Inhoudsopgave van Editie 6 - 2023 - c't magazine

De laatste tijd heb ik vaak het gevoel dat er geen nieuws over IT meer is, maar alleen nieuws over kunstmatige intelligentie. Newstickers, blogs, sociale media en mijn RSS-reader staan er vol mee – zelfs in feeds die eigenlijk niets met IT te maken hebben staan termen als chatbots en GPT. Het is waarschijnlijk een kwestie van tijd tot Meta (voorheen Facebook) ook aankondigt dat het iets met AI, LLM of Transformer gaat heten. In c’t staat de laatste tijd ook ieder nummer wel wat over KI of ChatGPT. Ook in dit nummer: op pagina 76 staat een artikel waarin we ingaan op het feit dat taalmodellen zoals ChatGPT de wereld uitleggen zonder deze te begrijpen – met als hoofdvraag of semantisch begrip ook daadwerkelijk nodig is. Alle opwinding over…

Op het hoogtepunt van de videostreaminghype waren de diensten alleen maar bezig nieuwe content uit de grond te stampen en te jubelen over de steeds toenemende aantallen abonnees. Inmiddels is de grootste jubelstemming voorbij en is de kater in alle hevigheid uitgebarsten: niemand weet meer hoe het zo heeft kunnen escaleren en waar het geld is gebleven. Nu komt het erop aan de schade te beperken en een toestand te creëren waarmee men verder kan leven – en overleven. Het uiteindelijke doel is nu om in de toekomst winstgevend te opereren. Inmiddels beginnen ook de abonnees de impact van die ommekeer te voelen. Disneys CEO Bob Iger heeft gezegd dat hij wil terugkeren naar traditionele filmmarketing. Daarmee bedoelt hij dat Disney+ nieuwe bioscoopproducties pas zal streamen nadat die inkomsten hebben…

TOBODOCK ▷ 3inus.com • vanaf € 90 De Kebohub EE01 is meer-in-1. Om te beginnen is het een mechanisch toetsenbord met 87 toetsen (80%, TKL) met hot-swappable switches. Het toetsenbord kan zowel 3pins-als 5pins-switches aan, waardoor je veel keuze hebt in het customizen van je typgevoel met andere switches en keycaps. Standaard wordt de Kebohub EE01 uitgeleverd met blue switches voor zowel voelbare als hoorbare feedback. Het toetsenbord biedt instelbare toetsverlichting via 18 RGB-lichtmodi. Het bijzondere zit hem in de multipoorts-hub die achterop ingebouwd zit. Je krijgt drie USB-A poorten (5V/1,5A per poort) om diverse apparaten te laden of aan te sluiten, een USB-C poort (5 Gbit/s) en een HDMI 2.0-poort voor maximaal 4K met 60 Hz. De hub werkt onder Windows en macOS. LANGE IJSTIJD ▷ kck.st/40tOQGt • vanaf…

TCHIA ▷ Kepler Interactive / Awaceb • € 30 • Windows, PS4/5 De actie-adventure Tchia is in elkaar gezet door een klein ontwikkelteam wiens oprichters afkomstig zijn uit Nieuw-Caledonië, een Frans overzees gebiedsdeel met een bijzondere status. De cultuur, looks en de taal zijn heel mooi verweven in de game, wat zorgt voor een unieke (tropische) sfeer. Je speelt als de jonge meid Tchia, wiens vader voor je neus wordt ontvoerd door de handlangers van de boosachtige heerser Meavora. Tijdens de ontvoering merkt Tchia dat ze speciale krachten heeft, die haar bijzonder goed van pas komen. Ze kan namelijk soul jumpen: ze kan zowel objecten als dieren overnemen. Een kat overnemen geeft je nachtzicht, een hond laat je graven naar verborgen schatten. Om je wat sneller door de fikse open…

Om een wificamera met een ESP32-CAMmodule in gebruik te nemen hoef je allang geen microcontrollerdiploma meer te hebben – maar alleen een usb-kabel en een browser. Het meeste werk zul je moeten besteden aan een fatsoenlijke behuizing voor die goedkope camera. In het onderstaande geven we kooptips en drie opties voor de firmware – twee voor het gebruik als webcam en een om een analoge watermeter digitaal uit te lezen. Voor het eerste begin is een pakket aan te raden dat vaak als ontwikkelingskit of AI-Thinker-kloon wordt aangeduid. Hij bestaat uit twee op elkaar gestoken prints. De ESP32-CAM-module bevat aan de ene zijde de camera-aansluiting, een microSDkaartslot en een als flash omschreven led. Aan de achterzijde zit de ESP32-chip met een resetknop en een aansluiting voor externe wifiantennes. KOOPADVIES De…

