Inhoudsopgave van Editie 7 - 2024 - c't magazine

Generatieve artificiële intelligentie kan en mag mensen niet vervangen. Met die bewoordingen stellen veel bedrijven en brancheorganisaties ons in ieder geval eensgezind gerust. Om daar vervolgens meteen aan toe te voegen dat AI alleen diegenen zal vervangen die niet weten hoe ze het moeten gebruiken. Dat is niet meer dan een schaamteloos dreigement: als je niet met je tijd meegaat, is jouw tijd gekomen. Degenen die daar van onder de indruk zijn en nu op de kar springen, daarbij denkend dat ze alle fouten en mislukkingen uit het verleden in één klap ongedaan kunnen maken met dure licenties voor tekst-en beeldgeneratoren, zouden over een paar jaar als de grote verliezers uit de bus kunnen komen. Hoe meer machine-learning systemen zogenaamd kunnen denken en hoe meer menselijke vaardigheden ze simuleren, des…

Bijzonder aan deze mini-pc is dat een van de twee USB-C-aansluitingen behalve datatransfer zowel DP Alt Mode biedt als USB PD in twee richtingen. Daardoor kan deze mini-pc zijn voeding uit een USB-C monitor halen of juist een (mobiele) monitor voeden en via dezelfde USB-C-kabel beeldsignalen en data doorsturen. Dat zien we vaak bij laptops, maar helaas zeer zelden bij minipc’s. Ook aansluiten via een USB-C-dock is mogelijk. De tweede USB-C-aansluiting is alleen voor voeding. De bijgeleverde voeding levert altijd 12V en kan daarmee andere USB-C apparaten beschadigen. Dat is vooral riskant als je apparaten hebt met een USB-C-aansluiting die alleen 5 of 9 volt verdragen. Een geel etiket aan de kabel moet hiervoor waarschuwen. De mini-pc vereist zelf 12V en tot 2 ampère, oftewel een 24W-voeding. Dat red je…

Er is heel wat veranderd aan Chromebooks sinds het eenvoudige begin, zowel qua software als qua hardware. Behalve de Chromebrowser met alle online toepassingen, kun je tegenwoordig op een Chromebook ook Android-apps uit Googles Play Store en Linux-toepassingen gebruiken. Voor die apps is een touchscreen echter wel praktisch en voor Linux moet de hardware krachtig genoeg zijn. En doordat daarmee de oorspronkelijke ‘online only’-laptop veel meer data lokaal moet opslaan, voldoet de beperkte opslagruimte van eerdere Chromebooks ook niet meer. Het label Chromebook Plus van Acers Chromebook maakt duidelijk dat dit model aan bepaalde minimumeisen voldoet qua cpu, werkgeheugen en opslag. De 8GB RAM voldoen aan de eisen, en de Intel Core i5-1335U-processor met tien cores en 256 GB opslag zitten er ruim boven. Daarmee is het draaien van Linux-applicaties…

De Galaxy Book4 Pro 360 wordt geleverd in een minimalistische platte doos waarop een foto van een nog plattere laptop prijkt. De inhoud is even minimalistisch: naast de Galaxy Book zit er een pen, kabel en poweradapter in, en een smalle envelop met een quickstart guide en garantievoorwaarden. De foto op de doos houdt je niet voor de gek: het apparaat zelf is met nog geen 13 millimeter bijzonder plat. Gezien het grote 16-inch scherm weegt het apparaat met 1,66 kg relatief weinig. De enigszins vingerafdrukgevoelige metalen behuizing van de Galaxy Book4 is stevig zonder merkbare torsie als je het apparaat aan een kant oppakt. Om het scherm zit een smalle rand die bovenin iets breder is om de 2 megapixel webcam te huisvesten. Qua aansluitingen zijn we snel klaar:…

In macOS versie 10 (Yosemite) werd een hypervisor toegevoegd aan het besturingssysteem en in versie 12 (Monterey) werden API’s toegevoegd om virtuele machines te starten. Apple heeft daar nog geen GUI voor uitgebracht. Ondertussen zijn er verschillende softwareprojecten opgedoken die virtualisatie bruikbaar maken. UTM is momenteel bijzonder populair. De software is gratis te downloaden of voor 10 euro te koop via de App Store: de opbrengst is bedoeld om verdere ontwikkeling te financieren. De interface van UTM zorgt ervoor dat je Linux, Windows en macOS met een paar muisklikken werkend krijgt in een virtuele machine. Virtuele machines kun je op basis van standaardcomponenten bij elkaar klikken of je kunt images uit een galerij selecteren. Afhankelijk van de cpu-architectuur van de Mac is ARM of x86 de juiste keuze. Dankzij de…

NO REST FOR THE WICKED ▷ Moon Studios GmbH/Private Division • vanaf € 40 • Windows, PS5, Xbox series X/S In No rest for the wicked ben je een Cerim, een strijder die is toegewijd aan het uitroeien van the Pestilence, een oude plaag. Die lijkt na de recente dood van de koning te zijn teruggekeerd en jij gaat op onderzoek naar het eiland Isola Sacra om die geruchten te onderzoeken. Een lokale groep rebellen laat je schip stranden en je spoelt zonder wapens of uitrusting aan op het eiland. Zo begint dit actie-avontuur, waarin je verzeild raakt in een strijd tussen verschillende facties. Het gaat in deze game niet zozeer om het verhaal, maar meer om de actie. En hoewel je soms je weg moet zoeken, kunt koken, bouwen…

