Inhoudsopgave van Editie 3 - 2024 - c't magazine

Aan het eind van een jaar wordt je vaak weer overspoeld door allerlei spamberichten die aandringen dat je meteen moet overstappen van zorgverzekering, van energieleverancier en zeker ook van internetprovider. Doe je dat niet, ben je een dief van je eigen portemonnee. Bij een zorgverzekering loont het inderdaad om te kijken naar de invulling van het pakket. Naast de basisvoorzieningen die voor iedereen gelden zijn er specifieke onderdelen die al dan niet aansluiten bij jouw levensomstandigheden. Waarom bijvoorbeeld betalen voor een uitgebreide zwangerschapsbegeleiding als je gezin al compleet is of voor extra fysiobehandelingen als je nog geheel fit bent? Bij energieleveranciers is het vaak een kwestie van goed rekenen. De onderlinge prijsverschillen zijn vaak minder groot dan men doet geloven omdat extra kosten als vastrecht en energiebelasting voor iedereen hetzelfde…

PipeWire bereikt versie 1.0 PipeWire, een modern multimedia-framework voor Linux, is al zes jaar in ontwikkeling. De ontwikkelaars hebben ondertussen PipeWire 1.0 uitgebracht. Pipe-Wire verwerkt in een aantal Linux-distributies al standaard audio-en videostreams. Met de laatste uitgave (‘El Presidente’) maakt het PipeWire-project de versiesprong van 0.3.85 naar 1.0 en blijft het API-en ABI-compatibel met eerdere versies. Voor audio vervangt het PulseAudio en JACK. De laatste is meer gericht op professionele gebruikers die afhankelijk zijn van lage latency. Versie 1.0 brengt voornamelijk bugfixes en een paar nieuwe functies. Het versienummer moet eerder worden gezien als een statement dat PipeWire nu een niveau heeft bereikt waar de ontwikkelaars tevreden over zijn. Dankzij veranderingen in geheugenbeheer en scheduling is PipeWire nu in staat om de JACK-stresstest te doorstaan. En omdat het jackdbus…

Het kiezen van de beste producten van 2023 aan het eind van het jaar was een leuk klusje om weer even terug te kijken naar alle producten die afgelopen jaar bij de c’t-redactie langs zijn gekomen. Veel lezers vonden het ook prettig om weer even terug te bladeren in de oude nummers of om de reviews online te lezen. En meteen ook een mooie gelegenheid om nog even gauw een paar artikelen te lezen waar in eerste instantie geen tijd voor was of om daarmee aan de slag te gaan. We geven hier een overzicht van de top 3 van elke categorie met hun procentuele score. Bij sommige categorieën waren er duidelijke winnaars, bij andere waren de verschillen kleiner. Het hoogste percentage werd gehaald door de Samsung 990 PRO PCIe…

De Cooler Master-monitor biedt veel met zijn Mini LED-backlight, 576 lokale dimming zones, een maximale refreshrate van 160Hz en 90W power delivery voor je laptop. Het scherm heeft geen officiële certificeringen van NVIDIA of AMD, maar ondersteunt wel G-SYNC en FreeSync VRR-technologieën. De monitor is alleen beschikbaar in 27-inch en heeft een eenvoudig zwart ontwerp met RGB-verlichting aan de achterkant. Hoewel de bouwkwaliteit redelijk is, voelen de plastic randen rondom wat fragiel aan. De speakers zijn oké. De aluminium basis van de stand is stabiel, stoten tegen het bureau trillen wel door. Met de handige KVMswitch kun je twee apparaten bedienen met hetzelfde toetsenbord en muis. De GP27U biedt een prima contrastverhouding. Met 576 zones levert de local dimming-functie uitstekende resultaten, maar bij het bekijken vanuit schuine hoeken kan blooming…

We waren al behoorlijk te spreken over de ExpertBook B9400 die we in c’t 6/2023 hebben gereviewd. De laptop die Asus als’s werelds lichtste 14” zakelijke laptop aanprees was inderdaad bijzonder licht, wat zeer prettig is voor iedereen die veel onderweg is. Een klein minpuntje was het 16:9-scherm, wat minder fijn werkt dan een 16:10-verhouding. Asus was het hier blijkbaar mee eens en heeft zijn nieuwe B9403 voorzien van een 16:10-scherm. Daarmee heb je een iets prettigere verhouding bij webbrowsen en office-werkzaamheden. De verhouding is niet het enige nieuwe aan het scherm. Asus heeft de B9403 voorzien van een oled-panel met een (hogere) WQXGA+-resolutie (2880 × 1800). Dit vertaalt zich in een bijzonder scherp beeld met zeer krachtige kleuren, die in de standaard-instellingen zelfs wat oververzadigd overkomen. De behuizing is…