Een centraal dashboard maakt het in één netwerk samenvoegen van apparaten op verschillende locaties een stuk makkelijker dan met andere VPN-oplossingen zoals WireGuard, Open-VPN en IPsec. Het gebruiksgemak doet denken aan eerdere one-click-VPN’s zoals Hamachi. ZeroTier verwijdert de typische drempels van VPN’s en automatiseert het proces op een zodanige manier dat de beheerder zich volledig kan concentreren op het verbinden van de apparaten. De software neemt het beheer van de cryptografische sleutels op zich, bouwt de tunnel op en verhelpt automatisch tegenwerkende adresvertalingen (NAT) in routers. ZeroTier bestaat sinds 2013, het gelijknamige bedrijf uit Californië heeft inmiddels een brede fanbase die bestaat uit netwerkspecialisten, gamers en hobbyisten. Een ontwikkelaar van IBM demonstreerde begin dit jaar in een blog hoe hij de tool gebruikt (zie de link op de laatste pagina).…

WELKE SLEUTELS WAARVOOR? ? c’t-KeyFinder leest oude sleutels uit, maar welke sleutels kan ik gebruiken voor welke nieuwe installaties? ! Windows 10 en 11 accepteren alle sleutels die oorspronkelijk bij Windows 7, 8, 8.1, 10 of 11 hoorden – maar de editie moet wel overeenkomen. De tabel laat zien wat de belangrijkste edities voor thuisgebruik, Home en Pro, accepteren. Merk op dat de namen precies moeten overeenkomen met de opgegeven spelling: Windows 10 Home is een andere editie dan Windows 10 Home N. Elk van de twee edities heeft zijn eigen sleutels en accepteert die van de andere niet. En dat geldt ook voor de voorgangersleutels: met een sleutel voor Windows 7 Home Premium kun je Windows 10 Home installeren, maar Windows 10 Home N niet. Lees meer over Microsofts…

In het vorige artikel hebben we drie opensourcetools voor remote beheer genoemd: RustDesk, MeshCentral en Remotely. Wat ze allemaal gemeen hebben is dat je een server nodig hebt om clients bekend te maken, een webinterface te bieden of als relay te fungeren en gegevens door te sturen. Je moet wat werk investeren, maar in ruil daarvoor heb je complete controle over je gegevens en blijven je beperkingen of irritante advertenties bespaard die je continu aansporen een betaald abonnement te nemen. Als je in je familie of vriendenkring de oplosser van pc-problemen bent en TeamViewer of Any-Desk kent, is RustDesk de snelste manier om je weg te vinden. Ook het installeren van de serversoftware werkt daar makkelijkst bij, waarbij een versleutelde point-to-point verbinding tot stand wordt gebracht tussen de helper en…

Een Windows-installatie bevindt zich meestal op C: en als je dat station opent met Verkenner, zie je de vijf standaardmappen in de hoofdmap: Gebruikers (bevat submappen voor elk gebruikersaccount dat je hebt aangemaakt), PerfLogs (indien ingeschakeld: rapporten van de beheertool Prestatiemeter), Program Files (64-bit toepassingen), Program Files (x86) (32-bit toepassingen) en Windows (bevat in wezen Windows zelf). Direct op C: (evenals in C:\Gebruikers\<accountnaam>) vind je ook zeer speciale mappen. Om ervoor te zorgen dat Verkenner die toont, vink je bij de Verkenner-opties op het tabblad Weergave ‘Beveiligde besturingssysteembestanden verbergen (aanbevolen)’ uit en stel je de optie ‘Verborgen bestanden en mappen’ verder naar beneden in op ’Verborgen bestanden, mappen en stations weergeven’. Het gaat in dit artikel niet over alles wat je dan vervolgens te zien krijgt, maar alleen over de…