Of het nu gaat om kleine, grote of zeer grote netwerken, switches vormen altijd de basis voor de digitale processen en services die erin draaien door te bemiddelen in de communicatie tussen de verschillende netwerkapparaten. Dat geldt ook voor een thuisnetwerk, hoewel switches daar vaak een onopvallende rol in een router spelen. Zodra een netwerk dan echter meer dan vier ethernetapparaten moet verbinden, moet je een externe switch toevoegen, die dan bijvoorbeeld je smarthome-apparaten met je router verbindt. De eenvoudigste manier om dat te doen is met unmanaged switches. Die voorzie je van stroom, je sluit de ethernetkabels aan die naar de netwerkapparaten leiden en vervolgens kun je de netwerkcommunicatie (switching) jarenlang zorgeloos overlaten aan het automatische systeem van het apparaat. De duurdere configureerbare switches oftewel managed switches hebben echter…

Bij het kopen van een nieuwe laptop staan veel criteria op de checklist zoals grootte, gewicht, beeldschermresolutie en interfaces. De juiste mobiele processor is echter minstens zo belangrijk. Die bepaalt namelijk niet alleen de prestaties, maar ook de energiebehoefte en daarmee de accuduur, en hoe luid of stil de laptop is. Een verkeerde aankoop doen is zuur omdat processors vast in laptops en mini-pc’s worden gesoldeerd en je ze later niet kunt vervangen. Let daarom goed op bij de processoraanduiding bij het gewenste apparaat, zodat je geen miskoop doet met oudere en/of energievretende rommel. Het gaat minder om het hoogst mogelijke modelnummer en meer om het aantal en type kernen, het thermische budget en de klokfrequenties. Mobiele processors bevatten steeds meer extra functies zoals grafische, AI-en video-eenheden en controllers voor…

Intel vertrouwt op een chiplet-ontwerp voor de huidige Core Ultra 100 Meteor Lake-serie mobiele processors. De verschillende tiles worden niet alleen zelf geproduceerd, maar ook door TSMC. Ook hebben ze verschillende structuurgroottes. De SoC-tile bevat twee energiezuinige kernen, en de media-en display-engine. Daardoor kan de processor de cpu en gpu-tile bij lage belasting volledig loskoppelen van de voeding, bijvoorbeeld bij het afspelen van een video. De chiplets communiceren met elkaar via de onderliggende basetile, die verbonden is met behulp van Foveros-technologie. De afstand tussen de soldeerpunten is daarbij slechts 36 micrometer.…

We bekijken bij het samenstellen van onze bouwvoorstellen welke functies belangrijk zijn en welke programma’s je op een desktop-pc voornamelijk gebruikt. Daaruit distilleerden we een mini-pc en een krachtige gaming-pc. Maar er is ook altijd veel vraag naar een kantoor-pc in een standaard formaat behuizing. Het oorspronkelijke idee was om het oudere bouwvoorstel van onze 13W-pc [1] te updaten en zoveel mogelijk componenten te hergebruiken. Hij had de toen actuele hexacore Core i5-12400, 16 GB DDR4 RAM en een 1TB-ssd. Intussen heeft Intel echter nieuwe Core i’s uitgebracht en DDR5-RAM is zo goedkoop geworden dat het DDR4-RAM grotendeels vervangen heeft. Door het nieuwere geheugentype was een ander moederbord nodig. Maar dat was niet de enige verandering, want veel oude onderdelen zijn niet meer verkrijgbaar. De 17W-pc is aanzienlijk krachtiger: met…

Het internet is net een duiventil: elke dag verschijnen er nieuwe servers, oude servers veranderen zonder aankondiging van ip-adres en niemand weet precies hoeveel internetservers er op een bepaald moment zijn. Clients zoals browsers of smartphone-apps kunnen een server echter nog steeds vinden door de wereldwijde, gedecentraliseerde DNS-database (Domain Name System) te raadplegen. Beheerders registreren daar bijvoorbeeld webservers door de vereiste gegevens in te voeren op de DNS-server die verantwoordelijk is voor hun domein. De gegevens in de database staan bekend als resource-records (RR). Er zijn verschillende resourcerecords voor verschillende doeleinden. De A-en AAAA-records zijn waarschijnlijk wel enigszins bekend, dat zijn records voor respectievelijk de IPv4-en IPv6-serveradressen. Het A-record werd samen met het DNS geïntroduceerd in 1983, het AAAA-record (ook bekend als Quad-A) werd toegevoegd in 1995. Om de paar…

