Inhoudsopgave van Editie 5 - 2022 - c't magazine

Ik was een van de eerste fans van de e-readers. Wat een voordelen had dat! Geen hogere gewichtsklasse voor de bagage meer bij de voorjaarsvakantie, en allerlei grote en dikke boeken werden veel makkelijker in bed te lezen. Boeken kon je online kopen en meteen op je ereader zetten, dus je hoefde niet naar de boekhandel – al had ik over dat laatste wel een dubbel gevoel, want het gevoel van het wat rondreuzen in een boekwinkel en dan met wat andere leuke boeken thuiskomen dan waar je oorspronkelijk voor gegaan was, is niet te vergelijken met het rondbrowsen in een online boekenshop. De typografie van de elektronische boeken was vaak afschuwelijk, het bladeren ging erg traag. Het kopen van boeken met de ingebouwde winkel-app vereiste aardig wat geduld en…

Het laatste kwartaal van 2021 werd een recordaantal smartwatches uitgeleverd. Over het gehele jaar steeg het aantal geleverde smartwatches met 24 procent, Volgens Counterpoint Research bleef Apple nog steeds de koploper over 2021. Het marktaandeel van de Apple Watch ligt op iets meer dan 30 procent. Dat is wel een kleine daling ten opzichte van 2020 (bijna 33 procent) dankzij de toegenomen concurrentie. Plek twee over 2021 wordt ingenomen door Samsung dat van 8,9 procent in 2020 steeg naar 10,2 procent. Plek drie wordt ingenomen door het Chinese Huawei dat 7,7 procent marktaandeel had in 2021 ten opzichte van 10,7 het jaar daarvoor. Garmin blijft op smartphone gebied een kleinere speler en kwam uit op 2,6 procent, wat wel genoeg is om Fitbit in te halen. Opvallend genoeg was India…

Dell komt met de G3223Q die volgens de fabrikant zowel geschikt is voor serieus gamewerk als professioneel gebruik. Het scherm is 32 inch groot, heeft een resolutie van 4K (3840 × 2160) en het ips-paneel biedt een grey-to-grey van 1 ms en AMD FreeSync Premium en een refreshrate van 144 Hz. Aangesloten op een moderne gameconsole haal je 120 Hz. Het scherm heeft een matte coating gekregen. De behuizing en voet hebben een mat donkergrijze look. Het scherm voldoet aan 95 procent van het DCI-P3-kleurenspectrum, en 99 procent van sRGB. De gemiddelde helderheid ligt op 400 nits, met maximaal 600 cd/m2 (HDR600). De kleurfouten liggen op minder dan 2 (delta E-waarden) dankzij fabriekskalibratie. Het scherm is zowel te kantelen, draaien als in hoogte te verstellen met de vrij slanke voet.…

De Badger 2040 van Pimoroni is een hackable, programmeerbare e-inkbadge die wordt aangedreven door een Raspberry Pi RP2040. Het is als het ware een fusie van een RP2040 met een EPD-display, wat uiteindelijk een monochrome zogenaamde maker-friendly e-paperbadge oplevert. Hij is in elkaar geknutseld ter ere van Raspberrry Pi’s 10e verjaardag. De badge(r) heeft een display van 296 bij 128 pixels (2,9 inch) met een zeer brede kijkhoek en zeer laag verbruik. De voorkant heeft vijf knoppen en ook een boot- en resetknop, waarbij de bootknop instelbaar is door de gebruiker. Verder heeft de badge een witte led, USB-C-connector voor de energievoorziening en het programmeren, JST-PH-connector om een batterij op aan te sluiten (2,7V tot 6 V) en een Qwicc/STEMMA QT-connector. Je kunt de badge natuurlijk niet alleen letterlijk voor…

Eigenlijk was de verwachting dat Apple zo langzamerhand een M2-processor zou uitbrengen met verbeterde microarchitectuur en kleinere structuren. Apple heeft echter gekozen om het maximale te knijpen uit de M1-technologie die sinds november 2020 bestaat, namelijk door twee M1 Max-chips aan elkaar te koppelen – met de M1 Ultra als resultaat. Dankzij de Ultra-Fusion-technologie hebben Apples chipspecialisten twee M1 Max-chips weten te koppelen via een razendsnelle mesh (2,5 TB/s, die-to-die interconnect). Het lijkt misschien op een tussenoplossing, toch is er veel voor die techniek te zeggen. De M1 Max is zo efficiënt dat er twee van in een redelijk compacte computer kunnen worden gepropt. Bovendien kan Apple de prijzen bijna naar believen bepalen, waardoor de hoge productiekosten van twee siliciumdies niet veel uitmaken. En beide M1 Ultra-helften beschikken over een…

