Inhoudsopgave van Editie 11 - 2022 - c't magazine

Kwart eeuw techontwikkelingen Het novembernummer dat je nu in handen hebt was 25 jaar geleden het eerste nummer van c’t dat in Neder land en België verscheen. Al die tijd was het geen probleem om c’t vol te krijgen, want de technische ontwikkelingen hebben zich al die tijd immers in hoog tempo opgevolgd. Dat we 25 jaar bestaan gaan we vieren met het c’tlive event op 8 oktober, en als deze c’t bij de abonnees en in de winkel ligt heb je nog net een paar dagen om daar nog een kaartje voor te bemachtigen – zie onderaan op deze pagina. Maar net als de ontwikkelingen op computer- en techniekgebied gaan we met c’t gewoon door. Vandaar dat deze c’t geen groot jubileumnummer is, maar de gebruikelijke inhoud bevat in…

AMD heeft de eerste vier processors van de Ryzen 7000-serie gepresenteerd die vanaf 27 september beschikbaar moeten zijn. De prijzen beginnen bij 299 dollar plus belastingen. Prijzen in Nederland beginnen bij zo’n 360 euro voor de hexacore Ryzen 5 7600X en het duurste model is de zestiencore Ryzen 9 7950X met een geschatte 740 euro – afhankelijk ook van valutakoersontwikkelingen. Daartussenin zitten, net als voorheen, de acht- en twaalfcore modellen. Als je geïnteresseerd bent in een van de nieuwe processors, zul je echter iets dieper in de buidel moeten tasten. Naast de cpu moet er namelijk ook een nieuw moederbord komen met de AM5-cpusocket en DDR5-geheugen. De duurdere moederborden met een X670-chipset moeten vanaf 27 september verkrijgbaar zijn, de goedkopere B650-modellen vanaf oktober. Voor die laatste verwacht AMD prijzen vanaf…

In november 1997 verscheen de eerste Nederlandstalige editie van c’t. Sindsdien hebben we je op de hoogte gehouden van het nieuws en de ontwikkelingen op IT-gebied, en achtergrondartikelen en workshops geschreven die door onze lezers al jaren met een ruime 8 gewaardeerd worden. In de vorige vijf nummers van c’t hebben we telkens een periode van 5 jaar belicht en de meest opmerkelijke innovaties van die tijd uitgelicht. De ontwikkelingen op IT-gebied gaan echter gewoon door, en de vraag rijst dan wat er in eenzelfde artikel zou komen te staan als dat over vijf jaar geschreven moet worden. Dat is voor een korte periode wellicht nog te voorzien, maar welke technieken over vijf jaar trending zullen zijn, daar durven we geen water dichte voorspellingen over te doen. Daar hebben we…

SIERAADBETALING ▶ adornpay.nl • vanaf € 35 Betalen met wearables is niet iets nieuws, maar we zijn vooral gewend om met smartwatches te betalen. Dat toch al om de pols bungelen maakt het makkelijk om zonder door je tas, jaszak of broekzak te hoeven rommelen te kunnen betalen.Bij Adornpay bieden ze armbanden, horlogebanden en keyfobs als optie om mee te betalen, items die je ook altijd onder handbereik hebt. De verschillende accessoires bevatten een NFC-chip. Bij de armbanden zit die tegenover de sluiting, bij horlogebanden naast de sluitclip zodat bliepen bij een betaalterminal makkelijk gaat. De chips in je acces soires koppel je aan de MuchBetter-app: via die app laad je de chip(s) op en bij verlies kun je ze ook direct blokkeren zodat niemand anders aan het shoppen slaat…

▶ Devolver Digital / Massive Monster • € 23 • macOS, Switch, PlayStation 4/5, Xbox One/X/S, Windows Daar sta je dan: een lammetje met z’n nek op het hakblok voor het oog van vier valse profeten. Je bent verdorie ook nog eens de laatste van je soort. Maar zodra het offer is gemaakt en je je ogen weer voorzichtig open probeert te doen, biedt een mysterieuze The One Who Waits je de keuze om een sekte te gaan beginnen in zijn naam, en zo ja: floep, terug naar het levende leven met je nieuwe taak. Je krijgt de hulp van de vorige sekte-oprichter Ratau die je vakkundig de kneepjes van het sektevak bij gaat brengen, en je wordt geparkeerd in de ruïnes van een oude tempel om aan de slag…