De aankondiging van Microsoft in kennisbankartikel KB5025885 dat extra kwetsbare bootmanagers vanaf begin april worden geblokkeerd, liet veel ruimte voor speculatie. Het verwijst naar de Secure Boot-kwetsbaarheid CVE-2023-24932 aka Black Lotus, die Microsoft wil dichten in een multi-stage update. We hebben eerder al in detail beschreven wat dat betekent voor Windowsgebruikers [1]. Linux werd niet beïnvloed door Black Lotus, wat betekent dat er geen Linux-bootloaders zouden moeten opduiken in de verwachte update van de Revocation List (Secure Boot Forbidden Signature Database, DBX) van niet-vertrouwde bootloaders. Bij tests werden op sommige pc’s toch vermeldingen voor Linux-bootloaders toegevoegd toen we de betreffende update handmatig uitvoerden. We raden je ten zeerste af om die zelf te activeren. De update wordt in fase 4 pas geforceerd geïnstalleerd door Windows, wat gepland staat voor 8…

Al vele jaren zijn er installeerbare add-ins – of invoegtoepassingen zoals Microsoft ze ook wel noemt – waarmee je de functies van Outlook en andere Office-programma’s kunt uitbreiden. Ze koppelen externe services en verbeteren workflows. De laatste tijd verdwijnen sommige echter opeens uit de menubalken of verschijnen nog maar sporadisch. De reden daarvoor is dat Microsoft een oude maar bewezen technologie heeft stopgezet en vervangen door een nieuwe, of om preciezer te zijn: heeft aangevuld. Voorheen ondersteunden Office-programma’s extensies van beide typen. De nieuwe maakt gebruik van webtechnologie en biedt vooral een aantal voordelen voor ontwikkelaars. Voor veel gebruikers levert het echter problemen op. We onderzoeken de verwarring rondom COM-, VSTO-en web-add-ins en helpen je om add-ins te vinden die plotseling verdwenen zijn. We concentreren ons op het mailprogramma Outlook,…

Als jij en je buren maar weinig printen, zou het dan niet een idee zijn om een netwerkprinter te delen? Dat lijkt op het eerste gezicht moeilijk te realiseren, maar kan wellicht met een VPN-verbinding tussen de twee routers? Maar dan kunnen je buren niet printen als hun of jouw internetverbinding eruit ligt. Je kunt echter ook niet zomaar een switch tussen de netwerken zetten, want dan ontbreekt een netwerkscheiding op layer 2. Iedereen moet immers nog steeds wel zijn eigen internetverbinding kunnen gebruiken. De oplossing voor het probleem is een extra buurtrouter die meerdere virtuele netwerken ondersteunt en in beide thuisnetwerken een eigen (LAN-) interface heeft, elk met een ip-adres van het betreffende netwerk. De router gedraagt zich in die gebieden als een client. Het gedeelde apparaat of de…

Cloudtak Amazon investeert in Europese cloud De cloudtak van Amazon (Amazon Web Services, AWS) heeft een nieuwe CEO gekregen en kondigt de European Sovereign Cloud aan, een divisie die onafhankelijk gaat draaien. Adam Selipsky is vervangen door Matt Garman. German werkt al sinds 2005 bij Amazon: hij kwam binnen als stagiair en werkte later fulltime als productmanager bij Amazon Web Services, later als manager voor marketing, support, sales en professionele diensten. AWS gaat 7,8 miljard euro investeren in de European Sovereign Cloud, en het wordt een onafhankelijke cloud om te helpen voldoen aan alle EU-regelgeving. Het is geen geheim dat er van diverse kanten kritiek werd geuit door gebruikers die hun data niet bij Amerikaanse bedrijven mogen, willen of kunnen parkeren. De European Sovereign Cloud wordt opgezet en onderhouden…

Bij het uitpakken komt een compacte, overwegend metalen en strak ogende behuizing tevoorschijn. De NAS is verkrijgbaar in twee versies: de TBS-h574TX-i5-16G met een Intel Core i5-cpu met 16 GB RAM, en de TBS-h574TX-i3-12G met een Intel Core i3-cpu met 12 GB geheugen. Aan de voorkant zitten onder meer een snelle 10Gbit/s USB type A-poort en Thunderbolt 4-poort direct onder handbereik. Achterop zitten onder andere een 2,5Gbit/s-en 10Gbit/s-netwerkpoort, HDMI, Thunderbolt 4 en twee usb-poorten (type A USB 2.0 en type A met 10 Gbit/s). Aan de rechter zijkant zit een vergrendelingsknop voor het frontje, waar de 5 slots voor de flashopslag achter zitten. Elke drivehouder haal je eenvoudig met een hendeltje los. In de slots zitten al adapters voor M.2-ssd’s, die je met een klein plastic schuifje vergrendelt. De NAS…

De 6GB-versie is inmiddels de vierde variant van de GeForce RTX 3050. Deze naamgeving maakt het al niet bepaald overzichtelijk en omdat hij aanzienlijk langzamer is dan zijn naamgenoten, is Nvidia hier bijna misleidend bezig. Een benaming als RTX 3040 zou veel passender zijn. De Palit KalmX met passieve (en dus stille) koeling is verkrijgbaar voor 220 euro. Er zijn een aantal modellen die nog een paar tientjes minder kosten, waarmee dat de goedkoopste RTX-grafische kaarten van Nvidia zijn. De Intel Arc A300- en AMD Radeon RX 6500/6400-series zijn goedkopere DirectX 12 Ultimate raytracing-kaarten, maar die presteren ook minder. Nvidia beperkt de GA107 grafische chip tot 2304 shadercores en 96 parallelle datalijnen naar het 6 GB GDDR6-geheugen. De processor werkt nog steeds met de oudere Ampere-architectuur. Hierdoor biedt hij geen…

