate tot 120 Hz (via DisplayPort of USB-C) zorgt voor vloeiende beelden. De matte afwerking van het scherm zorgt dat reflecties sterk verminderd worden. Bij de bovenrand valt de uitstulping voor de 5-megapixel webcam op. Die heeft een privacyschuifje en IR-sensors voor biometrisch inloggen met Windows Hello. Voor videomeetings voldoen de camera en de ingebouwde microfoon prima. INGEBOUWDE USB-HUB De ingebouwde usb-hub voegt extra…

Synology komt op gezette tijden met updates voor zijn NAS-modellen. Na de DS920+ en de DS923+ is het nu dus tijd voor een DS925+. De DS vooraan in de naam komt van DiskStation, de verzamelnaam van deze serie modellen. De 9 in de naam duidt op een 4-bay versie, die je kunt uitbreiden met een DX525 met vijf schijven tot een totaal van 9 schijven. In deze NAS zelf kun je vier schijven met in totaal 180 TB aan data kwijt. De 25 is logischerwijs van 2025 en de plus betekent dat het om een model met hogere specificaties gaan – in tegenstelling tot de meer instap J-modellen en de midrange modellen zonder toevoeging in de naam. WAT IS ER NIEUW? De cpu van de DS925+ is een AMD Ryzen…

De doos van de 34B2U3600C klapt net als bij moederborddozen met een grote flap open. Daardoor kun je direct overal bij en zet je de voet in twee tellen aan de monitor. De behuizing is matzwart en de achterkant heeft een subtiel reliëfpatroon, wat netjes oogt. De monitor is makkelijk zijwaarts te draaien doordat het staande deel van de voet op een draaiende schijf gemonteerd is. Ook de hoogte verstellen en het kantelen gaat makkelijk. De onderrand van het scherm steekt uit, waardoor er een opvallende richel ontstaat. Die hapt makkelijk stof, en omdat de richel aan de uiteindes strak tegen het panel zitten maar voor de rest een duidelijke sleuf tussen het paneel en de omranding laat, zal ook daar het nodige stof ophopen. Het geeft het verder netjes…

Zoals elk jaar heeft Canonical, het bedrijf achter het zeer instapvriendelijke Ubuntu, in april een tussentijdse release van zijn Linux-distributie uitgebracht: 25.04 met als codenaam Plucky Puffin. Een gebied waarop Canonical altijd het nodige pionierswerk verricht, is de ondersteuning voor moderne ARM-laptops met Snapdragon X Elite-processors. Vorig jaar publiceerden de ontwikkelaars voor het eerst een conceptimage van de release Ubuntu 24.10 (Oracular Oriole), die speciaal voor het ARM-platform was aangepast. Bij de huidige release zijn alle nodige aanpassingen opgenomen in een nieuwe generieke installatie-image voor ARM-systemen. De specifieke download daarvoor is echter enigszins verborgen (zie de link op deze pagina). De image is geschikt voor ARM-VM’s, Windows-on-ARM laptops en ARM-systemen met ACPI en EFI. Ubuntu 25.04 presteerde goed op ons ARM-testapparaat, een Dell XPS 13, maar er is niet veel…

Gote huizen, grote auto’s, grote biceps – groter lijkt altijd beter. Maar niet in de chipindustrie: daar hoor je niemand zeggen ‘Wij hebben de grootste microchips!’. Fotolithografie is een productiestap die de ondergrens van de haalbare chipstructuur bepaalt. Afgezien van ASML is er geen enkel ander bedrijf ter wereld dat fotolithografiesystemen voor extreem ultraviolet licht (EUV) kan maken voor de massaproductie van de fijnste chipstructuren. Top-smartphones, high-end laptops, krachtige gaming-pc’s – al die apparaten bevat-ten al een paar jaar chips die zijn belicht met EUVsystemen van ASML. ASML heeft een wereldwijd netwerk van productiepartners en klanten. Wederzijdse ondersteuning en, in sommige gevallen, tientallen jaren samenwerking maakten het mogelijk om de meest geavanceerde lithografiesystemen ter wereld te ontwikkelen. Tijdens een bezoek aan het hoofdkantoor van ASML kwamen we daar meer over…

BLIKSEMSNELLE SCHERMDELING ▹ screenz.agst.dev Om iemand even snel iets te laten zien op jouw scherm als je beiden op een andere locatie bent, betekent vaak eerst nog het installeren van een remote-desktop-tooltjes of ergens een account aanmaken. Echt heel snel en simpel gaat het met screenz.agst.dev: pak er een moderne browser bij (geen extensie nodig), start met het delen van je scherm en geef de code van 5 tekens door aan de ontvangende partij. Dat werkt via een directe P2P-verbinding (WebRTC). Zelfs de audio wordt overgestuurd, waarbij Chrome en Edge het beste werken, gevolgd door Firefox. Safari kan wat dwarsliggen bij het doorgeven van audio. Het werkt verrassend soepel. Op je smartphone kun je een stream bekijken, maar niet starten. Een stop-met-streamen-knop ontbreekt, dus daarvoor moet je het browsertabblad afsluiten.…