Als je downloads via websites wilt controleren op malware, moet je de HTTPS-encryptie doorbreken. Die TLS-inspectie is technisch niet triviaal, maar gelukkig bieden moderne firewalldistributies (zie de tabel in het voorgaande artikel) al de vereiste functies. We laten met OPNsense als voorbeeld zien hoe een webproxy met TLS-inspectie kan worden opgezet. We gaan ervan uit dat OPNsense al geïnstalleerd en ingesteld is voor gebruik als een dualstack-router. Bewaar die configuratie via ‘System / Configuration / Backups’. Dat maakt het makkelijker om opnieuw te beginnen als je per ongeluk ergens neemt in dit artikel een verkeerde afslag. Het modem is aangesloten op een van de netwerkinterfaces van de firewall en brengt de internetverbinding tot stand. Als alternatief kan de verbinding ook geleverd worden door een upstreamrouter zoals een Fritzbox. De tweede…

Nintendo repareert Joy-Concontrollers buiten garantie Sinds de lancering van de Nintendo Switch-gameconsole in 2017 is er een probleem met de controller(s), die als het ware op hol slaan. Het zure daarbij is dat het Switch-gebruikers vaak niet lukte om de controllers die last hebben van het defect gratis te laten repareren door Nintendo – zelfs niet als de controllers nog netjes binnen de garantieperiode vielen. Ook is het probleem met de controllers bij de nieuwere Nintendo Switch Lite niet opgelost. In totaal kwamen er tienduizenden klachten binnen over de controllers, en consumentenorganisaties zochten het hogerop bij de Europese Commissie. De Europese Commissie en de toezichthouder ACM melden nu dat er een akkoord is bereikt met Nintendo. Het Japanse bedrijf gaat de defecte Switch Joy-Concontrollers zowel binnen als buiten de garantie…

De Elite 4 worden bediend via fysieke knoppen op elke oordop. Ze zijn compatibel met Bluetooth 5.2 en ondersteunen de AptXen SBC-codecs, maar geen AAC. Dat betekent dat de geluidskwaliteit voor iPhonegebruikers beperkt is. De accuduur varieert van 5,5 uur met ANC aan tot 7 uur met ANC uit, met een aanvullende 16,5 tot 21 uur in de case. Opladen duurt ongeveer 3,5 uur vanaf leeg en 10 minuten opladen zorgt ervoor dat je een uurtje muziek kunt luisteren. De intuïtieve Jabra Sound+-app biedt een hele reeks opties. Je kunt de ANC en HearThrough aanpassen, kiezen uit verschillende geluidsprofielen of je eigen profiel aanmaken De ruisonderdrukking van de Elite 4 oordopjes presteert redelijk goed en kan worden aangepast via de app. Al met al leveren de Jabra Elite 4 oordopjes…

Met een c’t abonnement krijg je: • Uitgebreide onafhankelijke tests, diepgaande achtergronden en workshops op niveau• Verrassende onderwerpen om je kennis te verbreden• Toegang tot de digitale versies en pdf’s om te archiveren Ontvang 10x c’t magazine van €85,- voor €55,- Abonneer je nu via www.ct.nl/abo of bel naar +31 (0)24 2027 825 Deze actie is geldig t/m 27 juni 2023 of zo lang de voorraad strekt. Je abonneert tot wederopzegging en voor ten minste de actieperiode van 10 nummers. Na afloop van de actieperiode geldt de reguliere abonnementsprijs en is het abonnement per kwartaal opzegbaar. Opzeggen is heel eenvoudig en kan via onze klantenservice. Inclusief de c’t app met digitale editie!…

De HPE ProLiant MicroServer Gen10 Plus v2 (om de volledige officiële naam te geven) is bedoeld voor die plekken waar een eenvoudige NAS niet volstaat en een uitgebreide 19-inch server te veel van het goede is. Deze MicroServer is bedoeld voor de meer willende thuisgebruiker, het thuiskantoor en de MKB-sector, waarbij meerdere personen bestanden moeten kunnen opslaan of gebruikers moeten worden beheerd. Dat het hier om een apparaat gaat dat voor (semi-)professioneel gebruik bedoeld is blijkt wel uit de aansluitingen: de zes usb-poorten (twee USB 3.2 aan de voorkant en drie aan de achterkant, evenals een USB 2.0), VGA en Displayport 1.1a voor het aansluiten van een monitor en maar liefst vier netwerkpoorten bevestigen het duale karakter. Daarnaast kun je de MicroServer uitbreiden via het PCIe 4.0 x16 lowprofile slot.…