Wat bij de ExpertBook meteen opvalt is het matzwarte uiterlijk met het eveneens zwarte maar glimmende ASUS-logo. Daarmee is meteen duidelijk dat het om een zakelijke laptop gaat. Jammer wel dat de laptop daardoor nogal vatbaar is voor vingerafdrukken. De aan-uitknop is de vierde knop van linksboven, wat even zoeken is, maar waardoor je hem niet snel per ongeluk aan of uit zult zetten. Het numerieke toetsenbord heeft met drie bij zes smalle knoppen een iets andere indeling, maar dat werkt al snel best prettig. De overige toetsen zijn van normaal formaat en bieden een prettige tegendruk – daar kun je makkelijk uren mee werken. De onderste toetsenrij met de Windows-knop en de spatiebalk is iets hoger, waardoor de pijltjestoetsen op één rij passen. De rechter Ctrl-toets zou moeten fungeren…

De Linux-distributie Fedora houdt zich meestal niet in als het aankomt op het introduceren van nieuwe technologie en nieuwe software op de desktop. Bij Fedora 40 zul je echter weinig nieuwe functies tegenkomen die niet te danken zijn aan de desktopomgevingen Gnome 46 of KDE Plasma 6. We hebben de bètaversie bekeken. Na het opstarten van het live systeem, wordt je begroet door het bekende Fedora installatieprogramma Anaconda. Eigenlijk wilden de ontwikkelaars Fedora 39 al van een nieuwe installer voorzien (Anaconda Web UI), maar dat lijkt vooralsnog helaas niet te gebeuren. Het werd eerst uitgesteld naar Fedora 40, toen naar versie 41, ten dele omdat de partitioneringstool op dat moment veranderingen direct doorvoert. Dat is een gedrag dat gebruikers van het oude installatieprogramma niet gewend zijn en kan leiden tot…

Er is de afgelopen drie maanden geen enkele nieuwe 3.0-ssd op de markt gekomen, dus de dagen van PCIe 3.0 lijken ook bij de instap-ssd’s geteld te zijn. Nieuwe M.2-ssd’s werken minimaal met PCIe 4.0. De meeste ssd’s zijn 80 millimeter lang, maar er zijn ook twee modellen in de piepkleine 2230-en 2242-formaten in deze test. De snellere 5.0-modellen hebben een primeur: er is al een ssd die bijna de maximaal mogelijke interfacesnelheid met meer dan 14 GB/s haalt. De hier geteste exemplaren zijn de Corsair MP600 Elite en MP600 Micro, HP FX700 en FX900 Plus, Kioxia Exceria Plus G3 SSD, Patriot VP4000 Mini, Silicon Power US75, SK Hynix Platinum P41 SSD en de Teamgroup TCreate Classic PCIe 4.0 DL SSD – allemaal met PCIe 4.0. Uit het 5.0-assortiment zijn…

Op een paar uitzonderingen na bevatten alle moderne mobiele processors geïntegreerde grafische eenheden, ook wel geïntegreerde gpu’s (IGP, ook: iGPU) genoemd. Dat geeft fabrikanten van laptops en mini-pc’s de flexibiliteit om apparaten te bouwen met of zonder een extra grafische chip. AMD verwijst bijvoorbeeld naar zijn IGP’s als Radeon 740M, 760M en 780M, terwijl Intel de termen UHD, Iris Xe en Arc gebruikt zonder modelnummers. Qua structuur en architectuur zijn mobiele IGP’s identiek aan hun grotere broers en zussen wat 3D-en rekenversnellers betreft, maar ze hebben veel minder rekeneenheden en moeten ook de relatief smalle geheugeninterface delen met de cpu-kernen. Daardoor zijn de 3D-prestaties vaak hooguit voldoende voor 3D-weergaven in kaartdiensten in de browser, casual games en bouwsimulaties waarbij het geen vereiste is om zo veel mogelijk fps eruit te…

Hoe begin ik met Proxmox, past het bij onze behoeften, hoe verplaats ik virtuele machines? Dat zijn vragen die gebruikers zich de afgelopen tijd gesteld zullen hebben, van de gezinsbeheerder en de test-administrator tot de technisch manager van een IT-team. Het opensource virtualisatieplatform Proxmox is onder geïnteresseerden al lang geen geheimtip meer. Sinds Broadcom, de nieuwe eigenaar van VMware, de gratis versie van de vSphere-hypervisor (VMware ESXi) stopzette staat het extra in de belangstelling. Zelfs buiten thuis-en testomgevingen voelen klanten zich beperkt door de herstructurering van het licentie-en productlandschap bij VMware en zijn ze op zoek naar alternatieven. Overstappen naar Proxmox is een voor de hand liggende keuze omdat dat virtualisatieplatform inmiddels beproefd is en weinig te wensen overlaat als het aankomt op reguliere virtualisatie. Toepassingsgebieden en de benodigde hardwareconfiguraties…