PROART IN HET KORT De ProArt laptops bieden een combinatie van studiokwaliteit, AI-ready prestaties, veel werkruimte qua pixels en kleurnauwkeurigheid. De ProArt laptops beschikken over geavanceerde AMD en Qualcommprocessors met voldoende TOPS voor complexe, AI-intensieve taken en soepel en responsief multitasken. Dankzij Nvidia RTX graphics krijg je zowel stabiliteit, compatibiliteit en prestaties in de nodige professionele software-apps. De fotorealistische HDR-beelden van de ingebouwde oled-displays bieden ultrahoog contrast met diepe zwarttinten en levensechte en levendige kleuren. Dankzij de ASUS DialPad heb je diverse parameters van creatieve apps direct onder handbereik. Deze werkt met bijna elke toepassing, met optimalisaties voor Adobe-apps en videobewerking zoals met CapCut. De ProArt Creator Hub biedt overzicht over de status van je laptop, laat je instellingen naar eigen voorkeur aanpassen (waaronder de DialPad) en je workflows optimaliseren.…

NVIDIA RTX PRO SERVERS Met zijn dubbele slotformaat past de we GPU in geschikte edge-servers zonder concessies te doen aan prestaties. Dankzij 96 GB ultrasnel GDDR7 ECC-geheugen is er nieu-ruimte voor grootschalige dataverwerking erking en geavanceerde modellen, terwijl de bouwde (de)codeerondersteuning efficiënte videoverwerking biedt voor sectoren en zoals media en autonome systemen. De RTX Pro 6000 maakt deel uit van een bredere strategie om AI-en grafische capaciteiten naar edge-infrastructuren te brengen. Hiermee ontstaan nieuwe mogelijkheden voor bijvoorbeeld realtime visualisatie, AI-gestuurde analyse en contentgeneratie op locatie. De GPU is bovendien compatibel met Nvidia AI Enterprise, wat het beheer en de implementatie van AI-workflows vereenvoudigt in hybride omgevingen. In combinatie met een geschikte ecosysteem biedt deze GPU ontwikkelaars en IT-beheerders de tools om complexe AI-toepassingen te draaien zonder afhankelijk te zijn van…

Repareerbare ontwerpen, betrouwbare updates en reserveonderdelen via de fabrikant: de EU wil elektronica duurzamer maken via wettelijke maatregelen. De eerste stap in deze richting is vanaf 20 juni de EU-verordening ‘Eisen inzake ecologisch ontwerp’ voor smartphones en tablets (zie de link). Andere daaropvolgende EU-maatregelen zullen de rechten van consumenten uitbreiden tot buiten de wettelijke garantie en zijn van toepassing op veel meer apparaten dan alleen smartphones en tablets. Maar met deze verordening wordt het begin gemaakt. Het kader hiervoor is tot stand gebracht door de verordening inzake ecologisch ontwerp voor duurzame producten (EU-verordening 2024/1781, zie de link), die in juli vorig jaar van kracht werd. Het is een centraal onderdeel van de Europese Green Deal en vormt de wettelijke basis voor verschillende productcategorieën en voor horizontale vereisten voor verschillende apparaatcategorieën.…

ASUS ZENSCREEN DUO OLED MQ149CD De ASUS ZenScreen Duo OLED MQ149CD is ontworpen voor gebruikers die onderweg of op flexibele werkplekken meer schermruimte nodig hebben, zonder in te leveren op beeldkwaliteit en mobiliteit. Het opvallendste kenmerk is het dubbele 14-inch OLED-panel met een 16:10-verhouding. Je kunt dat uitklappen tot een groot (circa 20 inch) werkgebied. Daardoor kun je efficiënter multitasken door bijvoorbeeld op het ene scherm een videomeeting te volgen en op het andere notities te maken of documenten te bewerken. Dankzij de OLED-technologie biedt het scherm uitstekende contrastwaarden, diepe zwarttinten en een breed kleurenspectrum, wat prettig is bij taken waarbij kleurweergave belangrijk is, zoals grafisch ontwerp en fotobewerking. De schermen zijn antireflecterend en helder genoeg voor gebruik in diverse lichtomstandigheden. Qua gebruiksgemak is de ZenScreen Duo goed doordacht: hij…

Iedereen die een film of aflevering van een serie downloadt of streamt zonder te betalen, pleegt over het algemeen een inbreuk op het auteursrecht. Dit komt omdat de auteurswet bepaalt dat alleen de rechthebbenden bepalen door wie en hoe hun werken worden gebruikt. We lichten hier de situatie in Nederland uit, maar aangezien auteursrecht grotendeels ook in Europees verband is geregeld, zal de situatie in België in grote lijnen overeenkomen. WAT AUTEURSRECHT VERBIEDT De Nederlandse Auteurswet geeft aan wie content mag delen met anderen: de auteursrechthebbende heeft de uitsluitende bevoegdheid zijn of haar werk openbaar te maken en te verveelvoudigen. Ook definieert het de handelingen die relevant zijn voor auteursrecht en die alleen mogen worden uitgevoerd met toestemming van de rechthebbende. Openbaar maken is het verspreiden van werken: verhandelen, weggeven,…