De Raspberry Pi is onder andere prima geschikt als server en client voor vpn-diensten zoals OpenVPN en WireGuard, en voor de adblocker Pi-hole. Als vervanging voor de router thuis of als firewall voor het gastnetwerk is hij echter minder aantrekkelijk – niet alleen vanwege de op dit moment hoge prijzen, maar hij mist gewoon een tweede ethernetpoort. De NanoPi-serie van FriendlyElecs lijkt op het eerste gezicht al beter geschikt voor dergelijke doeleinden: compact, met twee ethernetpoorten en relatief goedkoop. Vooral de modellen NanoPi R2S en NanoPi R4S zijn als firewallbasis gewild, want terwijl veel andere boards alleen met de door de fabrikant gemaakte Linux-distributies werken, worden die twee al officieel door het opensource routerbesturingssysteem OpenWrt ondersteund. Dat bete-kent regelmatige updates voor de lange termijn, veel uitbreidingspakketten en een grote community…

Peer-to-peer-VPN’s werden bekend als een infrastructuur van netwerken voor het delen van bestanden. De technologie wordt echter al lang gebruikt bij toepassingen voor het verbinden van apparaten en servers op afstand via centrale dashboards. Dat onderscheidt ze van de gebruikelijke VPN’s. We introduceren Nebula, Twingate, Tailscale en ZeroTier. Nebula is gratis te gebruiken, de andere drie bieden gratis toegang voor kleine werkgroepen of een paar apparaten. Prijzen voor meer apparaten of netwerken beginnen bij een bescheiden 5 dollar per maand (zie de tabel). Een klassiek VPN geeft computers op afstand toegang tot een lokaal netwerk via een versleutelde tunnel. De systemen die op die manier in een netwerk zijn opgenomen kunnen met elkaar communiceren, maar dat verloopt altijd via de VPN-server. VPN-clients initiëren het opzetten van de tunnel zelf, dat…

De nieuwe ssd’s die momenteel uitkomen zijn bijna allemaal PCIe 4.0-varianten. PCIe 3.0 begint langzaamaan naar de achtergrond te verdwijnen en als je een nieuwe desktop-pc samenstelt, dan wordt het tijd om afscheid te nemen van PCIe 3.0, dat inmiddels al meer dan tien jaar oud is. Als je kijkt naar de snelheden en prijzen is dat ook geen moeilijke beslissing: ssd’s met PCIe 4.0 zijn niet alleen aanzienlijk sneller, maar soms ook goedkoper dan hun voorgangers. In de test hebben we Acer Predator GM7, Adata Legend 800, Apacer AS2280Q4U, de Corsair MP600 GS, Kioxia XG8 Client SSD, de Nextorage modellen G-Series en NEM-PA, Patriot P400 Lite, PNY CS2230, Sabrent Rocket 2230, Transcend MTE250H en Zadak TWSG3. Zij worden vergezeld door korte presentaties van oudere, maar nog steeds interessante ssd’s.…

Het onversleutelde internet behoort tot het verleden: webdiensten zijn allang overgeschakeld van HTTP (Hypertext Transfer Protocol) naar HTTPS (HTTP Secure), dat het klantenverkeer met end-to-end encryptie (Transport Layer Security, TLS, voorheen Secure Sockets Layer, SSL) beschermt tegen aanvallen door manipulatie en afluisteren. De grote aanbieders van beveiligingsoplossingen werken al lang met HTTPS-filters in hun apparaten, maar die functie wordt nu ook standaard in gratis opensource firewalls. De werkwijze is overal hetzelfde: de firewall fungeert als een opzettelijke man-in-the-middle. De verschillen zitten in hoe grondig de engines in het dataverkeer zoeken naar trojans en andere malware. In dit artikel lees je hoe een firewall een versleutelde sessie ‘openbreekt’, de inhoud scant en toch een geldige HTTPS-verbinding presenteert aan de browser. Daarnaast geven we een overzicht van firewalldistributies die je gratis kunt…

Als Linux een nieuw usb-apparaat detecteert, initialiseert de Udev-daemon met zijn complexe set regels de hardware, hij installeert de firmware en hij maakt apparaatbestanden aan. Door je eigen regels in te voeren, kun je ook zonder roottoegang een usb-stick beschrijven met een nieuwe Linux-distributie of hardware individueel configureren, zodat bijvoorbeeld een gamingmuis de gewenste knoptoewijzingen heeft voor je favoriete game. De taak van de Udev-daemon is het verwerken van door de kernel gedetecteerde hardwarewijzigingen volgens een set regels – dat betekent actie ondernemen wanneer een usb-apparaat wordt aangesloten of een harde schijf wordt verwijderd uit het wisselframe. De meeste van de meer dan 100 standaard geïnstalleerde regels wijzigen de toegangsrechten tot de door de kernel gedetecteerde hardware en zorgen er bijvoorbeeld voor dat gebruikers zonder rootrechten toegang krijgen tot dvd-stations,…