De 15-inch Dell XPS heeft een Intel Core i7-13700H laptopprocessor met 14 kernen (6 P-cores en 8 E-cores) voor in totaal 20 threads. Die cpu heeft een TDP van 45 watt en draait op 2,4 GHz met een turbo tot 5 GHz. De Cinebench R23-scores van 1857 (single-core) en 11738 (multi-core) bevestigen dat. Het basismodel met 16 GB DDR5-SODIMM (4800 MT/s) kost 1600 euro. Het geteste model heeft 32 GB RAM (+130 euro) met een voor zakelijk gebruik voldoende 1900 × 1200 resolutie. Een 4K OLED-touchscreen is voor 700 euro meer ook mogelijk. Ons testmodel had als extra een GeForce RTX 4050 grafische kaart in plaats van de standaard Intel Arc A370M (+700 euro) en zelfs een RTX 4070 is mogelijk (+1200 euro). Het testmodel haalde met 3DMark Time Spy…

TERUG TOT LEVEN GEBRACHT www.yorescape.com In het Rome Reborn-project op yorescape.com zijn er diverse reconstructies in 3D gemaakt van mooie locaties in het oude Rome. Je kunt door die virtuele tours heen navigeren, begeleid door onder andere een intro met audiocommentaar van de medewerkers van het Rome Reborn-project en verder commentaar van diverse experts. Zo maak je een mooie tijdreis tussen wat er nu overgebleven is en hoe het er (zeer waarschijnlijk) uit heeft gezien met allerlei kleurige pracht en praal. Per tour staat de tijdsduur en het aantal stops vermeld en er wordt netjes ondertiteld in meerdere talen. Via een kaart van de locatie kun je heen en weer navigeren tussen stops. Het grootste deel van de tours zit achter een betaalmuur, maar de tempels en de Thermen van…

Goed of slecht. Het is lastig aan hackinggadgets een label te hangen. Dat hangt af van je standpunt en het beoogde gebruik. Een goed voorbeeld is ons Capito-project, een hotspot met een captive-portal op basis van een Pi Pico W. Je kunt Capito gebruiken als digitaal pamflet om bij bijvoorbeeld internetcensuur-onafhankelijke informatie te verspreiden − maar het laat ook zien hoe makkelijk het is om illegaal naar toegangsgegevens te phishen als wifigebruikers niet op hun hoede zijn. Hard-en software zijn in beide gevallen hetzelfde, alleen de inhoud die via de Pico wordt verspreid maakt het verschil. De Raspberry Pi Pico is met acht tot negen euro veel goedkoper dan de bekende Raspberry Pi-en Raspberry Pi Zero-minicomputers, maar hij valt dan ook in een heel andere categorie. De Pico is meer…

De Raspberry Pi 400 straalt een heel speciale charme uit die herinneringen oproept aan de glorieuze dagen van de Commodore 64 en andere homecomputers. De compacte toetsenbord-behuizing bevat een single-board-pc met de prestaties van een Raspberry Pi 4 en vier GB RAM. De toetsenbord-pc is ideaal voor je eerste stappen met Kali Linux, want je hoeft alleen nog een voeding, monitor en eventueel een muis aan te sluiten en je kunt er meteen op los hacken. Ook een andere Pi die je misschien nog hebt liggen, kun je gebruiken om met Kali aan het hacken te slaan, want Kali Linux draait op alle generaties van de Raspberry Pi en de Raspberry Pi Zero, maar niet op de Pi Pico. Als je de grafische gebruikersinterface wilt gebruiken, raden we een Raspberry…

Heb je tien, twintig of zelfs vijftig terabyte nodig, of zijn twee of drie voldoende? Hoe meer opslagruimte je nodig hebt, des te meer het de moeite loont om na te denken over geschikte schijven. NAS-schijven kosten meestal aanzienlijk meer per terabyte dan eenvoudige harde schijven voor desktopcomputers, maar die laatste zijn niet geschikt voor een permanent draaiende NAS. Er zijn betere manieren om geld te besparen bij het kopen van een schijf. In veel gevallen groeit het aantal bestanden op een NAS gestaag, maar niet snel. De meeste gebruikers kunnen hun persoonlijke behoeften goed inschatten. Bij het vervangen van bestaande schijven is het eenvoudig een kwestie van rekening houden met een extra groei van bijvoorbeeld 10 procent per jaar voor de komende vijf jaar. Dan vallen de schijven buiten…

De USB4-specificatie is niet zo nieuw meer: de standaardisatiecommissie van het USB Implementers Forum (USB-IF) heeft die in 2019 al aangenomen. In tegenstelling tot eerdere usb-versies kwamen de ontwerpers niet met een volledig nieuwe technische basis, maar gebruikten ze Thunderbolt 3 als basis en verfijnden ze dat alleen om hubs te ondersteunen [1]. Beide standaarden leveren daarom tot 40 Gbit/s. Het grootste verschil: bij USB4 is het aansturen van DisplayPort-monitoren of het doorsturen van PCIe-signalen slechts optioneel, terwijl Thunderbolt dat verplicht stelt. Compatibele hostcontrollers zijn te vinden in alle gangbare mobiele processors van AMD (vanaf Ryzen 6000), Apple (vanaf M1) en Intel (vanaf de 12e Core i-generatie). Ze kunnen echter alleen worden gebruikt in duurdere laptops omdat de universaliteit van de USB4-interface het systeemontwerp complexer en dus duurder maakt. Het…