Versleutelde besturingssysteeminstallaties zijn inmiddels gebruikelijk. Daarmee vallen er geen gegevens in de verkeerde handen, zelfs als je computer wordt gestolen. Veel Linux-distributies bieden al lang volledig versleutelde installaties aan, maar alleen als ze de volledige harde schijf voor zichzelf mogen opeisen – dat is ook het geval met de installatieprogramma’s van Debian 11 en Ubuntu 22.04. Als je Windows parallel geïnstalleerd hebt, moet je het zonder versleuteling doen of de hieronder beschreven trucs gebruiken. Waar bij het nogal Spartaanse Debian enkele handelingen bij het installatieprogramma al voldoende zijn, moet je bij het normaal zo comfortabele Ubuntu op de commandline in de weer om Linux soepel naast Windows te laten passen en de partities toch als LUKS (Linux Unified Key Setup) te versleutelen. Aangezien Windows op vrijwel alle computers standaard geïnstalleerd…

Wat er tijdens de slaap gebeurt, is het onderwerp van veel en diverse wetenschappelijke onderzoeken – omdat we er nog niet zo veel over weten. Wat wel algemeen bekend is, is dat we tijdens het slapen verschillende stadia doorlopen. De wetenschap maakt grofweg onderscheid tussen twee vormen: de REM-slaap (ook wel droomslaap genoemd), waarbij de ogen snel bewegen, en de niet-REM-slaap. Onderzoekers splitsen die niet-REM-slaap met behulp van een classificatie van de American Aca-demy of Sleep Medicine sinds 2007 nog verder uit in drie staten: in slaap vallen, stabiele slaap en diepe slaap. De slaapfasen herhalen zich afhankelijk van de persoon in cycli van verschillende lengte. De vraag is: is het mogelijk om die fasen meettechnisch van elkaar te onderscheiden en kunnen ze worden gevolgd met fitnesstrackers, smartwatches en sporthorloges,…

Open Source Intelligence (OSINT), oftewel het verzamelen en analyseren van openbare gegevens, is vooral voor IT-beveiliging onontbeerlijk. OSINT speelt al lang een belangrijke rol bij het vergaren van informatie, zowel vanuit de cybercriminelen als wat IT-beveiligingsexperts betreft. Oorspronkelijk komt de term OSINT uit de wereld van de inlichtingendiensten. Het betreft het verzamelen en analyseren van informatie uit vrij toegankelijke bronnen, vandaar de term ‘open source’. Waar de inlichtingendiensten in de tijden voor het internet hun informatie nog grotendeels uit gedrukte media, radio en televisie moesten halen, vormen tegenwoordig de op het web beschikbare gegevens belangrijke bronnen voor dergelijk onderzoek. De informatie uit vaktijdschriften en uit databanken wordt nog steeds onderzocht, maar daarnaast gebruiken de OSINT-specialisten van inlichtingendiensten voor het evalueren van openlijk beschikbare informatie ook speciale onderzoektools. Daarmee vinden zij…

Wanneer er tegenwoordig van AI sprake is, gaat het bijna altijd om een bepaalde techniek van machine-learning (machinaal leren), en wel om deep neural networks. Bij machine-learning doen algoritmes hun kennis zelf op. Ze leren van voorbeelden en proberen die kennis na het beëindigen van de leerfase meer of minder succesvol te generaliseren. Artificiële neurale netwerken spiegelen zich aan de zenuwcellen van levende wezens, de neuronen. Die hardware van de menselijke cognitie wordt als softwaremodel nagebouwd. Daarbij worden de neuronen geordend in lagen die bijzonder snelle matrixvermenigvuldigingen mogelijk maken. Ieder neuron van een artificieel neuraal netwerk ontvangt een reeks ingangssignalen, waar het gewichten aan toekent. De gewogen invoer telt het op tot een uitgangssignaal, dat op zijn beurt weer het ingangssignaal voor een of meerdere andere artificiële neuronen is of…

Bij onze zoektocht naar een bruikbare werklaptop, stuitten we op de onopvallende U4 UD van Gigabyte voor een betaalbare 700 euro. Die laptop weegt minder dan 1 kilogram en belooft met zijn Core i7-1195G7 (vier cores plus SMT) en een royale 16 GB DDR-4-3200 aan RAM ruim voldoende prestaties voor veelgebruikte kantoortoepassingen. Daarnaast beschikte het model over een snelle NVMe-ssd met 512 GB, een mat Full HD-scherm dat je 180 graden open kunt klappen en snelle usb-poorten, waaronder Type-C en snelle Thunderbolt 4. Dat klinkt niet slecht, zelfs als de meegeleverde accessoires beperkt blijven tot een 65W-voeding. Gigabyte geeft twee jaar garantie, maar slechts één jaar op de geïntegreerde accu. De laptop-barebone is afkomstig van Clevo en wordt daar aangeboden als de L141/L142 in verschillende configuraties, waarvan geen enkele exact…