Anno 2025 verschuilen de echte boosdoeners zich dieper in de schaduwen dan voorheen. Ze staan niet op je leverancierslijst, maar op de leverancierslijst van je leverancier. Welkom in de wereld van fourth party risks, een matroesjka-pop waar elke laag kwetsbaarheden, compliance en (mogelijk) ransomware met zich meeneemt. VERTROUWEN IS GOED, TESTEN IS BETER Vertrouwen is geen strategie maar een gok, en zeker als het gaat om derde-en vierdepartijleveranciers. Alleen omdat je directe partner een contract heeft ondertekend, betekent dat niet dat de onderaannemer ook best-practices volgt. Product-en applicatiebeveiligingstests bieden zicht op deze black-box afhankelijkheden. Dat is allemaal niet zo heel cutting edge, maar wel effectief. Het is alsof je nachtkijkers meeneemt in een donker doolhof: ineens lichten alle verborgen dreigingen op. DE MATRIX IS ECHT Bij SANS Institute hebben we…

Versleuteling is momenteel een doorn in het oog van veel politici – of het nu gaat om messengers of cloudopslagdiensten. Het argument dat meestal wordt aangevoerd is dat versleuteling het moeilijker maakt om ernstige strafbare feiten en terrorisme te onderzoeken en te voorkomen. In de EU wordt bijvoorbeeld al lange tijd gesproken over een chatcontrole, die bedoeld is om een verplichte achterdeur te introduceren in de versleuteling van Signal en Threema en dergelijke. Sinds het aantreden van Donald Trump hebben veel gebruikers ook het vertrouwen in Amerikaanse cloudaanbieders zoals Dropbox, Apple en Google verloren. In Groot-Brittannië heef Apple de end-to-end-encryptie van de iCloud van gebruikers uitgeschakeld omdat het geen achterdeur wilde installeren die opsporingsambtenaren en de Britse geheime dienst toegang tot de gegevens zou geven. Dus als je je communicatie…

Huawei MateBook Fold: vouwbaar & HarmonyOS Huawei komt met de MateBook Fold laptop: 18 inch aan oledscherm dat je volledig kunt uitvouwen. Hij heeft geenfysiektoetsenbordenwordtgeleverdmet het eigen HarmonyOS. Het draagbare apparaat weegt slechts 1,16 kilo en is maar 7,3 millimeter dik. De Fold heeft een HDR piekhelderheid van 1600 nits. Gevouwen (op de laptopstand) krijg je een 3:2-beeldverhouding, uitgevouwen krijg je 4:3. De resolutie ligt op 3,3K met ondersteuning met P3 wide-color-gamut. Om het vouwen mogelijk te maken, heeft Huawei 285 millimeter aan scharnier ingezet wat werkt in drie fases voor soepel open en sluiten. Voor de koeling zijn er twee fans en een ultradunne heatsink. De achterkant heeft een geïntegreerde stand die inen uitklapt. Voor al dat moois moet je wel diep in de buidel tasten: voor de versie…

Medio april heeft het Fedora project versie 42 van haar Linux-distributie uitgebracht, geflankeerd door veel toespelingen op de Douglas Adams roman ‘The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy’. De ontwikkelaars hebben de Fedoraversie met KDE Plasma Desktop opgewaardeerd naar de officiële editie. Dat betekent dat Fedora Plasma Desktop nu op gelijke voet staat met Fedora Workstation, die de Gnome desktop bevat. Waarom de ene editie dan de generieke naam Workstation draagt en de andere de naam van de desktopversie is niet duidelijk en zal sommige mensen waarschijnlijk misleiden. ANACONDA VERVELT De gelijkheid van de edities is niet volledig voor elkaar, aangezien de meest opwindende functie van Fedora 42, de herontworpen Anaconda installer, in eerste instantie gereserveerd is voor Fedora Workstation. De enigszins verouderde en moeilijk toegankelijke GTK-app is getransformeerd in een…

KRACHTIGE NAS MET AI ▹ kck.st/3S8BIUX • vanaf € 885 De Zettlab AI NAS-collectie biedt lokale AI om te zoeken, categoriseren, analyseren en transcriberen. Er zijn vier versies van: de D6 Ultra en de D8 Ultra met een Intel Core Ultra 5 125H met 34 TOPS, respectievelijk met maximaal 152 of 200 TB. Je krijgt onder meer twee 10Gbit/s-poorten, USB 2, 3 en 4, twee M.2-slots voor ssd’s, een kaartlezer, PCIe-uitbreidingsslot (4.0 x8) en HDMI-poort. De 16 GB RAM is uitbreidbaar tot 96 GB. Voor thuisgebruik zijn er de D4 en D6 met 100 tot 148 TB aan opslag, 16 GB aan RAM, 1 Gbit/sen 2,5Gbit/s-poort, USB 2 en 3, HDMI-poort en kaartlezer. Alle NAS-modellen hebben een 3,5-inch lcd voor statusinformatie. Het eigen ZettOS biedt alle gangbare NAS-opties, zoals Docker-containers…