De Framework-laptops zijn door hun modulaire ontwerp relatief eenvoudig te upgraden, repareren en met verwisselbare aansluitingen aan te passen aan de behoeften van de gebruiker. De fabrikant biedt de moederborden daarom ook los aan in zijn eigen online winkel. Die kun je niet alleen in een laptop gebruiken, maar ook in een behuizing als minipc. Framework levert een sjabloon voor 3D-printers voor de behuizing. Een iets chiquere versie wordt gemaakt door Cooler Master en is sinds 2023 op de markt onder de fantasievolle naam Mainboard Case voor ongeveer 45 euro. We hebben de technologie van de Framework Laptop 13 (2023) met Core i7-processor in die behuizing geïnstalleerd [1]. HARDWARE SELECTEREN Bij gewone mini-pc barebones zoals de Intel NUC (nu van Asus), Gigabyte Brix en Zotac ZBox hoef je alleen RAM…

Als je je netwerk alleen gebruikt om een matig snelle internetverbinding overal in huis te kunnen benutten, hebben de wifiversie Wi-Fi 6 en gigabit-ethernet via een netwerkkabel al genoeg reserves. Maar 100 Mbit/s, wat zeker nog niet overal in Nederland en Belgie beschikbaar is, is pas het begin: internet via kabel of glasvezel biedt al 1000 Mbit/s of meer en heeft nog veel ruimte voor verbetering in de komende DOCSIS 4.0-en XGS-PON-versies. Die bieden een piekdatasnelheid van 10.000 Mbit/s, wat overeenkomt met 10 Gbit/s. Natuurlijk heb je dat soort snelheden niet nodig voor alleen wat internetten en 4K-streaming. Maar voor sommigen kan het nooit snel genoeg zijn, zoals voor videoproducenten en softwareontwikkelaars die constant gigabytes grote video’s of images van virtuele machines via het netwerk versturen. De nieuwste wifi-incarnatie Wi-Fi…

Vergeet de vooroordelen over gamen onder Linux. Het is al een tijd niet meer zo dat het een onhandige aangelegenheid is waarbij je je interesse om Linux te gebruiken al verliest door de emulatielaag te moeten configureren via de commandline. Dat vervelende klusje wordt nu geregeld door de launcher (zie het volgende artikel), zodat het installeren nauwelijks moeilijker is dan onder Windows. Bovendien liggen de prestaties, afhankelijk van de game, zelfs op hetzelfde niveau. Dat is goed nieuws voor iedereen die Windows de rug wil toekeren, maar vooral voor gamers. In principe is elke moderne Linux-distributie geschikt voor gaming, dus veel van wat hier en in de andere artikelen in deze serie wordt beschreven, geldt ook voor een eventuele andere distributie die je zou kunnen kiezen. Sommige distributies zijn echter…

ALGEMEEN ? Waar kan ik de componenten voor het bouwvoorstel kopen? Is er een winkel waar ik het complete systeem kan bestellen? ! We hebben geen deals met webshops om het complete systeem aan te bieden. Je kunt verwijzingen naar verkooppunten vinden via de link op de volgende pagina (of bij het oorspronkelijke artikel) of zelf op zoek gaan naar verkooppunten via prijsvergelijkingssites. Let daarbij op de typeaanduiding, want onze metingen en instellingen zijn alleen van toepassing op de exacte combinatie van componenten en niet voor afwijkende uitvoeringen of edities. OPSTARTPROBLEMEN ? Alles is volgens de instructies gemonteerd, maar de pc wil niet opstarten. ! Controleer of alles goed vastzit en alle stekkers zijn aangesloten – niet alleen onderdelen zoals grafische kaarten en RAMmodules, maar zeker ook alle kabels. Zit…

De zilverkleurige 14-inch Acer Chromebook Plus 514 oogt chique met een deksel dat voor driekwart een mat streeppatroon heeft. Twee kleine rubberen uitsteeksels op het deksel tillen de behuizing iets op voor een betere airflow en ergonomie. De behuizing heeft wel last van veel flex in het deksel en midden boven het toetsenbord. Links zitten een type-C en type-A usbpoort plus HDMI, rechts nog een type-C usb-poort en headphonejack. De usb-poorten hebben allemaal 5 Gbit/s. De camera heeft voldoende licht nodig, anders wordt het beeld al snel korrelig. De kleuren zijn wat flets. Het toetsenbord typt comfortabel en heeft een instelbare verlichting. De laptop voelt tijdens gebruik lekker vlot aan. De accu houdt het lang vol en in combinatie met het 16:10-display kun je vele uren productief aan de slag.…