WELKE NAS WAARVOOR? ? Er zijn honderden NAS-modellen op de markt. Hoe vind ik de juiste? ! Je kunt in de klasse rond 200 euro een systeem kopen voor je gezin of gedeelde kantoorruimte dat niet snel of uitbreidbaar hoeft te zijn. Het gaat dan om een lege NAS-behuizing met twee bays voor harde schijven. Vermijd aanbiedingen, dat gaat vaak om oudere modellen. Voor up-to-date hardware mag een model niet langer dan drie jaar op de markt zijn. Raadpleeg bij het kiezen van harde schijven de compatibiliteitslijsten van de fabrikant, in het artikel in c’t 3/2024 op pagina 60 beantwoorden we basisvragen over NAS-schijven. Als je het installeren van de schijven niet zelf wilt doen, zoek dan een winkelier die gevulde NAS-apparaten verkoopt. Als de netwerkopslag moet functioneren als een…

Usb bestaat al meer dan 25 jaar, je muis en toetsenbord maken al lang dankbaar gebruik van die makkelijk aansluitmethode. Met de snellere versies van USB 3.0 en de overstap naar de type C-aansluiting is usb de universele connector geworden voor verschillende randapparaten, van beeldschermen en snelle ssd’s tot de oplaadpoort voor laptops. Andere standaarden voor randapparatuur zoals Fire-Wire en eSATA zijn volledig verdrongen door usb. De vergelijkbare Thunderbolt-interface is in de pc-sector een stuk minder gangbaar, maar Macgebruikers maken er al jaren gebruik van. Thunderbolt-verbindingen worden als minder storings-gevoelig beschouwd, wat vooral belangrijk is voor professionele toepassingen. Het gangbaarder zijn qua gebruik in de Mac-omgeving kan ook te maken hebben met het feit dat Apple-gebruikers eerder bereid zijn om de hogere prijzen voor Thunderboltapparaten te betalen. Maar op de…

USB-C-voedingen met USB Power Delivery (USB-PD) zijn praktisch, veelzijdig en duurzaam. In plaats van voor elk apparaat een aparte voeding te moeten gebruiken, past één enkele op meerdere apparaten. Dat is beter voor het milieu en je zenuwen, bespaart ruimte in je bagage en biedt praktische aansluitmogelijkheden. Veel laptops kunnen via een monitor of dock met één USB-C-kabel worden aangesloten op alle randapparatuur, ethernet en voeding. Dat vermindert de kabelwarboel op het bureau. Sommige mensen willen die flexibiliteit van USB-C ook voor hun mini-pc. Een enkele kabel zou praktisch zijn voor stationair gebruik. Met een krachtige powerbank of een USB-C-adapter voor 12 volt zou de mini-pc klaar zijn voor gebruik in de auto, camper, boot of tuinhuisje. Helaas weigeren de meeste mini-pc’s de nieuwe wereld van USB-C te omarmen. We…

Organisaties hebben zich te lang alleen gericht op het beschermen tegen en het detecteren van compromissen binnen hun eigen omgeving. Met de Network and Information Security Directive (NIS2) komt de focus te liggen op verbeterde detectie van kwaadaardige activiteiten voordat het een incident wordt. ‘Beheerders van Security Operations Centers (SOC) zouden de nieuwe richtlijn als hun bondgenoot moeten beschouwen,’ zegt SANS Certified Instructor Maxim Deweerdt. Deweerdt geeft al bijna tien jaar cyber defence-cursussen bij SANS, zowel vanuit een technisch als managementperspectief. Hij is gespecialiseerd in het opbouwen van een SOC-operatie en adviseert organisaties over dit onderwerp. Hij vindt dat de nieuwe richtlijn van de Europese Unie (EU) een goede stap is. ‘De richtlijn versterkt de maatregelen die genomen moeten worden voor risicobeheer op het gebied van cyberbeveiliging, ze legt verplichtingen…

Wil je abonnee worden of heb je vragen over je abonnement? Op onze website vind je antwoord op de meeste vragen. www.ct.nl/contact Wist je dat je tegenwoordig eenvoudig zelf je adres kan wijzigen? Ga naar www.ct.nl/adreswijzigen om je nieuwe adres door te geven. Het nieuwe adres wordt vervolgens automatisch in ons systeem gewijzigd. Telefoon We zijn er maandag tot en met vrijdag van 09.00 tot 17.00 uur om je vragen te beantwoorden. +31 (0)24-2027 825 E-mail Stel je vraag per e-mail aan een van onze servicemedewerkers. klantenservice@ct.nl ABONNEMENTSINFORMATIE c’t magazine kost € 8,99 per nummer. De abonnementsprijs is in Nederland € 79,00 en in België € 82,50 (10 nummers). Deze prijs geldt bij betaling per automatische incasso. Voor betaling via een (digitale) factuur geldt een toeslag van € 2,50. Je…