Devolo heeft zijn eerste accesspoint met power linetechnologie en Wi-Fi 6 uitgebracht. De Starter Kit en Multiroom Kit maken automatisch verbinding na de eerste keer aansluiten. Met de WiFi-kloon functie neemt het eerste accesspoint de instellingen van de router over en geeft die door aan de rest. Als alternatief zijn de wifi-instellingen met een de browser aan te passen en activeer je de WPA2+3-encryptie (mixed-mode). Latere wijzigingen op één apparaat worden automatisch doorgegeven aan de rest. Het gastnetwerk is instelbaar op IPv6. Op een gefilterde testlijn haalden we 450 Mbit/s (bedraad). Thuis zul je die waarden niet halen: het aansluiten van een accesspoint op een ander stopcontact in dezelfde kamer kan al een groot verschil maken. Via wifi haalden we een goede tot zeer goede snelheid, afhankelijk van de band.…

De Xeon E2300-serie is geschikt voor singlesocket-servers voor bedrijven of zelfs als thuisserver. Vernieuwingen zijn vooral de krachtiger rekenunits met AVX-512 en PCIe 4.0 voor uitbreidingskaarten en ssd’s. We hebben het snelste model, de 8-core Xeon E-2388G, getest op een Asus P12R-M servermoederbord. De E-2300 past in een LGA1200-socket en heeft net als de verwante Core i-11000 Cypress Cove-rekenunits. De Xeon E-2388G kost echter het dubbele van de vergelijkbaar opgebouwde en even krachtige Core i7-11700K. Maar AMD heeft geen tegenhanger (Epyc is krachtiger en duurder) en ARM ook niets. Je hebt ook een duur moederbord nodig met een C252-of C256-chipset, al zijn die gelijk aan Z590 of B560. Die werken echter niet met goedkopere (i3, Celeron, Pentium) cpu’s. De E-2388G presteert singlecore nauwelijks sneller dan een Core i7-11700K (+3,5 %)…

Na een hardwaredefect, een virusaanval of soortgelijke ongelukken moet je een systeem vaak helemaal opnieuw instellen. Een back-up van de volledige schijf of partitie bespaart je veel tijd, omdat je in dergelijke gevallen de gegevens in één keer terug kunt zetten. Dat is precies waar het live-systeem Rescue zilla je bij helpt: het maakt een backup van afzonderlijke partities of hele schijven in een imagebestand en herstelt ze als de nood aan de man is. Een incrementele back-up is niet mogelijk. Rescuezilla kan ook schijven en partities klonen op een nieuwe harde schijf zonder de tussenstap van een back-up, wat bijzonder handig is bij een dataverhuizing naar een nieuwe pc. In tegenstelling tot Clonezilla heeft Rescue zilla een eenvoudige grafische gebruikersinterface. Daarin selecteer je de gewenste functie, de bron- en…

Soft Maker FreeOffice 2021 is een afgeslankte gratis versie van het betaalde Soft Maker Office-pakket. De suite bestaat uit de tekstverwerker TextMaker, de spreadsheetsoft ware PlanMaker en de presentatietool Presentations, met bij elke tool een kleine ‘free’-banner over de programmapictogrammen gedrapeerd. Voor zowel particulieren als zakelijke gebruikers is het pakket gratis. Het officepakket is beschikbaar voor zowel Windows, macOS en Linux en kan onder andere docx-, xlsx- en pptx-bestanden openen en bewerken en bestanden opslaan in die formaten. Met de gebruikersinterface oriënteert de ontwikkelaar zich op de tegenhangers van Microsoft Office, maar dan met een meer eigen smoel. Er zijn thema’s met lint (het lint is niet aanpasbaar zoals bij de betaalde versie) en klassieke werkbalken in een lichte en donkere modus en aanpasbare zijbalken, die kunnen worden uitgerust met…

De Steam Deck is voor een handheld wat aan de grote kant, maar dat is om ruimte te maken voor een goede koeling. En dat is nodig vanwege de behoorlijke krachtige AMD-apu, die wat oudere cpu-techniek (vier Zen 2-cores met hyperthreading) en moderne gpu-techniek (RDNA 2) combineert. Daardoor is er ook ruimte voor de flinke ingebouwde accu van 40 wattuur, waarmee je volgens Valve twee tot acht uur kunt genieten van je games – we kwamen bij onze tests meestal uit op rond de 3,5 uur. Het 7-inch touchscreendisplay heeft een bescheiden resolutie van 1280 × 800, waardoor ook recente games vaak soepel draaien. Door de afstand van het scherm tot je ogen valt die lagere resolutie nauwelijks op. Naast normale controllerknoppen heeft de Deck twee touchpads aan de voorzijde…

Het komt steeds minder vaak voor dat een tv alleen wordt gebruikt om het op dat moment uitgezonden tv-programma (lineaire tv) te bekijken. In veel huishoudens is een beetje zappen alleen maar iets wat je doet als je op videostreamingdiensten even niks van je gading kunt vinden. Zelfs als je nog tv-programma’s kijkt, is dat niet per se alleen op het tijdstip van uitzenden, maar achteraf als het jou uitkomt, of zelfs van tevoren en als het even kan zonder reclameblokken. Tv-fabrikanten hebben hun producten daar al aardig op aangepast: tegenwoordig is het aanbod van apps op een smart-tv een extra belangrijk verkoopargument. Knoppen voor streamingdiensten zoals Amazon Prime Video, Netflix, NLziet en andere aanbieders vind je nu prominent op de afstandsbediening, zodat je de betreffende app op je tv…