VIERKANTE METER kck.st/3MrqDMt • vanaf € 65 Afstanden meten met laser is makkelijk en snel. De M-Cube is een handig modulair meetsysteem, waarbij je de kleine basiskubus met aanraakscherm, een enkele laser en knop op drie extra modules kunt klikken. Er is een module met een waterpas en extra laser, een met een roller voor onregelmatige vormen en rood lasergrid voor meer zichtbaarheid en handig uitlijnen, en een smart planner die met een handige joystick als bediening in 8 richtingen en in 360 graden kan meten. Die module kan meteen als extra accupack dienen met 2 AA-batterijen. De basiskubus heeft een 900 mAhaccu die 90 dagen stand-byen12uurcontinumeten biedt, of 2 weken regelmatig meten. Hij weegt 80 gram en meet tot 50 meter. Laden gebeurt via een magnetisch dock of USB-C.…

Voor een leuke uitdagende game hoef je niet altijd meteen je portemonnee te trekken: The Finals is een snelle free-to-play shooter die voor diverse gamingplatformen te krijgen is. De game biedt zoals zoveel free-toplay games uiteraard wel optische leukigheden voor kleine bedragen als je dat zou willen, maar geld uitgeven is absoluut niet te geforceerd en geen must. De setting is een gameshow waarin teams van 3 man sterk het tegen elkaar opnemen op grote speelvelden in diverse wereldsteden: steel geld en parkeer dat in kluizen die op een aantal plekken op het speelveld staan. De acties van de teams worden voorzien van commentaar (gelukkig wel uit te zetten) van de tv-commentator. Je hoeft niet alleen maar te lopen en zelf te springen om je over het grote speelveld te…

Een usb-poort is niet alleen handig, maar ook gevaarlijk. BadUSB-apparaten kunnen via die poort de computer overnemen en gegevens stelen. Dat is technisch ingewikkelder dan het verspreiden van een trojan op een usb-stick, maar ook veel geniepiger. De trojan op een stick kan worden onderschept door het antivirusprogramma, maar tegen BadUSB kan het weinig doen. De categorie BadUSB omvat apparaten die handig gebruik maken van de mogelijkheden van usb voor IT-aanvallen. Als je bijvoorbeeld een toetsenbord aansluit, selecteert het besturingssysteem dankzij plug & play automatisch een geschikt stuurprogramma en kun je meteen willekeurige commando’s intypen. Als een BadUSB-apparaat zich voordoet als een toetsenbord, kan het dat ook. Het bekendste is de USB Rubber Ducky van Hak5 (zie de link op de laatste pagina van dit artikel). Als je die op…

Er woedt momenteel een ware materiaalstrijd tussen de grote bedrijven die generatieve AI-modellen ontwikkelen, zoals grote taalsystemen als ChatGPT. Door die AI-hype zou het toch al hoge energieverbruik van internationale datacentra nog sneller kunnen stijgen. Het trainen van grote AI-modellen vereist ongekende hoeveelheden rekenkracht. Het Amerikaanse bedrijf Nvidia is van plan is om tegen eind 2024 meer dan 2 miljoen AI-rekenversnellers van het nieuwste type H100 Hopper te verkopen. Als die allemaal op volle kracht zouden draaien, zouden ze ruim 1,6 gigawatt verbruiken – meer dan de grotere kernreactoren kunnen leveren. Naast Nvidia zetten verschillende andere bedrijven AI-versnellers op de exploderende markt. Momenteel zijn er verschillende AI-supercomputers in aanbouw voor prijzen van meer dan 1 miljard euro per stuk. Er zijn echter ook aanwijzingen dat de huidige ontwikkeling zich op…

Veel NAS-apparaten – en dan met name de goedkopere modellen – zijn standaard voorzien van heel weinig RAM, bijvoorbeeld 1 of 2 GB. Dat is voldoende voor de kerntaak van een NAS als centrale gegevensopslag in een (thuis)netwerk, maar als je een database, een virtuele machine of Docker-containers op de NAS wilt draaien, wil je vaak meer. En dat is niet eens duur: een 8 GB geheugenmodule is al te koop voor minder dan 20 euro. Sommige NAS-systemen kunnen heel eenvoudig en goedkoop worden voorzien van extra RAM. Je opent de behuizing, plaatst een extra geheugenmodule of vervangt de bestaande door een met een hogere capaciteit en sluit de behuizing – en klaar. Dat is echter niet bij elke NAS zo eenvoudig. Bij sommige is het geheugen bijvoorbeeld vastgesoldeerd en…