Moderne hardwarecomponenten worden beschouwd als de heilige graal voor prestaties. Per slot van rekening zijn zelfs de snelste super computers ter wereld gemaakt van kant- en-klare componenten. Terwijl veel systeembeheerders van bedrijven naar behoefte computerkracht uit de cloud toevoegen, zijn sommigen om uiteenlopende redenen op zoek naar de snelste componenten voor gebruik op hun eigen locatie of zelfs thuis. Voor deze test hebben we gekeken hoe snel de momenteel snelste serverprocessor, AMD’s Epyc 7773X, eigenlijk is, wie daar blind mee aan de slag kan gaan en of je ‘even snel’ een eigen server in elkaar kunt (of zou moeten) zetten. REUZENCACHE AMD heeft zijn serverprocessors van de Epyc-serie voor het laatst in maart geüpdatet met de Milan-X-varianten. Net als hun voorgangers, zijn zij grotendeels vervaardigd in 7-nanometer technologie en maken…

Waar we in deze c’t nog een hoofdthema hebben over de samenwerking tussen Windows en Linux, lijkt Microsoft de besturingssysteemoorlog van het begin van deze eeuw weer aan te wakkeren. Met de Windows-beveiligingsupdate van 9 augustus heeft Microsoft meer dan 100 Linuxbootloaders op de zwarte lijst gezet. Sindsdien heeft UEFI Secure Boot ervoor gezorgd dat verschillende Linux-distributies niet meer kunnen opstarten. Bij het ter perse gaan van deze c’t konden we Ubuntu 20.04 LTS en Manjaro Linux niet meer installeren – tenzij Secure Boot was uitgeschakeld in de BIOS-instellingen. Live-Linux-systemen startten ook niet meer op pc’s met de Windows-update. Het terugdraaien van de update onder Windows lost het probleem niet op, omdat de inhoud van het flashgeheugen op het moederbord is gewijzigd waarin ook de UEFI-BIOS-code opgeslagen wordt. Het uitschakelen…

Verkenner blijft het standaard bestandsbeheer onder Windows 11. Je kunt nauwelijks om het programma heen, zelfs niet als je een andere bestandsbeheerder gebruikt. Dat komt omdat Verkenner ook als schil dient. Hij vormt dan ook het proces achter het bureaublad, de taakbalk en het startmenu. Zelfs de dialoogvensters Openen en Opslaan in toepassingen zijn uiteindelijk gewoon Verkenner-vensters. Daarom is het altijd de moeite waard Verkenner aan te passen aan je eigen wensen en behoeften. Dat bespaart niet alleen tijd, maar ook zenuwen. Wennen aan sneltoetsen kan ook veel tijd besparen. We hebben voor dit artikel een lijst met tips samengesteld. Alle tips over Verkenner in dit artikel hebben we getest (een inleiding vind je in [1] en [2]) met de huidige versie van Windows 11, wat op het moment van…

USB SNEL, SNELLER, SUPERSNEL De momenteel snelste usb-standaard USB 3.2 Gen 2x2 haalt ongeveer 2 GB/s. We onderzoeken de verschillen met het nog steeds exotische Thunderbolt en testen snelle usb-ssd’s en uitbreidingskaarten die standaard desktop-pc’s naar het volgende usb-niveau brengen. INTERNETRECLAME AAN BANDEN De adblockers Pi-hole, AdGuard Home en eBlocker beschermen je hele lokale netwerk tegen ongewenste inhoud zoals reclame en virussen. We onderzoeken de verschillen tussen die drie filters, leren je trucs voor hun netwerkconfiguratie en geven je installatietips voor de Raspberry Pi en de NAS. BOVENDIEN NIEUWE SSD’S IN EEN FLASHRACE We hebben een nieuwe partij ssd’s grondig getest. De prijzen blijven dalen, en de meerprijs voor PCIe 4.0-ssd’s wordt ook steeds lager. Omdat vele daarvan niet sneller zijn dan die met PCIe 3.0, is het de moeite…

Focus Entertainment neemt BlackMill Games over Game-uitgever Focus Entertainment heeft een nieuwe aankoop gedaan en de Nederlandse gamestudio BlackMill Games overgenomen. BlackMill Games is wellicht bekend van WW1-shooters Verdun, de eerste multiplayer first-person shooter die zich in de Eerste Wereldoorlog afspeelde, en Tannenberg, die zich focust op het Oostfront tijdens de Eerste Wereldoorlog. Beide games werden erg positief ontvangen door de gamecommunity. BlackMill Games heeft 15 medewerkers in dienst. Een derde game is recent uitgebracht (Isonzo), met een focus op het Italiaanse front in WW1. Alle games zijn realistische shooters, waarbij de games zo historisch accuraat mogelijk worden gemaakt: veldonderzoek en advies van historici maakte deel uit van het development proces. De games die onder de WW1 Games Series vallen zijn een samenwerkingsproject tussen BlackMill Games en voormalige eigenaar M2H.…