Canonical heeft de nieuwe versie Ubuntu 24.04 LTS Noble Numbat uitgebracht, die standaard vijf jaar lang van updates zal worden voorzien. Als je een Ubuntu Pro-abonnement neemt, dat gratis is voor particulieren en maximaal vijf machines, krijg je 10 jaar lang beveiligingsupdates (Expanded Security Maintenance). Met de betaalde add-on voor Ubuntu Pro kun je de ondersteuning tot twaalf jaar verlengen. UBUNTU LIGT OP SCHEMA Het nieuwe installatieprogramma maakte zijn debuut al bij Ubuntu 23.10, maar heeft een paar nieuwe trucjes geleerd. Nadat je je eigen taal hebt geselecteerd, vraagt het installatieprogramma nu of je de toegankelijkheidsfuncties wilt activeren, zoals een verhoogd contrast, een schermvergroter of een schermlezer. Het gebruikt hetzelfde back-end (Subiquity) als de serverversie. Daardoor vinden steeds meer functies uit de serverwereld hun weg naar de desktop. Een hoogtepunt…

De Epos Vision 1 is klein en licht, en past daardoor makkelijk in je tas, beschermt door de meegeleverde case. De USB-Ckabel met haakse plug steekt niet ver uit. De driver wordt automatisch geïnstalleerd en zet een zwevend menu op het scherm. Daarmee kun je tijdens gebruik onder meer zoomen naar panoramaniveau en inzoomen naar een close-up, het beeld spiegelen, en het lichtniveau en de kleurtemperatuur instellen. De webcam heeft ook een mechanisch privacy-schuifje. De 4K-camera levert een haarscherp beeld – maar hou er rekening mee dat je die 4K alleen bij de panoramaweergave gebruikt. Bij de instellingen Standaard en Close-up lijk je met pan&tilt-knoppen het beeld te kunnen verplaatsen, maar dan gebruik je met de digitale zoom alleen maar een deel van die 4K-resolutie. De camera is gecertificeerd voor…

De DL30N van Shuttle is een barebone waar een Intel N100-processor in zit – de rest moet je zelf toevoegen. Waarbij die rest dan bestaat uit geheugen en opslag. De N100 is een Alder Lake N-processor met 4 kernen, met een TDP van 6 watt en een turbo van 3,4 GHz. Dit is dus geen snelheidsmonster, maar een mini-pc die geschikt is voor kantoor-of thuiswerk-pc voor minder veeleisende werkzaamheden. Het feit dat de processor zonder ventilator gekoeld wordt bevestigt dat beeld. Dankzij de twee seriële COM-poorten is hij bovendien ook industrieel inzetbaar. Je kunt er maximaal een DDR5-4800 SO-DIMM van 16 GB in kwijt. Om dat te installeren moet je het deksel losschroeven en naar achteren schuiven, en het bevestigingsplaatje voor een 2,5-inch ssd verwijderen. Er liggen dan meteen ook…

Met korte screencasts met of zonder geluid laat je snel zien hoe iets werkt. Blue Recorder maakt zulke opnames in enkele stappen: vink een paar vakjes aan en klik op Record. Alle beschikbare opties zijn duidelijk zichtbaar in het hoofdvenster. Blue Recorder neemt een gedefinieerd gebied, een venster of het hele bureaublad op. Het beste laat je Blue Recorder automatisch bestandsnamen toewijzen met de datum en tijd. Anders moet je de naam telkens wijzigen, omdat de tool bestanden zonder waarschuwing overschrijft. De optie ‘Select a Window’ suggereert dat slechts één venster wordt opgenomen, maar als er andere vensters in beeld zijn, worden die ook meegenomen. Als je een menu opent dat groter is dan het geselecteerde gebied, wordt het afgesneden. Blue Recorder ondersteunt MP4, MKV, WebM, GIF, AVI, WMV en…

De MSI Commercial 14 is ontworpen voor professionals die onderweg topprestaties nodig hebben. De specificaties zijn dan ook niet mis. Het kloppende hart van de laptop is een 13e generatie Intel Core i7-13700H-processor. Die heeft 6 P-cores en 8 E-cores voor een totaal van 14 cores. Dankzij hyperthreading op de P-cores kunnen er 20 threads tegelijkertijd worden verwerkt, ideaal voor multitasken en veeleisende taken die veel cores benutten. Ook als je slechts een enkele taak snel wilt uitvoeren heeft de processor genoeg reserves, met een maximale turbofrequentie van 5 GHz voor een enkele performance-core. Voor multitasken en het zonder haperingen switchen tussen verschillende taken is ook voldoende geheugen belangrijk en dat is bij de MSI Commercial 14 met 32 GB RAM ruim aanwezig. Dat is nog uit te breiden tot…