De nieuwe ASUS ExpertWiFi-familie van draadloze netwerkproducten is dan het bekijken waard. Die omvat oplossingen voor elke situatie, zoals een wired VPN-router, PoE+-switch, PoE-accesspoint en all-in-one accesspoint. In dit artikel behandelen we het ASUS ExpertWiFi EBM68 zakelijk meshsysteem. Hoe configureer je zo’n netwerk voor veel verschillende gebruikers of bezoekers die je een veilig internet wilt bieden? NIEUW NETWERK AANMAKEN Met de ExpertWiFi-app configureer je een nieuw netwerk door een qr-code op de router te scannen en het wifi in te stellen (SSID en wachtwoord). Daarna kun je een gastportaal aanmaken dat gasten als eerste te zien krijgen als ze op het draadloze netwerk inloggen, of een gastennetwerk instellen voor toegang tot het netwerk (bijvoorbeeld de gasten op een terras). Maar je kunt ook een SSID aanmaken voor medewerkers (voor bijvoorbeeld…

AMD kondigde begin 2023 de Ryzen 7000 aan. Daarmee werd ook een nieuw naamgevingsschema geïntroduceerd dat de onderliggende technologie van de cpu’s verhult. Deze nieuwe processors met 7040-nummers bevatten Zen 4-kernen en AI-units. De Ryzen 7035-serie van AMD is een nieuwe oplage van de Ryzen 6000-generatie die begin 2022 is verschenen en de Ryzen 7030 is een refresh van de Ryzen 5000, die al in 2021 debuteerde. Door deze nieuwe benamingen kon je al in het voorjaar van 2023 de eerste Ryzen 7000-laptops kopen, maar dit waren aan de ene kant oudere modellen waar nu een Ryzen 7030/7035 in was geïnstalleerd, en daarnaast een paar gaming-laptops met Ryzen 7040H (45 watt Thermal Design Power, TDP). De betere efficiëntie die de 4-nanometer structuurbreedtes zouden kunnen leveren kwam daarin nauwelijks uit de…

NAS-apparaten voor thuisgebruikers en kleine bedrijven hebben vaak een duide lijke en eenvoudige interface en bediening. Hoe naadloos gaan die kwaliteiten over op de apparaten voor grote be drijven? In principe zijn onze zakelijke en thuisoplossingen hetzelfde. De schaal en diepte van bepaalde functionaliteiten, zoals het centrale managementsysteem kunnen enigszins verschillen. Toch hechten alle systeembeheerders waarde aan een interface die doordacht is ontworpen en intuïtief werkt, zonder dat ze een command-cheatsheet of allerlei documentatie hoeven door te nemen. Het belangrijkste is echter dat we een product ontwikkelen dat door professionals wordt gebruikt. Bij NAS-apparaten voor grote bedrijven kan er nog steeds een nadruk op gebruiksvriendelijke interfaces en eenvoudige bediening zijn, maar er zijn een aantal belangrijke verschillen en extra overwegingen. Ten eerste de schaalbaarheid: NAS-apparaten voor grote bedrijven moeten het…

Als het over pc-gaming gaat, denken de meeste mensen automatisch aan Windows. Dat gaat zo ver dat gamestudio’s zelfs alleen pc als platform opgeven als ze eigenlijk Windows bedoelen. Gamen onder Linux is nog steeds een nichemarkt, maar in veel gevallen is het gamen onder Linux net zo eenvoudig als onder Windows. Met een beetje geluk werkt het kopen, installeren en opstarten van grote en kleine games niet anders dan onder Windows. Als launchers alleen Windows-versies bieden, vullen gratis opensourcetools het gat op en bieden soms zelfs voordelen. Een handvol gratis spellen is in het soft-warebeheer van bijna elke grote Linux-distributie beschikbaar en kun je direct installeren. Die variëren van een beetje tijdverdrijf met Sudoku, Patience en Minesweeper tot de Minecraft-kloon Minetest en de shooters Xonotic en Sauerbraten tot het…

Geen enkel modern netwerk kan werken zonder broadcasts – berichten aan iedereen. Ze verzenden adresinformatie zodat netwerkdeelnemers – zoals internetrouters en laptops – gegevens gericht naar elkaar kunnen sturen. Broadcasts en hun afgeleide multicasts kondigen ook diensten aan zodat clients bijvoorbeeld automatisch printers, netwerkopslag, mediabronnen en-uitvoerapparaten kunnen vinden. Broadcasts en multicasts lopen over de ethernetkabel min of meer langs elkaar heen omdat ze op volle snelheid verstuurd worden (1000 Mbit/s en meer). Dat is bij wifi anders: accesspoints verzenden broadcast-en naar broadcasts omgezette multicastframes bewust met zeer lage datasnelheden (vroeger ½ Mbit/s, nu meestal 6 Mbit/s tenzij anders geconfigureerd). De reden daarvoor is ten eerste dat oudere clients ze ook moeten kunnen ontvangen en ten tweede dat stations aan de rand van de radiocel met een zwakke verbinding ze betrouwbaar…