Zo’n 15 jaar na het verschijnen van de eerste iPhone heeft Apple de nieuwe iPhone-generatie gepresenteerd. De iPhone 14 verschijnt in een versie met een 6,1”-scherm en in een Plus-versie met een 6,7”-display. Daarnaast verschijnen er ook een iPhone 14 Pro en een iPhone 14 Pro Max. IPHONE 14 In de iPhone 14 zit een A15-Bionic-chip, die ook in de iPhone 13 zit. Apple heeft het dualcamerasysteem een make-over gegeven. De hoofdcamera heeft een grotere sensor en een objectief met een diafragma van f/1,5. De ultra groothoeklens is onveranderd ten opzichte van het voorgaande model. De camera aan de voorzijde beschikt nu voor het eerst over een autofocus-mogelijkheid. Het OLED-display biedt een resolutie van 2532 × 1170 pixels voor het 6,1”-model en 2778 × 1284 pixels voor het 6,7”-scherm. Apple…

Met een c’t abonnement krijg je: • Uitgebreide onafhankelijke tests, diepgaande achtergronden en workshops op niveau • Verrassende onderwerpen om je kennis te verbreden • Toegang tot de digitale versies en pdf’s om te archiveren Ontvang 10x c’t magazine van €85,-voor €55,- Abonneer je nu via www.ct.nl/abo of bel naar +31 (0)24 2027 825 Deze actie is geldig t/m 6 november 2022 of zo lang de voorraad strekt. Je abonneert tot wederopzegging en voor ten minste de actieperiode van 10 nummers. Na afloop van de actieperiode geldt de reguliere abonnementsprijs en is het abonnement per kwartaal opzegbaar. Opzeggen is heel eenvoudig en kan via onze klantenservice. Inclusief de c’t app met digitale editie!…

Hoewel Windows en Linux verschillende bestandssystemen vereisen en elk verschillende versleutelingstechnieken gebruiken, betekent een parallelle installatie niet noodzakelijkerwijs een dubbele bestandsopslag. Met VeraCrypt en NTFS is er namelijk een gemeenschappelijke noemer voor een versleutelde datapartitie waar beide besturingssystemen mee overweg kunnen. Je zult dus tijdens het programmeren of beheren van een server onder Linux geen audioboeken meer hoeven missen die je onder Windows gedownload had. Dit artikel beschrijft hoe je in de bureaubladomgevingen van beide besturingssystemen de gedeelde bestandslocaties kunt integreren door middel van aangepaste standaardpaden en symbolische links, zodanig dat je foto’s, documenten, downloads, muziek en video’s standaard op de gedeelde partitie terechtkomen. Deze wordt geïntegreerd bij het opstarten van het systeem zonder dat je een extra wachtwoord hoeft in te voeren. Op die manier gedraagt de datapartitie zich…

Artificiële intelligentie moet slimmer en universeler worden. Wetenschappers experimenteren daarvoor op alle niveaus. Sommigen ontwikkelen algoritmes met talent voor speurwerk, die mogelijke oorzaken voor (foute) beslissingen van deep neural networks opsporen en visualiseren. Anderen doen onderzoek naar efficiëntere leermethoden, zodat een kunstmatig brein in de toekomst net als de mens uit een paar indrukken nieuwe kennis kan winnen. En er ontstaan zelfs al multitasking netwerken die niet alleen afbeeldingen en spraak beheersen, maar ook een robotarm kunnen besturen. Onderzoekers werken bijvoorbeeld aan concrete methoden om deep-learning stabieler te maken. In bepaalde scenario’s werkt het wel zonder problemen, zoals de voorbeelden vanaf het tweede artikel laten zien. Maar wanneer je deep-learning op gevoelige terreinen als geneeskunde, rechtspraak en de financiële dienstverlening wilt invoeren, moet je met voorrang het probleem verhelpen dat…

Windows bevat met WinGet sinds enige tijd een pakketbeheerder die het beheer van de geïnstalleerde software sterk vereenvoudigt. Het kent de downloadadressen van duizenden Windows-toepassingen en -apps en kan die installeren zonder dat je je door het gebruikelijke klikwerk hoeft te worstelen. Wat hij moet doen om een programma te installeren of bij te werken, blijft beperkt tot het invoeren van een betrekkelijk eenvoudig commando in een Opdrachtprompt of een PowerShell-venster. In het eenvoudigste geval download je software met winget install programmanaam en installeer je het in één keer. Met uninstall in plaats van install kun je je ontdoen van een programma en met upgrade kun je een bestaande update installeren. Om alle programma-updates te installeren die WinGet kent, zou je eenvoudigweg het comman-do winget upgrade --all kunnen gebruiken. Er…