DOOM: THE DARK AGES ▹ Bethesda Softworks / id Software • € xxx • PS5, Windows, Xbox X/S De horror/dark fantasy shooter-serie Doom heeft een derde moderne uitgave gekregen met Doom: the Dark Ages. In die game krijg je te zien wat er vóór de gebeurtenissen van de eerste moderne Doom uit 2016 afspeelt waarin jij ontwaakte na een onbekende tijd lang gevangen te hebben gezeten in een sarcofaag. Hel is immers nooit blij met de bizarre krachten van jou als Doom Slayer: wederom wordt er van alles uit de kast gehaald om je het loodje te laten leggen. Uiteraard komt er ook in die game weer wat verraad om de hoek kijken, terwijl jij weer als superwapen wordt ingezet in de strijd van goed tegen kwaad. Maar vooral kun…

Om veilig versleutelde berichten uit te wisselen, wordt een geheime sleutel afgesproken om ze te versleutelen. Dit klinkt heel simpel, maar dit is hoe het in principe in elkaar steekt. Het lastige zit hem in het overeenkomen van zo’n geheime sleutel. Hoe geef je die door zonder dat hij wordt onderschept? Wat als het een groeps-chat is waar leden komen en gaan? Niemand zou mee moeten kunnen lezen voordat ze deel hebben uitgemaakt van de groep of nadat ze eruit verbannen zijn. Wat als geheime sleutels verloren gaan omdat een eindapparaat gehackt wordt of verloren raakt? En hoe kunnen al deze vragen zo praktisch mogelijk worden opgelost voor de gemiddelde gebruiker? Sleutelbeheer in chat-apps zo veilig mogelijk maken en tegelijk zo praktisch mogelijk houden, is een moeilijke taak waaraan voortdurend…

Ongenoegen over het Office-pakket van Microsoft en het bijbehorende productbeleid is niet nieuw, maar onder veel gebruikers neemt dat de laatste tijd aanzienlijk toe. Naast twijfelachtige databescherming, opgedrongen cloudgebruik en gedwongen AI-assistentie komen daar ook de recente politieke ontwikkelingen in de VS bij. Dat veroorzaakt een toenemend onrustig gevoel omdat je niet alleen je privégegevens, maar vanwege de licentiekoppeling aan de cloud zelfs het algemene gebruik van de Office-programma’s moet onderwerpen aan de welwillendheid van een Amerikaans bedrijf. Het lijkt nu het juiste moment om naar alternatieven voor Word, Excel en PowerPoint te kijken. Dat probleem is iets wat Linux-gebruikers niet kennen – die hebben in principe immers geen toegang tot Microsoft Office. De meeste gebruiken daarom het opensourcepakket LibreOffice, dat in veel Linux-distributies standaard al geïnstalleerd is, maar zeker…

Intel vertrouwde veertien generaties lang op de Core i-processorseries. Die wordt nu vervangen door de Core Ultra 200S Arrow Lake. Na de overklokbare K-varianten met een hoog thermisch budget in de herfst van 2024, volgden begin 2025 zeven goedkopere hybride cpu’s met 65 watt Processor Base Power (PBP). Daarvan hebben we de 14-core Core Ultra 5 235 en de 10-core Core Ultra 5 225F zonder geïntegreerde grafische processor getest. Die vervangen de voorgangers Core i5-14500 en Core i5-14400F, zijn geschikt voor kantoor, allround en goedkope gaming-pc’s en kosten respectievelijk 290 en 250 euro. Intel biedt geen Core Ultra 3 of andere goedkopere varianten voor vaste computers, wat betekent dat de Core Ultra 5 225F met zes performance-en vier efficiency-kernen momenteel de goedkoopste processor is voor de huidige LGA1851-socket. Het tijdperk…

De evolutie van de film-en serie-industrie heeft geresulteerd in een gefragmenteerd streaminglandschap met dure abonnementen. Op de achtergrond heeft ook een andere, verborgen ontwikkeling plaatsgevonden – waarmee de dagen dat piraten externe harde schijven uitwisselden of links zochten in dubieuze forums naar vage one-clickhosters zoals Rapidshare allang voorbij zijn. Tegenwoordig vragen gebruikers nieuwe inhoud aan via een zelf gehoste webinterface en is de laatste blockbuster in topkwaliteit al beschikbaar op de eigen mediaserver voordat de pizza is bezorgd voor het thuisbioscoopavondje. De mediacollectie wordt automatisch gevuld met populaire films en series, ongeacht de bron en/of auteursrecht. Maar hoe werkt dit vanuit technisch perspectief? Op de achtergrond ratelt een complex geheel van containers en microservices via API’s en SDN (software-defined networking). Gevoelige services worden met een VPN afgeschermd van de internetprovider.…