HPE biedt dit op basis van een open, full-stack AI-native architectuur die een uitgekiende mix van software en infrastructuur bevat die speciaal is ontworpen om de AI-levenscyclus te versnellen. Het nieuwe aanbod verlaagt de barrières van IT en levert AI-native oplossingen waarmee organisaties hun AI-modellen effectief kunnen trainen, tunen en inferencen, van edge tot cloud. AI IN HET KORT De basis van artificiële intelligentie, oftewel AI, kun je opdelen in de volgende lagen: — kunstmatige intelligentie: elke techniek die een machine in staat stelt om een taak op een mensachtige manier op te lossen. — machine learning: algoritmen waarmee computers kunnen leren van voorbeelden zonder geprogrammeerd te zijn. — kunstmatige neurale netwerken: op de hersenen geïnspireerde modellen voor machine learning. — deep learning: het gebruik van diepe kunstmatige neurale netwerken…

Als het gaat om het beveiligen van online accounts, herhalen experts voortdurend het mantra: ‘Gebruik sterke wachtwoorden’. Maar ook zij zien vaak over het hoofd dat zelfs een veilig wachtwoord geen absolute bescherming tegen cybercriminelen biedt. Want als het eenmaal gestolen is, kunnen dieven toegang krijgen tot het account in kwestie en iedereen aan wie de toegangsdata verkocht zijn. In dergelijke scenario’s biedt risicogebaseerde authenticatie (Risk-Based Authentication, RBA) bescherming. De procedure probeert vast te stellen of een inlogpoging daadwerkelijk afkomstig is van de legitieme gebruiker van een account, of dat aanvallers proberen in te loggen met buitgemaakte inlog-gegevens. Want dat is een zeer reëel gevaar: elke dag worden webdiensten op internet gehackt en inloggegevens op grote schaal buitgemaakt. In de praktijk merken de gebruikers daar vaak niets van. Bij phishing…

PS5 MET DOLBY ATMOS ? Hoe kan ik games met 3D-sound van de Play-station 5 afspelen op mijn AV-receiver? ! Tot nu toe geeft de PS5 via HDMI alleen surroundsound door in 5.1 of 7.1, maar nog geen echte 3D-formaten die plafondluidsprekers gebruiken zoals bijvoorbeeld een Dolby Atmos-systeem dat doet. Voor televisies of een koptelefoon die je aansluit op de jackpoort van de controller is er alleen een binauralemodus. Die simuleert 3D-geluiden via stereospeakers. De resultaten zijn echter gemengd. Sony test momenteel de ondersteuning van Dolby Atmos in een bètafirmware voor de PS5. Daarmee kan het geluid van de PS5 worden doorgestuurd als Dolby Atmos-stream naar AV-ontvangers en soundbars. Het gamegeluid is daarmee echter niet noodzakelijk driedimensionaal. Als de games geen gebruik maken van Sony’s Tempest 3D-audio-engine, blijven de plafondluidsprekers…

Lenovo ThinkStation P8 met AMD Ryzen Threadripper Lenovo komt met de nieuwe ThinkStation P8 tower-workstation die wordt voorzien van de nodi-ge rekenkracht door processors uit de AMD Ryzen Threadripper PRO 7000 WX-serie en Nvidia RTXgpu’s. De ThinkStation P8 is ontworpen voor de meest uitdagende workloads: van data-intensieve workstreams tot realtime grafische toepassingen of AI-modelontwikkeling. Het verbeterde thermische ontwerp, ontwikkeld in samenwerking met Aston Martin, stelt je in staat om krachtige AMD-cpu’s en professionele Nvidia RTXgpu’s sneller te laten werken en langer te kunnen gebruiken. Je hebt de beschikking over 96 cores en 192 threads, perfect voor veeleisende omgevingen zoals BIM-workflows (Building Information Modelling), softwareontwikkelingsprojecten of product lifecycle management. De ThinkStation P8 wordt geleverd met een scala aan opslag-en uitbreidingsmogelijkheden die flexibele en op maat gemaakte configuraties mogelijk maken, bijvoorbeeld tot…

Het is zover: na maanden van informatie-hype heeft Intel het startsein gegeven voor de nieuwe generatie Meteor Lake processors. Het is de eerste serie processors die niet langer Core i heet, maar Core Ultra. Meteor Lake is Intels eerste cpu-serie die het Intel 4 fabricageproces gebruikt. Met deze stap breekt de fabrikant bovendien met een aantal tradities. Intel probeert niet meer langer om maximale prestaties te forceren, maar legt de focus op efficiëntie. Voor het eerst sinds de introductie van het achtervoegsel H in 2014 (Core i-4000HQ, Haswell) zit de thermal design power (TDP) van de meeste H-modellen onder de 45/47 watt. De Core Ultra 7 165H heeft bijvoorbeeld een TDP van 28 watt. Dergelijke cpu’s hadden tot voor kort het achtervoegsel P. Laptopfabrikanten kunnen zelf bepalen of de tijdelijke…