Voor veel Samsung-fans is het een voortdurende bron van ergernis, anderen zijn er zich niet eens van bewust: in Europa stopt Samsung al jaren zijn eigen ontwikkelde Exynos-chip in veel Galaxy-smartphones van de S- en Note-serie, in de VS zit er een Snapdragon van Qualcomm in. Die tweeledige strategie van Samsung voor smartphoneprocessors is altijd een bron van discussie. Samsung geeft er redenen voor, maar houdt op die manier zoveel mogelijk controle over de hardware en software. De reputatie van de Exynos SoC (System-on-a-Chip) is echter niet de beste in vergelijking met die van de Snapdragons. De Samsung-processors zouden zwakker zijn en tegelijkertijd de accu zwaarder belasten – en er gaan zelfs geruchten over verschillen in foto’s en video’s. We hebben een Galaxy S22 Ultra uit Europa en een model…

Voor de ongeduldige lezers onder jullie: nee, de UltraXtend (wordt ook verkocht als RangeXTD) zal je verbinding niet tot 300 Mbit/s versnellen wanneer je provider maar 100 Mbit/s levert. Een dergelijke versnelling wordt wel beweerd in een ‘review’ op www.ultraxtend.com. Afhankelijk van waar je op de UltraXtend-pagina kijkt, zie je bovendien verschillende apparaten: een met twee antennes en verderop een foto waar er opeens vier antennes op de extender zitten. Bovendien verraadde de opdruk van sommige foto’s eigenlijk al wat het voor een techniek betreft: de repeater werkt volgens de oude norm IEEE 802.11n alias Wi-Fi 4. Bij de huidige draadloze norm Wi-Fi 6 alias IEEE 802.11ax, zou Wi-Fi 5 (802.11ac) nog net aanvaardbaar zijn. In de praktijk haalde het doosje dat we online bestelden niet eens 100 Mbit/s, zelfs…

Microsoft heeft een gratis videobewerkingsprogramma in Windows verborgen, en wel in de Foto’s-app. Om het te starten, hoef je alleen maar het zoekwoord foto in te typen bij de startdialoog en het programma vervolgens te starten. Bovenaan op de menubalk, links van het zoekvenster, staat Video-editor. Rechts daarvan leidt de knop Nieuw naar een submenu met het item ‘Nieuw videoproject’. Daar kun je met een muisklik je eerste project aanmaken, het een zinvolle naam geven en vervolgens de interface van het programma openen. Video-editor is eenvoudig en niet overladen met mogelijkheden, zodat beginners hun weg snel kunnen vinden. Eerst moet je media importeren. Nadat je op de knop Toevoegen in de projectbibliotheek hebt geklikt, kun je je video- en fotomateriaal rechtstreeks importeren vanaf de harde schijf of uit de bibliotheek…

Er zijn veel bewakingscamera’s voor buiten op de markt, maar voor de Raspberry Pi zijn ook prima cameramodules beschikbaar, dus wat houdt je tegen er zelf een te maken? We gebruiten de HQ Camera van de Raspberry Pi Foundation en stoppen die in een 3D-geprinte waterdichte behuizing. De camera, of beter gezegd de Raspberry Pi High Quality Camera, past op standaardlenzen met C- en CSmounts, zodat je vanaf een mast of onder de dakgoot goed zicht op je tuin kunt hebben. Om van de Raspberry Pi met camera een netwerkcamera te maken, installeer je Motion. Dat programma maakt van de beelden van de Pi-camera of van een usb-camera een stream en stelt die beschikbaar op het lokale netwerk. Bovendien ondersteunt Motion bewegingsdetectie en kan daarom op tijd waarschuwen voor eventuele…

Phishing-aanvallen bestaan van oudsher uit e-mails die door cybercriminelen worden verzonden om nietsvermoedende personen te verleiden iets te doen wat ze niet zouden moeten doen, zoals het openen van een geïnfecteerde e-mailbijlage, het klikken op een schadelijke koppeling of het delen van je wachtwoord. Hoewel traditionele phishing-aanvallen via een standaard e-mail nog steeds worden uitgevoerd, maken veel cyberaanvallers gebruik van geavanceerde phishing-e-mails die meer op maat zijn gemaakt en moeilijker te detecteren zijn. Bovendien maken ze inmiddels ook gebruik van andere technologieën zoals sms, sociale media en zelfs telefoongesprekken om je te verleiden en voor de gek te houden. CYBERAANVALLERS DOEN HUN ONDERZOEK Phishing-e-mails waren vroeger redelijk eenvoudig te detecteren omdat het generieke berichten waren die naar miljoenen willekeurige mensen verzonden werden. Cyberaanvallers hadden geen idee wie het slachtoffer zou…