OpenAI heeft met zijn videogenerator Sora rustig de tijd genomen. De al in februari 2024 volmondig aangekondigde generatieve kunstmatige intelligentie verscheen pas een heel jaar later in Europa. Daarmee ontsteekt het bedrijf na Dall-E de tweede trap van zijn videogeneratieve AI. In tegenstelling tot daarvoor is de voormalige pionier echter niet meer alleen op de markt, maar is nu een laatkomer. Want eveneens eind februari publiceerde Adobe een videomodel als onderdeel van zijn generatieve AI Firefly. De Chinese aanbieder Kling AI vindt zichzelf zelfs superieur aan Sora. En de video-AI’s van Luma en Runway ML zijn al sinds medio 2024 beschikbaar. Alle vijf nemen het in deze test tegen elkaar op. Het evalueren van de resultaten is niet altijd gemakkelijk. Sommige genereren meer details, andere animeren de foto’s overtuigend, weer…

Veel gebruikers hebben inmiddels ontdekt dat Microsoft Teams meer biedt dan alleen videoconferenties en chats. Teams heeft bijvoorbeeld ook een geïntegreerd bestandsbeheer waar je niet alleen Office-documenten mee kunt beheren. Je kunt bijvoorbeeld ook PowerPoint-dia’s na een presentatie delen, samenwerken aan documenten of 1:1-chats opleuken met grappige memes. Het bestandsbeheer blijft echter een blackbox – alles wordt op de een of andere manier in de cloud opgeslagen. Vroeg of laat leidt dat tot vragen. Hoe spoor ik een verloren bestand op dat zich misschien in een ander kanaal bevindt? Kan ik een presentatie die een collega per ongeluk heeft verwijderd nog terugvinden? Waar zijn de afbeeldingen die niet zijn geüpload naar een chatroom, maar bij een chat? Moet ik het omslachtige bestandsbeheer in de Teams-client gebruiken of kan ik bestanden…

EM CLIENT: AGENDA’S IMPORTEREN EN ABONNEREN ? Ik ben onlangs overgestapt van Outlook naar eM Client en tot nu toe gaat dat goed. Ik heb alleen problemen met de agenda: ik kan nieuwe agenda’s aanmaken, zowel lokaal als op de Exchangeserver, maar nergens in de agendamodule kan ik een optie vinden om een ICS-bestand of een agendaabonnement via url te integreren. ! Beide zijn mogelijk in eM Client, de ontwikkelaars hebben alleen de bijbehorende functies een beetje verstopt – en op verschillende plaatsen. Een ICS-bestand kun je op de volgende manier als een statische kalender importeren. Selecteer ‘Bestand / Importeren …’ in het hoofdmenu van eM Client (het hamburgermenu met de drie horizontale lijnen linksboven) en klik vervolgens in het menu dat opent op ‘iCalendar (.ics)’. Er wordt dan een…

www.ct.nl/contact Wist je dat je tegenwoordig eenvoudig zelf je adres kan wijzigen? Ga naar www.ct.nl/adreswijzigen om je nieuwe adres door te geven. Het nieuwe adres wordt vervolgens automatisch in ons systeem gewijzigd. Telefoon We zijn er maandag tot en met vrijdag van 09.00 tot 17.00 uur om je vragen te beantwoorden. +31 (0)24-2027 825 E-mail Stel je vraag per e-mail aan een van onze servicemedewerkers. klantenservice@ct.nl ABONNEMENTSINFORMATIE c’t magazine kost €9,50 per nummer. De abonnementsprijs in Nederland € 85,-en in België € 88,50 (10 nummers). Deze prijs geldt bij betaling per automatische incasso. Voor betaling via een (digitale) factuur geldt een toeslag van € 2,50. Je kunt eenvoudig een machtiging afgeven via www.magazineshop.nl/machtigen. Abonnementen worden automatisch verlengd, tenzij anders vermeld. Het opzeggen van een abonnement kan eenvoudig telefonisch via +31…

MONITOREN KIEZEN, INSTELLEN EN AANSLUITEN Een eenvoudige monitor is al voor minder dan 100 euro te koop, terwijl de best uitgeruste exemplaren meer dan 3000 euro kosten. Welke je nodig hebt, hangt af van het beoogde gebruik. Samen met beeldschermstandaarden en USB-C-hubs regel je een opgeruimd bureau. AI: REASONING-MODELLEN Reasoning-taalmodellen kunnen hun beslissingen nauwkeurig onderzoeken en rechtvaardigen. Daardoor kunnen ze zelfs complexe taken aan. Maar hoe verschilt de intelligentie van de huidige modellen van de menselijke cognitie? We kijken naar hun innerlijke werking en testen ze met lastige vragen. BOVENDIEN OPENSOURCE ALS PLAN B Een aantal landen is aan het testen met opensource software. De Europese overheden zoeken naar Microsoft-alternatieven. Zo experimenteert men in Denemarken met LibreOffice en zijn Duitsland, Frankrijk en Nederland samen software aan het ontwikkelen. EEN JAAR…