De voorganger van de T9, de T7, is nu al meer dan drie jaar oud. Het grootste verschil is de snellere USB 3.2 Gen 2x2-interface van 20 Gbit/s van de T9. Samsung gebruikt daarvoor de ASMedia-chip ASM2364 in de T9, die PCIe 3.0-ssd’s via vier lanes verbindt. Waarschijnlijk zit daar weer de DRAM-loze Samsung SSD 980 op aangesloten. Bij een test met grote bestanden haalde de T9 een leessnelheid van 2016 MB/s, terwijl het schrijven iets langzamer ging met 1856 MB/s. De snelheid via oudere usb-aansluitingen was naar verwachting, het energieverbruik maximaal 5,6 watt. De rubberen coating van de ssd beschermt tegen het vallen van een hoogte tot drie meter, maar hij is niet waterdicht en trekt vuil en stof aan. De hoofddirectory van de ssd bevat encryptiesoftware voor macOS…

Een van de populairste hacking-gadgets die de ogen van hackers laat twinkelen is de WiFi Pineapple van Hak 5 (zie de link bij dit artikel). Die speciale router met aangepaste OpenWRT-firmware neemt pentesters en cyberschurken bij het aanvallen van wifinetwerken veel werk uit handen. Het apparaat biedt een moderne webinterface waarmee je velerlei wifiaanvallen kunt uitvoeren met een druk op de knop. Om je eigen netwerken te controleren op gaten in de beveiliging heb je ook genoeg aan een simpele Raspberry Pi, maar omdat de hier gedemonstreerde aanvallen iets meer rekenkracht vergen, kun je het beste een Raspberry Pi 3 of nieuwer nemen. Als het aankomt op hacken en pentesting, is Kali Linux de beste keuze. Die is de basis voor de volgende stappen. Voor dit project moet je daarom…

Zakelijke brieven, kopieën van documenten, vakantievideo’s of programmeerprojecten – als beheerder van een Synology-NAS kun je eenvoudig een back-up maken van die en andere waardevolle digitale items. De online shop van Synology biedt zelfs meerdere gratis back-uptoepassingen voor dat doel. Het proces is snel geschetst: je schat in hoeveel bestanden geback-upt moeten worden, stopt een harde schijf met voldoende capaciteit in een vrije sleuf, configureert die als een apart volume en sluit nog een usb-station aan. Dat zijn de twee doelmedia voor de twee lokale back-ups. Om volledig te voldoen aan de 3-2-1 regel (drie back-ups in totaal, waarvan twee lokaal en één op afstand), koop je opslagruimte in een cloud of geef je vrienden of werknemers toegang tot het externe netwerk (private colocation) en stel je daar een derde…

Processorfabrikanten AMD en Intel willen het jaar 2023 waarschijnlijk zo snel mogelijk ver geten. Na de verrassende hausse van pc’s in 2020 en 2021, veroorzaakt door de toename van thuiswerken als gevolg van de lockdowns tijdens de pandemie, kelderden de verkoopcijfers van desktops en laptops. Er is nu hoop dat de verkoop in dit jaar weer zal stijgen. Er wordt verwacht dat nieuwe cpu-generaties de groei zullen stimuleren – vooral voor laptops. Naast snellere en efficiëntere cpu-kernen zullen toekomstige processors ook gespecialiseerde AI-rekeneenheden hebben. ANDERE PRIORITEITEN BIJ LAPTOPS Voor veel kopers van laptops is de ingebouwde processor niet (meer) het belangrijkste onderdeel. Dat komt doordat een goedkopere cpu van een oudere generatie met gemak veel dagelijkse taken aankan. Andere kenmerken kunnen daarom belangrijker zijn voor de beslissing welke laptop het…

Een paar grote gametitels werken niet op Linux: games die Easy Anti-Cheat gebruiken om valsspelen te voorkomen werken in theorie wel op Linux, maar de gamestudio’s moeten dat expliciet activeren. De ontwikkelaar van het wereldwijd populaire Fortnite, Epic Games, doet dat niet, dus hoewel de game op Linux draait, kun je het niet in multiplayer spelen. Een ander lastig geval: Starfield draait tot nu toe maar matig op Linux met Nvidia-kaarten. Voor dit soort en soortgelijke gevallen zijn er cloudgamingdiensten die de game op hun servers laten draaien. Je speelt het dan in de browser, volledig onafhankelijk van je eigen hardware en besturingssysteem. Er zijn grote verschillen in het aanbod aan games: bij sommige diensten zijn de games onderdeel van het abonnement (Xbox), terwijl je bij andere diensten de titels…