De meeste commandlineprogramma’s die Windows voor systeemonderhoud en -beheer biedt dienen een enkel, zeer specifiek doel of hebben in ieder geval een vrij nauw omschreven werkterrein: diskpart partitioneert gegevensdragers, format formatteert ze, dism wordt gebruikt om Windows-images te bewerken (wat ook de momenteel draaiende installatie kan zijn) enzovoort. Er is echter één programma dat moeilijk in een hokje te plaatsen is: fsutil. De functies daarvan kunnen misschien het best worden samengevat als zorgen voor de speciale kenmerken van NTFS-gegevensdragers – maar dat is slechts ten dele waar. Als je de tool nader bekijkt, zou je de indruk kunnen krijgen dat Microsoft alles over massaopslag bij elkaar heeft gegooid waar bij andere tools geen plaats meer voor was. Naast veel exotisch spul zijn er ook functies die de prestaties en veiligheid…

Ultradunne K100 AIR van Corsair Corsair lijkt een stoomwals over een mechanisch toetsenbord te hebben geduwd: de K100 AIR Wireless Mechanical Gaming Keyboard is op zijn dunste punt slechts 11 millimeter ‘dik’. Een frame van geborsteld aluminium wordt onder ander gevuld met Cherry MX Ultra Low Profile switches die slechts 3,55 mm dik zijn. Zoals we tegenwoordig veel vaker zien, heeft het toetsenbord meervoudige connectiviteit: je kunt hem altijd bedraad gebruiken, maar bluetooth en wireless via een Slipstream Wireless-dongle behoren ook tot de opties. Het toetsenboord heeft RGB-verlichting, die in de aanstand 50 uur aan typwerk biedt als je op accu werkt, en als je het niet gebruikt kom je tot 200 uur. Uiteraard is de verlichting instelbaar met de eigen software van Corsair. Het toetsenbord heeft ingebouwd geheugen om…

Virtueel naar de opera Een virtuele tweeling van de opera van Chemnitz zal in de toekomst avatars binnenlaten. Een team van onderzoekers van het Social STAGE-VR-project zorgt voor geschikte kijkhoeken en ruimtelijke geluidsweergave voor alle virtuele zitplaatsen. Een avond naar de opera is meer dan alleen muzikaal genieten – het is ook een sociale happening. De aanwezigheid van andere mensen is daar een essentieel onderdeel van. Een team onder de projectcoördinatie van Frank Dittrich, hoogleraar aan de Technische Universiteit Chemnitz, heeft een virtuele versie van de opera van Chemnitz geconstrueerd, en dan in het bijzonder de concertzaal. De onderzoekers maakten daarvoor gebruik van verschillende technieken, zoals fotogrammetrie. Daarbij werd een 3D-model semiautomatisch samengesteld uit talloze foto’s, ten dele ook opnames die gemaakt zijn door drones. Ook werden 360-gradenbeelden en stationaire…

Wi-Fi 6 is in allerlei opzichten interessant: het is niet alleen snel, maar de nieuwe standaard gaat bovendien beter om met storingen van naburige netwerken dan de oudere wifistandaarden. Een beetje achtergrondkennis maakt duidelijk waarom. Orthogonal Frequency-Division Multiple Access (OFDMA) is de kern van alle innovaties van Wi-Fi 6. Het definieert de modulatieen kanaaltoegangsmethode en lost op verschillende plaatsen tegelijk problemen op. Met OFDMA kunnen wifi-apparaten een verstoord spectrum binnen een kanaal vermijden en alleen uitzenden waar er ruimte is. Dat vermindert de datasnelheid, maar ook de latentie en packet-loss, waardoor de gegevens soepeler van A naar B wandelen. Met OFDMA is ook het gelijktijdige bedienen van meerdere clients via één antenne mogelijk – voorheen kon dat alleen met meerdere antennes en voor multi-user MIMO geschikte wifi-adapters. De grootte van…

EFFICÏENTER NETFLIXEN ▶ netflix-codes.com / soononnetflix.com Het klinkt een beetje als een lifehack, maar we gaan je vertellen hoe je (in theorie) nog sneller door je uitpuilende watchlist gaat komen. Alhoewel… Mocht je via je browser af en toe wat films of series wegkijken en het eeuwige gezoek en geklik beu zijn: via www.netflix-codes.com kun je direct naar een specifiek (sub) genre doorklikken door middel van codes. Je mag zelf /browse/genre/xx op de adresbalk zetten (handig om je favoriete genres te bookmarken bijvoorbeeld), maar het is vooral de bedoeling om via de codesite direct naar je gewenste kijkvoer te klikken. En nu je toch Netflix open hebt staan, via soononnetflix.com zie je alle (nieuwe) series die binnen bepaalde tijd gaan opduiken. Het biedt ook een ended-sectie met alles wat (eindelijk?)…