MINI-PC’S: STIL, ZUINIG, FLEXIBEL Mini-pc’s voeren alledaagse kantoortaken met gemak uit, zijn stil en nemen weinig ruimte in. Vaak kun je ze zelfs achter een monitor monteren. We testen zes van die werkpaarden, van tweedehands tot high-end, en geven een overzicht van de kenmerken waar je op moet letten. GOEDKOPE SATA-SSD’S PCIe-ssd’s zijn snel, goedkoop en passen in bijna elke pc – maar niet in allemaal. Voor sommige oudere pc’s zijn SATA-ssd’s namelijk de betere of enige keuze. We testen de huidige modellen en vergelijken hun prestaties bij verschillende capaciteiten. BOVENDIEN AFBEELDINGEN-AI GRATIS EN ZONDER CLOUD Een profielfoto voor Instagram, een koffie drinkende kat voor een presentatie of een emoji voor Twitch: Stable Diffusion maakt geweldige afbeeldingen uit slechts een paar woorden – gratis en lokaal. We leggen uit hoe…

Zie pag11, 13, en 147 IBM Model F-toetsenborden in modern jasje Het IBM Model F-toetsenbord werd in 1981 gelanceerd met de IBM PC en is voor velen een enorm fijne (retro) typervaring en ook het eerste toetsenbord waarop geleerd werd te typen. Het toetsenbord was oerdegelijk, en maakte gebruik van buckling-springs voor het kenmerkende typgevoel en geluid, en de toetsen lagen in een holling. Het is echter een schaars object geworden en werkt slecht samen met moderne pc’s vanwege de gebruikte connectors. Er bleken genoeg liefhebbers van het toetsenbord te zijn voor Model F Labs om het model in 2017 een relaunch te geven, waarbij er ook een compact model verscheen. Nu is er een tweede variant van de Model F, waarbij er verschillende lay-outs beschikbaar worden. De toetsenborden zijn…

Het momentum dat de ontwikkeling van Gnome sinds versie 40 te pakken heeft, wordt met de nieuwe versie 44 voortgezet. De talloze vernieuwde menu’s en geherstructureerde dialogen maken de nieuwe Gnome-versie aantrekkelijk, hoewel het voornamelijk om kleine veranderingen gaat. De verwijderde oude items hebben bijvoorbeeld plaatsgemaakt voor de nieuwe bestandsselectiedialoog met voorbeeldweergave. ALLEEN NOG MAAR GTK4 De ontwikkelaars hebben de laatste resten aan afhankelijkheden van de grafische bibliotheek GTK3 verwijderd uit de Gnomeshell, de centrale gebruikersinterface van de desktop. De Gnome-desktop is nu volledig gebaseerd op de GTK4-versie. Alleen applicaties die nog niet geport zijn, hebben nog GTK3 nodig. De GTK-bibliotheken leveren widgets en interfaces voor grafische programma’s. Een daarvan is de bestandsselectiedialoog (Gtk FileChooser). In tegenstelling tot de bestandsmanager gaf die vroeger de inhoud van mappen alleen als lijsten…

Nobara Linux gebruikt de Fedora-pakketbronnen en vult die aan met eigen repository’s. Het systeem bevat onder andere de Wine-en Proton-versies die nodig zijn voor gaming, maar biedt ook uitgebreide versies van creatieve software zoals de livestreaming-en opnamesoftware OBS Studio en de 3D-modellingtool Blender. Ook inbegrepen zijn codec-pakketten en propriëtaire Nvidia-drivers. Nobara 37 is gebaseerd op Fedora 37 en bevat een bijgewerkte kernel en software. Via de eenvoudige assistent kun je het uitproberen als live-omgeving. Na het starten van de standaard Nobara-versie kom je terecht op een aangepaste Gnome-desktop met Wayland als venstermanager. Een aantal uitbreidingen voor de Gnome-shell maken het voor nieuwkomers gemakkelijker om met de desktop aan de slag te gaan. Ze bieden de van Windows bekende werkbalk met een applicatiemenu onderaan in je scherm, met pictogrammen voor de…