PROMPTIDOM ▷ experiments.withgoogle.com/say-what-you-see Prompts gebruiken lijkt erg makkelijk, maar laten we eerlijk zijn: het kan nooit kwaad om je daar toch wat fatsoenlijker in te verdiepen. Het zit hem toch echt in de details. En dat maakt experiments.withgoogle.com/say-what-you-see makkelijk via een soort van gamification: de site laat je omschrijven wat je op een door Google AI gegenereerde afbeelding ziet met een prompt en schotelt je een score voor (hoeveel procent je matcht). Je eigen prompt tekent dan uiteraard ook je eigen afbeelding en zo leer je niet alleen beter omschrijven wat je wilt, maar het maakt ook kleine aanpassingen meteen zichtbaar. Tijdens het leren krijg je tips om je prompt te verbeteren. Maar let wel op: je krijgt maar drie promptpogingen per level (elk level bestaat uit drie afbeeldingen) om…

Eenvoudige switches voor 2,5 Gbit/s (2G5) zijn inmiddels te koop voor minder dan 100 euro [1]. Waarom zou je dan honderden euro’s uitgeven? Het antwoord bestaat uit verschillende onderdelen: energie, verdeel en heers, en diagnostiek. We hebben de markt voor managed multigabitswitches gescand en de belangrijkste kenmerken van dertien typische producten samengevat in de tabel op de laatste pagina. Twijfelachtige aanbiedingen uit online bronnen hebben we daarbij weggelaten omdat het niet zeker is of die over zes maanden nog steeds beschikbaar zullen zijn en of je er ooit firmwareupdates voor zult krijgen. Als je je LAN wilt upgraden, moet je eerst de poortvereisten bepalen: tel alle apparaten die een RJ45-LAN-poort hebben bij elkaar op, met vooral ook de apparaten die al draadloos werken via wifi, maar ook een netwerkpoort hebben.…

In het artikel ‘Attention is all you need’ uit 2017 presenteerden onderzoekers van Google hun eerste concept van een Transformer-model. Daarmee zetten zij de wereld van de computerlinguïstiek op zijn kop. Voorheen konden AI-algoritmes in een tekst slechts één woord tegelijk analyseren. De nieuwe modellen konden hele zinnen herkennen, wat chatbots zoals ChatGPT mogelijk maakte. Maar er zat een addertje onder het gras. Sommige hedendaagse taalmodellen bestaan uit meer dan honderd miljard parameters. Tijdens een langdurig trainingsproces analyseren ze enorme hoeveelheden tekst. De training van GPT-3 kostte 1287 megawattuur aan energie. Dat komt ongeveer overeen met de hoeveelheid die een middelgrote kerncentrale in één uur produceert. En dat is nog maar het begin. In de eerste twee maanden na de lancering had de chatbot al 100 miljoen gebruikers aangetrokken. Volgens…

Moderne mobiele processors hebben veel meer functies dan alleen cpu-kernen en grafische eenheden. Naast geïntegreerde microcontrollers voor beveiliging (Platform Security Processor & Pluton) en gespecialiseerde eenheden voor video-en audioberekeningen, hebben ze ook I/O-controllers voor PCI Express, USB en SATA. Dat bespaart ruimte en energie voor een aparte chipset. Een nieuwe functie van de Ryzen 7040 is de XDNA AI-eenheid, ook bekend als de Neural Processing Unit (NPU) of Ryzen AI, die is ontworpen om de cpu-kernen te ontlasten van die taken.…

Een 27-inch monitor biedt voldoende schermoppervlak om comfortabel te werken en toch niet te veel ruimte op je bureau in te nemen. Dat formaat monitoren is op dit moment daardoor een van de populairste monitorformaten. Voor deze test hebben we monitoren geselecteerd met een 4K-resolutie en USB-C. De schermen halen een pixeldichtheid van 163 pixels per inch (dots per inch, dpi), waarbij zelfs haviksogen geen pixelstructuur meer zien. ÉÉN KABEL VOOR ALLES De geteste schermen zijn de BenQ PD2706U, de Think-Vision P27pz-30 van Lenovo, de 27UP850N van LG, de Philips Brilliance 27B1U7903 en de S27A800UJU van Samsung. Die laatste is het model uit 2021, we konden de even goed uitgeruste maar goedkopere opvolger met de toevoeging 800UJP helaas niet testen. Alle vijf hebben minstens één USB-C-ingang, die ze ten eerste…

Linux-distributies wordt vaak verweten dat ze cryptisch zijn, maar dat is niet van toepassing op Proxmox VE. Na het installeren heb je via een webinterface toegang tot de hele wereld van virtualisatie. Je kunt virtuele machines instellen, starten, stoppen, klonen, snapshots maken, netwerkdetails configureren, schijven vergroten, back-ups maken, Proxmox-updates installeren en nog veel meer. Via de browser krijg je ook toegang tot de console van een virtuele machine, bijvoorbeeld om een besturingssysteem te bedienen dat erin draait. Die vervanging van toetsenbord, muis en scherm is voldoende voor eenvoudig gebruik. Het kan echter niet helemaal tippen aan het gemak van desktopvirtualisatie met VMware, VirtualBox en dergelijke, omdat het standaard gebruikmaakt van het eenvoudige VNC-protocol. MAKKELIJK WERKEN Bij het opzetten van een virtuele machine of achteraf kun je echter een alternatief consoleverbindingsprotocol…