QNAP dualport 10Gbit/s netwerkkaart NAS-en switchfabrikant QNAP komt met de QXG-10G2SF-NXE 10Gbit/s SFP+-netwerkkaart, die compatibel is met diverse QNAP 10Gbit/s NAS-apparaten en (server-)pc’s. De PCIe 3.0-kaart (x8) heeft een Broadcom 57412 ethernetcontroller met twee 10Gbit/s-netwerkpoorten in de SFP+-variant (1Gbit/s ook ondersteund) en kan SMB-multichannel en poort-trunking benutten om de bandbreedte te combineren tot 20 Gbit/s. Voor een QNAP NAS-apparaat heb je minimaal QTS 5.2.1 / QuTS Hero h5.2.1 build 20241106 nodig, en uiteraard een beschikbaar PCIe-slot. De kaart is onder Ubuntu bruikbaar vanaf versie 24.04 LTS, onder Windows 11 vanaf versie 22H2 en Windows Server 2022 vanaf versie 21H2. De kaart wordt actief gekoeld met een kleine fan en een koellichaam. De kaart ondersteunt RDMA voor efficiënter data versturen en een lagere latency, met ondersteuning voor SR-IOV (specifieke NAS-modellen ondersteunen…

AMD RYZEN THREADRIPPER 9000 AMD kondigde op Computex de Ryzen Threadripper 9000-serie aan, een nieuwe generatie high-end processors voor veeleisende desktopgebruikers en workstations. In de topmodellen biedt AMD 96 cores en 192 threads, waarmee ze zich vooral richten op toepassingen zoals rendering, simulaties en video-encoding. De Threadripper 9000-serie bestaat uit twee lijnen: de PRO-variant voor workstations met achtkanaals DDR5-geheugen en uitgebreide PCIe 5.0-ondersteuning, en de standaard HEDT-variant voor high-end desktops met beperktere I/O-mogelijkheden. Alle modellen maken gebruik van de nieuwe sTR5-socket, wat compatibiliteit met eerdere moederborden uitsluit. AMD positioneert die serie nadrukkelijk als alternatief voor Intel Xeon W-chips en mikt op een professioneel publiek dat maximale prestaties nodig heeft voor toepassingen als AI en engineering. De eerste benchmarks tonen indrukwekkende multicore-prestaties, waarmee AMD opnieuw een stevige stap zet in het…

De Fritz Mesh Wi-Fi Set 4200 is er als 2-of 3-delige set, die op het aantal apparaten (en de prijs) na gelijk zijn. Je kunt een set later altijd nog uitbreiden. De set bestaat uit Fritz Repeater 3000 AX-repeaters, die we een keer eerder getest hebben. In tegenstelling tot die repeater is de 4200-set zonder andere Fritz-producten te gebruiken als complete mesh-wifioplossing. Een losse 3000 AX kan niet als meshmaster fungeren, maar bij de 4200-set wordt het eerste apparaat dat je installeert automatisch de meshmaster. De volgende worden dan meshrepeaters. INSTALLEREN Het installeren kun je uitvoeren via de My-Fritz-app of via de webinterface. Zeker als je door het huis heen loopt om de extra repeater(s) een plekje te geven is de app op een mobiel apparaat handig. Uitgebreidere instellingen kun…

Zo’n beetje iedere glasvezelaansluiting wordt geleverd met een NT-kastje waarop je een netwerkkabel kunt aansluiten die je rechtstreeks met de WAN-poort van een router kunt verbinden. Dat is precies waar de Fritzbox 4690 van AVM om de hoek komt kijken. Deze router heeft geen modemfaciliteiten, maar een 10Gbit-WAN-poort plus één 10Gbit-LANpoort en drie 2,5Gbit-netwerkpoorten. Dat is qua bekabelde netwerkconnectiviteit op de nabije toekomst voorbereid. INSTALLEREN Het installeren gaat grotendeels vanzelf. Na het kiezen van de taal en het opgeven van het wachtwoord (staat onderop en op een meegeleverde kaart) selecteer je je land. Je komt dan uit bij de overzichtspagina. De 4690 heeft dan zelf al uitgezocht wat voor soort internetverbinding hij denkt dat je hebt. Dit kun je eventueel bij ‘Internet / Toegangsgegevens’ aanpassen. Een groot aantal providers is…

Per 1 januari 2027 wordt de salderingsregeling afgeschaft en na die datum zal energie terugleveren aan het net waarschijnlijk nauwelijks meer iets opleveren. Nu betaal je voor het overschot al een terugleverboete. Genoeg reden om naar een thuisbatterij te kijken. Een plug-in thuisbatterij zoals EvaPower sluit je zelf aan zonder installatiekosten. Maar wat kun je ermee en hoe werkt dat in de praktijk? EVAPOWER EN EVAMATE De EvaPower thuisbatterij heeft een bescheiden capaciteit van 1024 kWh, die je kunt uitbreiden met maximaal 5 EvaMates van elk 1024 kWh voor een maximum van 6144 kWh. De omvormer, aansluitingen enzovoort zitten in EvaPower, de EvaMates bevatten niet veel meer dan een extra batterij. Voordeel hiervan is dat je stapsgewijs en relatief goedkoop de capaciteit kunt uitbreiden. Nadeel is dat de grotere EvaPower…