De interne schijf in een pc waarop de Windows-installatie zich bevindt, is standaard verdeeld in meerdere partities. Dat zijn in principe logische schijven. In Verkenner zie je er meestal maar één, namelijk die met de letter C:, die de eigenlijke installatie bevat. Andere partities die niet zichtbaar zijn in Verkenner bevatten bijvoorbeeld de bootloader of reparatietools voor noodgevallen, zoals wanneer Windows niet meer opstart. Het is zinvol om dat allemaal gescheiden te houden. Schade aan een logisch station heeft bijvoorbeeld geen invloed op de bestanden op een ander station. Als je Linux ook op die computer wilt installeren of een aparte ruimte voor je bestanden wilt creëren die door beide besturingssystemen kan worden gebruikt, is het zinvol een extra gegevensdrager te installeren. Maar dat is duur en technisch niet altijd…

De energieprijzen lopen hard op. Waar je eerst 23 cent per kWh betaalde, zie je nu het tweevoudige of zelfs meer dan dat tot 80 cent per kWh op de tarievenpagina van de energieleveranciers voorbij komen. Het btw-voordeel ter compensatie houdt vooralsnog eind dit jaar weer op en waar schijnlijk komt er pas vanaf volgend jaar een ander soort compensatie. Het is en blijft dus nuttig om zo veel mogelijk elektriciteit te besparen waar dat kan. Dan is het belangrijk te bepalen welke apparaten in je huishouden de meeste energie verbruiken. Juist bij die apparaten loont het om ze minder fanatiek aan te zetten waar dat mogelijk is. Dat is waar een energieverbruiksmeter van pas komt, ook wel zoiets als een energiekostenmeter genoemd, maar wij houden het hier op de…

De Windows-tool H2testw (zie de link op de laatste pagina) brengt gemanipuleerde en defecte flashopslag aan het licht. Het controleert de volledige capaciteit van elk (geformatteerd) flashopslagmedium door bestanden met een vaste inhoud eerst te schrijven en dan opnieuw te lezen. Hoewel H2testw geen bestaande bestanden overschrijft, moet het opslagmedium leeg zijn vóór de controle. Anders kan H2testw niet volledig testen. Daarom raden we aan H2testw te starten voordat je net aangeschafte opslag voor de eerste keer gaat gebruiken. Een volledige test neemt zeer veel tijd in beslag bij opslagmedia met een grote capaciteit en een lage snelheid: voor een usb-ssd met (naar verluidt) 16 TB, maar met slechts 20 MB/s schrijf- en leessnelheid, zouden bijna 20 dagen nodig zijn. Stel daarom voor verdachte opslagmedia eerst een kleinere hoeveelheid te…

Jarenlang heeft Google de zoekmachinemarkt gedomineerd met een wereldwijd aandeel van zo’n 90 procent. De op een na kleinste concurrent, Bing, die door Microsoft wordt beheerd, heeft slechts een aandeel van drie tot vijf procent – afhankelijk van het marktonderzoeksbureau. De dominantie van Google heeft drie jonge, alle in de VS gevestigde bedrijven, er echter niet van weerhouden nieuwe zoekdiensten te lanceren: Kagi, Neeva en You.com. NEEVA Neeva is opgericht door twee voormalige Google-medewerkers die ontevreden waren over de manier waarop Google zijn zoekresultatenpagina’s overlaadt met reclame. Neeva is daarom reclamevrij en wordt in plaats daarvan gefinancierd via een freemium-model. De desktopversie werkt echter niet zonder cookies van derden. De gebruikersinterface van Neeva is nog alleen beschikbaar in het Engels, Frans en Duits. De exploitanten bouwen hun eigen zoekmachine-index op,…

Artificiële intelligentie zal de komende jaren waarschijnlijk in elk gebied van het privé- en openbare leven doordringen en dat ingrijpend veranderen. Nu al voeren machinaal getrainde algoritmes de meest uiteenlopende taken uit – enorm snel, onvermoeibaar, 24 uur per dag en meestal op de achtergrond. Ze zorgen voor de kwaliteitscontrole, het scheiden van afval, het sorteren van de bedrijfspost en het afhandelen van standaardgevallen bij verzekeringen. Ook justitie kijkt met een scheef oog naar die techniek, want nu al stapelen de zaken zich op en dat wordt alleen maar erger als er de komende jaren veel rechters met pensioen gaan. We hebben, afgezien van datareuzen als Amazon, Google, Facebook en Apple, eens rondgekeken en een groot aantal praktische en inspirerende oplossingen gevonden die in Europese bedrijven worden ingezet of ontwikkeld.…