Een alledaags verschijnsel voor Linux-gebruikers: je voert een commando uit op de console en het systeem weigert dat uit te voeren met het argument dat er geen autorisatie is. Geen probleem: tover het commando weer tevoorschijn met de pijltjestoets, laat het dan voorafgaan door sudo en het werkt. Voor Windows-gebruikers is dat niet zo eenvoudig. Dan moet je een console met administratorrechten openen, een beveiligingsprompt van het Gebruikersaccountbeheer bevestigen en het commando daar opnieuw uitvoeren of van het vorige terminalvenster kopiëren – zelfs als je zelf een administrator bent [1]. Als je normaal gesproken geen administrator bent, moet je ook een administratorwachtwoord intypen. Maar er is een oplossing op komst: Microsoft heeft aangekondigd dat het Windows ook een sudo-commando gaat geven in een van de volgende updates. Het is in…

De Intel JHL8440 Thunderbolt 4-controller splitst een TB4-input en stuurt het signaal door naar drie TB4-uitgangen. De controller biedt ook een usb-poort met 10 Gbit/s (en USB 2.0) en pinnen voor verdere interne verbindingen via PCIe 3.0 x1. Fabrikanten van docks sluiten daar vervolgens LAN-en andere usb-interfaces op aan. De USB-PD-controllers voor het opladen van laptops bevinden zich tussen de Thunderbolt-aansluitingen van de controller en de type C-aansluitingen.…

We hebben de afgelopen jaren telkens een rescue-Windows uitgebracht als een bouwpakket omdat Microsoft de minimale Windows Windows PE (Preinstallation Environment) die daarvoor als basis wordt gebruikt wel openbaar beschikbaar stelt om te downloaden, maar daar geen licenties voor uitgeeft die ons in staat stellen om het te redistribueren. Het bouwpakket voert scripts uit die geschreven zijn in een taal die ooit werd geïntroduceerd door het WinBuilder-programma. De basis van ons rescuesysteem is een project gebaseerd op Windows PE. Dat hebben we niet zelf uitgevonden, derden ontwikkelen dat al langer. Sinds vorig jaar gebruiken we PhoenixPE als basis. Wat we in dit artikel uitleggen is daar ook op van toepassing. Het doel van alle PE-projecten is om de Preinstallation Environment (PE), die een beperkt aantal functies heeft, te upgraden zodat…

Je hebt waarschijnlijk al wel eens gehoord van passkeys. Die nieuwe inlogmethode voor webdiensten en apps lost een probleem op dat iedereen heeft: wachtwoorden. Je kunt lekker makkelijk inloggen met een pincode, vingerafdruk of Face-ID zonder te hoeven goochelen met omslachtige wachtwoorden [1]. Een veelgehoord punt van kritiek is echter dat je daardoor overgeleverd bent aan de genade van grote techbedrijven. Dat is deels waar: iedereen die wachtwoorden opslaat met Android, Apples besturingssystemen of Windows kan ze er niet meer uithalen. Er is geen exportfunctie, wat het overstappen van een iPhone naar een Android-smartphone (of omgekeerd) erg omslachtig maakt. Je moet dan nieuwe passkeys aanmaken voor alle accounts. Bij Apple en Google worden de wachtwoorden ook altijd opgeslagen in de betreffende cloud. Zelfs als ze van tevoren versleuteld zijn, stoort…

UPGRADEN MET C’T-WIMAGE ? Ik heb met c’t-WIMage een back-up gemaakt van de huidige installatie (Windows 11 versie 23H2) op mijn pc en het is gelukt die te herstellen op een andere pc. Ik heb echter nog een andere computer met Windows 11 in de oude versie 21H2. Kan ik die oude Windows upgraden naar 23H2 met behulp van mijn c’t-WIMage back-up? ! De tool c’t-WIMage (zie de link op de laatste pagina van deze hotline) is exclusief ontworpen om een back-up te maken van bestaande installaties en die vervolgens terug te zetten op vrijwel alle hardware. Het herstellen is onder andere zo betrouwbaar omdat het wordt gedaan door het installatieprogramma van Windows zelf. Het denkt dat het een schone, nieuwe Windows installatie maakt, maar beseft niet dat het in…

OVERSTAPPEN OP LINUX Microsoft weigert het om veel computers die op Windows 10 draaien te upgraden naar Windows 11 – een goede reden om over te stappen op Linux. We kijken naar Linux Mint en Fedora Workstation, twee op zich zeer verschillende maar solide distributies. En we leggen uit hoe je de overstap kunt maken. GAMING-LAPTOPS MET GEFORCE RTX 4070 Als je wilt genieten van 3D-games met veel details en van het scherm spattende effecten, kom je met de geïntegreerde grafische eenheden van veel laptops niet echt ver en heb je meer grafische kracht nodig. We hebben een aantal 16-inch gaminglaptops met GeForce RTX 4070 getest. BOVENDIEN PIMP WEBSITES MET AI Met behulp van AI kun je websites van anderen naar wens aanpassen: nieuwe functies toevoegen, vervelende elementen verwijderen, het…