Datacenters verwerken inmiddels veel meer dan alleen de traditionele workloads van organisaties. Vandaag de dag worden allerlei bedrijfstoepassingen – zoals realtime aanbeveling-engines, voorspellend onderhoud, beeld-en taalverwerking en machine learning – uitgebreid met AI. Dit zorgt voor een transformatie van het datacenterlandschap en stimuleert innovatie en productiviteit. De uitdaging? De groeiende eisen van deze AI-augmented workloads efficiënt van stroom voorzien en tegelijkertijd de beschikbaarheid en schaalbaarheid voor de toekomst helpen garanderen. VERANDERENDE WORKLOADS Moderne datacenters zien dat de rekenkracht wordt gebruikt voor algemene doeleinden zoals webhosting, transactionele databases en analyse. Daarnaast zijn er nu ook enterprise AI-taken, zoals AI-gestuurde fraudedetectie, documentvertaling en verwerking van natuurlijke taal. Daar komt dan ook AI-modelinferentie en-training bij, met taken zoals AI-gestuurde chatbots, realtime transcriptie en machinaal leren. De mix van deze workloads betekent dat IT-managers…

Uit onderzoek van ABN Amro naar cybercriminaliteit bleek dat in 2024 een op de vijf bedrijven schade daarvan heeft geleden. Bij grote bedrijven was dat bijna 30 procent. Een duidelijke reden om security hoog op de agenda te houden. In samenwerking met Synology organiseerde c’t een rondetafelgesprek met specialisten op IT-gebied om hun ervaringen en ideeën omtrent security te delen. We nodigden ook een aantal van onze lezers die werkzaam zijn in de IT uit om deel te nemen. VERSCHILLEN PER SECTOR Gespreksleidster Lisa, zelf ook security consultant, opende het gesprek met de stelling “De publieke en educatieve sector zijn niet anders dan andere sectoren wat cybersecurity betreft”. Hoewel de deelnemers het eens waren dat er in theorie geen verschillen zouden moeten zijn, zijn die er in de praktijk wel.…

Iedereen die op zoek is naar configureerbare ethernetswitches voor multigigabit-ethernet tot 2,5 Gbit/s (2G5) zal vroeg of laat op Amazon, AliExpress en andere online-marktplaatsen terechtkomen, en zich verbazen over de lage prijzen die daar voor zulke managed switches geboden worden. Dan zal de twijfel toeslaan of dat wellicht te mooi is om waar te zijn. Toch hoef je niet altijd te twijfelen, want inmiddels zijn ook switches van 70 euro in staat om VLAN’s correct te verwerken, een hoge doorvoer te leveren en toch energiezuinig te zijn. Sommige beperkingen hebben ze echter wel. Vanwege levering zonder douaneformaliteiten en de eenvoudigere garantieafhandeling, hebben we bij het aanschaffen van de modellen voor deze test ons beperkt tot Amazon. We hebben vijf switches met elk zes poorten in verschillende varianten in huis gehaald.…

Wereldwijd zijn er verschillende pogingen om end-to-end versleuteling in chat-apps wettelijk aan te pakken. Het meest prominente voorbeeld in onze regio is de zogenaamde chatcontrole. Het EU-ontwerp voor een ‘Verordening tot vaststelling van regels ter voorkoming en bestrijding van seksueel misbruik van kinderen’ werd op 11 mei 2022 door de EU-commissie gepresenteerd. De wet is bedoeld om internetproviders te verplichten de privé-onlinecommunicatie van burgers te screenen op afbeeldingen van kindermisbruik, expliciet ook in end-to-end versleutelde chat-apps en clouddiensten. Het wetsontwerp bepaalt dat een nog te benoemen autoriteit diensten opdracht moet geven om beeldbestanden in chatberichten en cloud-opslag van EU-burgers te screenen op crimineel materiaal met behulp van bestaande hash-databases. AI-systemen moeten ook inhoud in privégesprekken vinden die kan wijzen op kindermisbruik, zoals naaktfoto’s van kinderen en jongeren of grooming, oftewel…

Acer Travelmate-serie De Travelmate-serie van Acer, met daarin de P2, P4 en P6, zijn tot stand gekomen door goed te luisteren naar de wensen van de zakelijke gebruikers en door rekening te houden met de ontwikkelingen die nu en de komende jaren gaande zijn. Acer kiest bewust voor duurzame materialen voor de behuizingen, maar ook voor designs die makkelijk te repareren zijn. Acer heeft ook eigen reparatiecentra in de EMEA-regio, voor deskundige reparaties en service. De TravelMate-serie begint met de goedkoopste laptop voor kleine bedrijven, de P2. Bij de P2 kun je kiezen uit een 14-of 15,6-inch scherm (mat) met full hd-resolutie. De laptop heeft een scharnier waarmee het scherm tot 180 graden open kan. Het toetsenbord is lekker stil, het touchpad fijn groot en hij heeft een numeriek toetsenblok.…