ARCHIEF ARCHIEF ▷ discmaster.textfiles.com Via discmaster.textfiles.com kun je browsen door en zoeken naar oldskool computerbestanden van archive.org. Het is naar eigen zeggen een soort selectieve mirror, die de nadruk legt op oude media (afbeeldingen, audio en video) en shareware. De collectie is op het moment van schrijven ruim 51 TB groot. De website ziet er deels om stilistische redenen en deels vanwege de snelheid en compatibiliteit enorm retro uit: de site werkt zo ook goed (genoeg) in oudere (en alleen op tekst gebaseerde) browsers. Een lijstje met welke browsers erg goed tot echt niet meer fatsoenlijk werken staat netjes uitgeschreven. Cookies en tracking vind je ook niet terug. Nieuwe (oude) bestanden worden meteen doorklikbaar op de site, maar de zoekindex wordt maar één keer per dag bijgewerkt. JE EIGEN PLANEETCOLLECTIE…

Het idee achter meshwifi is duidelijk: zet je huis vol met wifistations om overal een sterk signaal en dus snel internet te hebben. In principe kan dat ook met goedkope repeaters als aanvulling op de door je provider geleverde wifirouter, maar dan moet je bij het wijzigen van het wifiwachtwoord of de netwerknaam twee of meer apparaten afzonderlijk opnieuw instellen, wat meer tijd in beslag neemt, meer gedoe is en de kans op overdrachtsfouten vergroot. Bij meshsystemen is dat eenvoudiger omdat je de wijzigingen op één plek uitvoert en die vervolgens automatisch worden doorgegeven aan alle draadloze stations. Bovendien zijn dergelijke sets beter op elkaar afgestemd: een wifirouter met de huidige Wi-Fi 6-standaard (IEEE 802.11ax, [1]) werkt het beste samen met een repeater die ook Wi-Fi 6 ondersteunt. Als beide…

De Raspberry Pi is een veelzijdig platform en veel beginners zetten met die efficiënte singleboard-computer hun eerste stappen in de Linux-wereld. Talloze tutorials en handleidingen op internet nodigen uit tot experimenteren, waardoor de kleine hobbycomputer het opeens opneemt tegen gevestigde merken met kant-en-klare NAS-producten, die filmverzamelingen uitserveren en vaak ook een armada aan (Docker-)containers voor webtoepassingen kunnen uitvoeren. Vaak leiden problemen als ‘ondervoede’ usb-schijven echter tot frustraties en wordt de Pi-NAS niet meer gebruikt. Bij onze test [1] van de hobbycomputer Odroid H3 viel op dat het platform door zijn SATA-poorten, 2,5Gbit-ethernet en een zuinige x86-cpu potentie heeft als NAS en thuisserver. We hebben de Odroid voorzien van twee 3,5-inch NAS-schijven met ieder 4 TB aan opslagruimte, een 240 GB NVMe-ssd en twee 4GB SO-DIMM’s. Op de website van de…

In de strijd om de prestatiekroon bij desktop-processors gaat het niet alleen om de verkoopcijfers, maar vooral om prestige. In het najaar van 2022 lanceerden AMD en Intel hun nieuwe cpu-generaties Ryzen 7000 Raphael en Core i-13000 Raptor Lake. Terwijl AMD met drie innovaties tegelijk kwam, zoals de Zen 4-architectuur, het AM5-platform en de 5-nanometerproductie, counterde Intel met meer kernen en hogere kloksnelheden. Aan het begin van dit jaar werden de topmodellen Core i9-13900KS Special Edition en Ryzen 9 7950X3D gelanceerd, die nieuwe prestatierecords moeten vestigen – vooral bij pc-games. Vergeleken met voor-ganger Core i9-13900K is de Special Edition de eerste x86-processor die tot 6 GHz mag klokken. Daarnaast staat Intel toe dat de Core i9-13900KS de toch al absurde vermogensgrens van 253 watt opvoert tot 320 watt met een…