Soms is een buzzword al genoeg om een hype te veroorzaken. Het metaverse was dat in 2018 nog zeker niet. In 2021 kondigden Facebook, Microsoft, Nvidia en anderen plotseling allerlei grote activiteiten in die richting aan. In 2022 sprong bijna elk techbedrijf op de rijdende trein, inclusief nogal logge reuzen zoals Siemens. In tegenstelling tot technische revoluties zoals het world wide web in de jaren negentig en het web 2.0 als communicatiemiddel een decennium later, richten deze keer verschillende grote bedrijven hun aandacht tegelijkertijd op hetzelfde onderwerp. Ze willen allemaal de nieuwe ontwikkeling bepalen en gaan daarbij verschillende kanten op, waarbij ze meestal denken vanuit hun eigen diensten en producten. In die chaos aan perspectieven geeft Matthew Ball een duidelijke definitie en een theoretisch raamwerk. De investeerder en auteur adviseert…

Processors met verschillend krachtige rekenkernen zijn ingeburgerd geraakt in smartphones. Sindskort hebben ze ook hun intrede gedaan in desktopcomputers en laptops. Het ontwerp wordt daarbij echter niet altijd primair toegepast om energie te besparen, maar in plaats daarvan richtten de ontwikkelaars van Intel zich bij de desktopen mobiele processors van de twaalfde Core igeneratie Alder Lake op de hoogst mogelijke prestaties met een beheersbaar dieoppervlak. Veel Core i12000cpu’s bestaan uit krachtige prestatiekernen (P), die bijzonder hoge kloksnelheden kunnen halen, en zwakkere maar veel efficiëntere Ekernen. De Pkernen worden dan ingezet bij software die vooral veel rekenkracht vergt en pakken ook code op die slechts één of enkele threads gebruikt. De Ecores verwerken softwareprogramma’s die minder veeleisend zijn en pakken rekentaken op die goed kunnen worden geparallelliseerd (Multithreading). Bovendien komt Simultaneous…

Een uitgebreide contrastomvang, met grote ledschermen en 3D-geluid: alleen al in de afgelopen tien jaar heeft de bioscooptechnologie een enorme vooruitgang geboekt op het gebied van beeld- en geluidskwaliteit. Het is des te ongelooflijker dat er nog steeds bioscoopfilms worden geproduceerd en geprojecteerd met 24 beelden per seconde (fps) – een formaat dat al de standaard werd bij de introductie van de geluidsfilm in de jaren twintig van de vorige eeuw. Uiteindelijk komen de bioscoopfilms via blu-ray Disc, UHD blu-ray of als videostream een-op-een op televisies terecht, waarvan de schermen al lang 60 of zelfs 120 beelden per seconde kunnen weergeven. Technisch gezien zijn in bioscopen hogere beeldsnelheden mogelijk – en sommige mensen zouden graag willen dat de schokkerigheid die door de lage beeldsnelheid bij snelle bewegingen wordt veroorzaakt zou…

Een goede telescoop kun je als enthousiast amateur-astronoom al voor een paar honderd euro kopen. Het zijn meestal buizen met een spiegel en lenzen erin, waarmee je planeten en kometen kunt bekijken. De grote ruimteorganisaties hebben daar natuurlijk niet genoeg aan. En daarom heeft de NASA in december 2021 in samenwerking met de European Space Agency (ESA) en de Canadian Space Agency (CSA) een telescoop van 10 miljard dollar de ruimte ingeschoten, de James Webb-ruimtetelescoop (James Webb Space Telescope, JWST). James Webb was de tweede directeur van de NASA en − in tegenstelling tot Edwin Hubble, de naamgever van de in 1990 gelanceerde Hubble-ruimtetelescoop – geen wetenschapper, maar manager. Wat onderscheidt de JWST van gewone of al bestaande wetenschappelijke telescopen, en welke doorbraken verwachten wetenschappers ervan? Het belangrijkste voordeel van…

Sinds 2020 is het een gewoonte geworden om de omvang van een crisis in de vorm van cijfers voorgeschoteld te krijgen. Lange tijd was het de coronapandemie die dagelijks werd geraadpleegd in dashboards met grafieken en kaartweergaven. Later vormden de vaccinatiecijfers van de vorige dag of week de gegevensreeksen van algemeen belang. Maar nu is het niveau van de gasopslagfaciliteiten het volgende acute probleem. Zal het lukken om de opslagfaciliteiten in de zomer zodanig gevuld te krijgen dat we in 2022/23 een behaaglijk warme winter kunnen hebben? En wat zal er gebeuren als er geen gas meer van het oosten naar het westen stroomt? GAS INFRASTRUCTURE EUROPE Antwoord daarop kan de Gas Infrastructure Europe (GIE) geven, een vereniging van Europese bedrijven uit de gasindustrie, waar ook de gasopslagbedrijven lid van…