Na twee jaar gaf AMD het AM5-platform een facelift. In augustus 2024 werden de Ryzen 9000-processors gelanceerd met een herziene architectuur en productieproces met fijnere structuurgroottes. De high-end X870-en X870E-chipsets volgden in de herfst. De budgetvriendelijkere moederborden met B840 en B850 zijn sinds het begin van 2025 beschikbaar. We hebben er vier onder de loep genomen met Windows 11 en Ubuntu 24.10. Ze kosten tussen de 200 en 255 euro. Het gaat om de Asrock Phantom Gaming B850I Lightning WIFI in mini-ITX-formaat voor compacte pc’s, de betaalbare Asus Prime B840M-A WIFI met drie display-aansluitingen, de Gigabyte B850 Eagle WIFI6E met drie M.2-slots en de MSI MAG B850 To-mahawk Max WIFI met 5 Gbit/s ethernet en Wi-Fi 7. De vier moederborden zijn geschikt voor het bouwen van kantoor-, allround-en gaming-pc’s met…

IN DE VAL? ? Is er een manier om eenduidig te achterhalen of een apparaat of dienst gebruik maakt van de Amerikaanse cloud? ! Een beetje speurwerk geeft vaak al antwoord: zoek uit welke DNSquery’s er worden gedaan tijdens het gebruik, bijvoorbeeld met behulp van een DNS-filter zoals Pi-hole. Als je geen manier hebt om het netwerkverkeer te monitoren, kan een alternatieve bron helpen: als er voor het apparaat plug-ins of uitbreidingen voor gangbare smarthome-oplossingen op opensource-basis beschikbaar zijn, kan dat aanwijzingen geven, zoals de integratie voor je elektrische auto in Home Assistant. In de broncode zou je hostnamen moeten vinden in de url’s die services adresseren. Aan de hand van de namen kun je de geadresseerde ip-adressen bepalen. Als je op een site zoals dominius.eu een DNS-lookup doet voor…

De piracy-scene slaapt nooit: hun concepten voor het streamen van illegale kopieën zijn eenvoudig te gebruiken en net zo geavanceerd als Netflix en de andere aanbieders. Streamingboxen en Fire TV-sticks met de legitieme mediaspelersoftware Kodi of Stremio zijn bijzonder populair. De software die nodig is voor illegaal kijken is echter ook beschikbaar voor conventionele computers met Linux, macOS en Windows. EEN ZEGEN EN EEN VLOEK Op zich is het zeer welkom dat gekochte mediaspelers kunnen worden aangepast met een opensource-benadering, bijvoorbeeld met Kodi en add-ons die door de community zijn gemaakt. De situatie is vergelijkbaar bij Fire TV-sticks, waar je via het sideloaden van apps de functionaliteit van de apparaten op legale wijze aanzienlijk kunt vergroten. Deze vrijheid herbergt echter ook een potentieel voor misbruik: het maakt het relatief eenvoudig…

De Universal Serial Bus Specification, Revision 2.0, werd gepubliceerd op 27 april 2000. De belangrijkste nieuwe functie was de USB High Speed-overdrachtmodus met 480 Mbit/s. Dat was meer dan de 400 Mbit/s waartoe FireWire in staat was. FireWire, oftewel IEEE 1394, werd voornamelijk gebruikt door Apple, maar Sony en Philips deden ook mee. Veel van de camcorders die toen verkrijgbaar waren, hadden een FireWire-aansluiting. FireWire kwam echter niet echt van de grond in het pc-kamp, dat destijds werd geleid door het ‘Wintel’-duopolie van Intel en Microsoft. Adapterkaarten waren relatief duur en omdat er licentiekosten aan verbonden waren, waren de fabrikanten van moederbordchipsets terughoudend om die te integreren. In die tijd was er op het gebied van chipsets nog concurrentie: naast AMD en Intel waren SiS en VIA Technologies in de…

Als Windows niet meer opstart of op een andere manier beschadigd is, sluit je de usb-datadrager met c’t-rescue-Windows erop aan, start je daarvan op en repareer je de schade. Maar die datadrager is voor nog meer geschikt: als je er een multistick van maakt, kun je er Windows ook opnieuw mee installeren – veel handiger en flexibeler dan met een conventionele installatiestick, zoals die door de Media Creation Tool gemaakt wordt. Je kunt Windows 11 met zo’n usb-stick zelfs installeren op computers die niet voldoen aan de absurd hoge officiële hardware-eisen [1]. Dat wordt gegarandeerd door vermeldingen in het Register die in het rescuesysteem al zijn opgenomen. Er zit ook een klein bestand in dat automatisch alle vragen beantwoordt die anders tijdens het installeren zouden worden gesteld. Dat betekent dat…

Nadat het eerste deel van deze Go-serie ging over endpoints, multiplexers, servers, goroutines en channels [1], is dit deel gewijd aan het opslaan van gegevens in een SQLite-database en het programmeren van timers. De Goapplicatie voor het versturen van herinneringen naar Teams-chats [2] wordt opnieuw als voorbeeld gebruikt. Je kunt de code vinden in de GitHubrepository (zie de link op de laatste pagina van dit artikel). We hebben voor SQLite gekozen omdat je die database niet eerst hoeft te configureren. In plaats daarvan worden alle gegevens opgeslagen in een enkel bestand. Om het met Go te kunnen openen, moet je twee pakketten importeren: database/sql bevat functies voor het omgaan met SQL-databases (Structured Query Language). Dat is een speciale taal voor het bevragen van relationele databases waarin gegevens zijn georganiseerd in…