Als je naar de actuele debatten over taalmodellen zoals ChatGPT luistert, zou je denken dat er nauwelijks grenzen zijn aan de mogelijkheden van de machinale taalverwerking. Of het nu gaat om een zakelijk rapport, een krantenartikel, een proefschrift of een roman – chatbots lijken alles te beheersen. Veel stemmen gaan ervan uit dat machinaal ge-genereerde teksten binnenkort de norm zullen zijn in plaats van door mensen geschreven teksten. Daardoor zou ook het verwachtingspatroon bij het lezen van teksten veranderen: door AI geproduceerde teksten zullen de regel worden, door mensen geschreven teksten de uitzondering. De AI-systemen hebben echter nog steeds ernstige tekortkomingen. Iedereen die experimenteert met ChatGPT komt fouten tegen. Het basisprobleem is dat de AI niet begrijpt waar hij het over heeft. Wat voor het menselijk brein semantische tekens zijn…

Een nieuwe Windows-licentie kopen voor elke nieuwe installatie? Daarmee zou je Microsoft zeker een groot plezier doen. Maar in verrassend veel gevallen is er geen reden voor zo’n investering. Je kunt gewoon een bestaande maar niet meer gebruikte licentie inzetten voor een nieuwe installatie. Ons script c’t-KeyFinder, geïntroduceerd in het vorige artikel, leest de daarvoor benodigde installatiesleutel uit door er systematisch naar te zoeken op je computers en schijven. Dit artikel legt uit welke informatie het script oplevert. BIOS-SLEUTEL Windows-installatiesleutels kunnen zich op twee plaatsen bevinden: in het BIOS en in het Register. Key-Finder doorzoekt beide. Eerst naar het BIOS. Wat gewoonlijk een BIOS-sleutel wordt genoemd, is een Windows-installatiesleutel in het gebruikelijke formaat (vijf keer vijf tekens met streepjes ertussen). Hij bevindt zich in de ACPI-tabel MSDM in de firmware…

Waarschijnlijk denk je bij de term remote beheer automatisch als eerste aan Team-Viewer of AnyDesk. De populariteit van deze producten neemt naar ons idee gestaag af door hun prijsbeleid of doordat je als particuliere gebruiker bij regelmatig gebruik herhaaldelijk wordt beschuldigd van commercieel en dus niet-gelicentieerd gebruik. Je zou natuurlijk een van de vele alternatieve en meestal op betaling gebaseerde concurrerende producten kunnen proberen die we hebben getest in [1], maar het is veel leuker eens op een andere manier aan de slag te gaan en zelf software voor remote beheer te hosten. Als positief bijeffect is die software opensource en reclamevrij – en je weet dat de server te vertrouwen is. Daarom kijken we in dit artikel eerst naar de zelf te hosten software voor remote beheer en leggen…

Een onderwerp als netwerktechnieken zou een onderdeel van het informatica bij onderwijsinstellingen moeten zijn, maar daar wordt vaak minder aandacht aan besteed. Het is namelijk lastig om met een groot aantal leerlingen in een klas een netwerk van echte computers op te zetten om ver schillende scenario’s te doorlopen. De ‘Freie Interaktive Lernsoftware zu Internetworking der Universität Siegen’ (Filius) is speciaal voor dat doel beschikbaar gesteld en kan worden gebruikt om netwerken te simuleren. Het programma Filius is ontworpen voor middelbare scholen en heeft zijn waarde in de klas bewezen. Dit artikel laat zien hoe je Filius kunt gebruiken bij informaticalessen, maar ook thuis met je huisgenoten en kinderen. Na samen met hen een eerste opzet te hebben uitgewerkt, vinden de meeste leerlingen het leuk om met Filius complexe netwerken…

Het routerbesturingssysteem OpenWrt is opensource en verandert de daarmee compatibele routers in netwerkallrounders. Duizenden softwarepakketten maken het mogelijk het basissysteem aan te passen aan je eigen wensen. Er is één uitzondering: IPsec-VPN-verbindingen met een Fritzbox hebben bij onze tests nooit betrouwbaar gewerkt. Dat is vooral vervelend voor gebruikers van reisrouters die onderweg met hun mobiele apparaten veilig toegang willen krijgen tot hun thuisnetwerk [1]. AVM biedt met firmware FritzOS 7.50 een oplossing: WireGuard. Dat VPN-protocol is niet alleen meestal sneller op een Fritzbox dan het wat bejaarde IPsec, maar ook zeer eenvoudig om te configureren. Alle WireGuard-clients kunnen hun weg evenzo makkelijk vinden naar het Fritz-thuisnetwerk, en met een paar eenvoudige stappen in OpenWrt kan al het dataverkeer door de tunnel naar de thuisverbinding en vandaar naar het internet worden…