Al meer dan tien jaar start de overgrote meerderheid van alle x86-computers met een BIOS volgens de UEFI-specificatie. Opensource BIOS-alternatieven zoals Coreboot bestaan al 20 jaar. Ze zijn tot nu toe echter bijna alleen gebruikt op oudere of zeer gespecialiseerde computers. Coreboot draait ook op Chromebooks, maar die zijn niet geschikt om te gebruiken als configureerbare computers voor allerlei doeleinden. Sinds enkele maanden verkoopt het Poolse bedrijf 3mdeb het MSI PRO Z690-A DDR4 pc-moederbord met zijn eigen Coreboot-distributie Dasharo, waar vrij recente Intel-processors van de Core i-12000 Alder Lake-generatie op kunnen draaien. Daarmee kan iedereen nu een pc bouwen die zonder UEFI-BIOS opstart. VOORDELEN VAN COREBOOT Er zijn verschillende redenen om een UEFI-BIOS te vermijden. Sommige bedrijven willen zoveel mogelijk controle over een systeem hebben, bijvoorbeeld om ongewenste firmwarefuncties weg…

Verwijderbaar RAM-geheugen voor laptops is al jaren verkrijgbaar in SO-DIMM-formaat. Dat zijn compactere geheugenmodules die rekening houden met de beperkte ruimte in laptops – SO staat voor Small Outline. Technisch gezien zijn ze nauw verwant aan de grotere DIMM’s voor desktop-pc’s en ondergaan ze net als die bij elke generatiewisseling een kleine verandering wat betreft de positie van de bevestigingslipjes en de contactpunten. SO-DIMM’s hebben echter enkele beperkingen. De modules zijn bijvoorbeeld fundamenteel te klein voor bijzonder hoge capaciteiten. Als vier in plaats van slechts twee slots in een laptop dat moeten compenseren, moeten de ontwikkelaars van het apparaat ergens anders compromissen sluiten. Die extra slots vereisen meer oppervlak wanneer ze naast elkaar geplaatst worden of meer hoogte wanneer ze op elkaar gestapeld worden. Dat leidt niet alleen tot grotere…

De opensourcecommunity is ziedend: in het recente verleden hebben gevestigde softwarebedrijven met grote aantallen gebruikers de vrijheden van die gebruikers voor hun opensourceprojecten ingeperkt door hun licenties te wijzigen. Een prominent voorbeeld is het bedrijf HashiCorp, dat gespecialiseerd is in software voor cloudinfra-structuur en zijn kernproducten nu onder BSL v1.1 (Business Source License) heeft geplaatst – een formeel niet-open licentie. Daar kwam al snel een reactie op: de software is sindsdien geforkt als OpenTofu en staat nu onder auspiciën van de Linux Foundation. HashiCorp is niet het eerste bedrijf dat dit doet. Red Hat veranderde enige tijd geleden de positionering van CentOS als een gratis alternatief voor Red Hat Enterprise Linux (RHEL) en beperkte onlangs de vrijgave van de RHEL-broncode via een EULA (End User Licence Agreement). Elastic heeft ElasticSearch…

www.ct.nl/contact Wist je dat je tegenwoordig eenvoudig zelf je adres kan wijzigen? Ga naar www.ct.nl/adreswijzigen om je nieuwe adres door te geven. Het nieuwe adres wordt vervolgens automatisch in ons systeem gewijzigd. Telefoon We zijn er maandag tot en met vrijdag van 09.00 tot 17.00 uur om je vragen te beantwoorden. +31 (0)24-2027 825 E-mail Stel je vraag per e-mail aan een van onze servicemedewerkers. klantenservice@ct.nl ABONNEMENTSINFORMATIE c’t magazine kost € 8,99 per nummer. De abonnementsprijs is in Nederland € 79,00 en in België € 82,50 (10 nummers). Deze prijs geldt bij betaling per automatische incasso. Voor betaling via een (digitale) factuur geldt een toeslag van € 2,50. Je kunt eenvoudig een machtiging afgeven via www.magazineshop.nl/machtigen. Abonnementen worden automatisch verlengd, tenzij anders vermeld. Het opzeggen van een abonnement kan eenvoudig…

DE OPTIMALE PC Met onze nieuwe bouwsuggesties kun je je volgende pc samenstellen: een voordelige mini-pc voor op kantoor of een krachtige gamingmachine – afhankelijk van je wensen en eisen. We geven ook aan waar je op moet letten bij het kopen van nieuwe hardwarecomponenten. EINDELIJK OLED VOOR OP HET BUREAU OLED-monitoren zijn verkrijgbaar in diagonalen van 27 tot 49 inch. Sommige zijn gebogen, ze hebben allemaal rijke kleuren en geweldige contrasten, zijn kijkhoekstabiel en supersnel. We testen alle formaten en varianten, geven advies voor een aankoop en vertellen hoe je de beruchte burn-in kunt vermijden. BOVENDIEN BLUETOOTH-HEADSETS Bij videoconferenties is een goede microfoon noodzaak. Met een headset, oftewel een hoofdtelefoon met een microfoonarm, klink je veel helderder. En als die ook via bluetooth werkt en muziek er ook nog…