Efficiënte computertechnologie bespaart niet alleen energie, maar vermindert ook lawaai. Hoe minder energie een systeem omzet, des te stiller het koelsysteem kan werken. Sommingen zijn zelfs veel meer in die stilte geïnteresseerd dan in het besparen van een paar kilowattuur. In de race om de snelste desktopprocessor heeft Intel AMD weer ingehaald met de Core i-12000. Intel is AMD zelfs voorbijgestreefd op sommige gebieden. Intel moest wel wat reserves aanspreken op het vlak van energieverbruik: de turbomodus en een opgerekte powerlimit van 241 watt voor de Core i9-12900K – meer dan 100 watt meer dan wat AMD’s 16-core Ryzen 9 5950X nodig heeft. Op AMD’s high-end platform kan de Ryzen Threadripper 3000 zelfs tot 280 watt verbruiken. Een processor met een hoog piekvermogen is echter niet automatisch inefficiënt. Maar welk…

Nummer 6 verschijnt op 17 mei 2022 VAN USB-STICK TOT SSD: DE C’T-OPSLAGGIDS Ssd’s hebben zich bewezen als bootmedia in pc’s, laptops en servers. Maar welk formaat en welke PCIe-generatie is het beste? Harde schijven zijn nog steeds relevant en voornamelijk geschikt als goedkope datadragers en voor back-ups. We geven de laatste stand van zaken over usb-sticks, usb-ssd’s en sd-geheugenkaarten. MONITOREN VOOR ONDERWEG Als je laptopscherm niet genoeg ruimte biedt, kan een mobiele monitor die je aansluit via USB-C, HDMI of DisplayPort uitkomst bieden. Dergelijke monitoren nemen weinig plaats in, sommige bieden een 4K-resolutie, zijn kleurrijk of zelfs geschikt voor gaming. BOVENDIEN WELKE WINDOWS-VERSIES STAAN HIER OP? Je kunt aan een installatie-stick of ISO-bestand van buitenaf niet zien welke Windows-versies daarmee geïnstalleerd kunnen worden. Daar kun je met ellenlange commando’s…

Gigabyte is vooral bekend van diverse computerhardware, maar heeft nu een stap gezet in de ontwikkeling van hun Europese businessmodel. Gigabyte ontwikkelde en lanceerde een B2B (Business to business) klantvriendelijk e-commerce platform, te vinden op shop.gigabyte.eu. De focus van het e-commerce-platform zal in eerste instantie liggen op het bedienen van B2B-klanten die actief zijn in de semi-embedded-industrie. Het plat form biedt klanten directe aankoopmogelijkheden, klantenservice, technische ondersteuning en RMA-afhandeling, allemaal op één plek. De eerste producten die op dat platform beschikbaar zullen zijn, zijn afkomstig van Gigabytes embedded dochteronderneming GIGAIPC, gericht op de Benelux en Duitsland. Die dochteronderneming wil zich onderscheiden door innovatieve technologie, uitzonderlijk geavanceerde R&D-mogelijkheden en tientallen jaren ervaring in de computermarkt om producten op board- en systeemniveau aan te bieden voor 5G, IoT, Machine Vision, Industrial Auto…

De eerste versie van Windows 11 verscheen in oktober 2021 en ziet er volgens veel gebruikers wel heel aardig uit, maar kan op functioneel gebied nog niet overal overtuigen. Vooral de taakbalk en het startmenu laten qua aanpassingsmogelijkheden nogal te wensen over. Het is nog even wachten op de volgende grote release in de herfst van 2022, maar wat Microsoft heeft gepubliceerd in het Dev Channel van het Windows Insider bètatestprogramma met buildnummer 22572 laat vrij goed zien wat men van plan is. Zinvolle verbeteringen aan de taakbalk zitten er tot nu toe niet in, maar een paar andere optimalisaties wel. Microsofts blogposts over nieuwe testversies staan boordevol kleine details, bijvoorbeeld dat de animaties bij het verdelen van vensters over schermgedeelten (snaplay-outs) er vloeiender uitzien, dat het dialoogvenster Uitvoeren (Windows+…

Met de keuze uit microSD-kaarten van 32 GB tot 1 TB bepaal je bij de datAshur SD van iStorage zelf hoeveel storage je nodig hebt. Wel word je er via de verpakking van zowel de microSD-kaart als de stick(s) via stickers duidelijk aan herinnerd dat alleen iStorage-kaartjes met de stick samen werken – en die zijn niet goedkoop. De sticks zijn erg slank, er zit nog maar minimale ruimte tussen de verschillende toetsen en de zijkanten van de stick. Met drie kleine driehoekige leds lees je de status van de stick af. Net als bij de andere producten van de fabrikant zit de stick in een stevige metalen sleeve geschoven. De stick heeft een ruime lanyardhole en voelt zeer degelijk aan en is netjes (afgerond) afgewerkt. Met een IP68-rating deren…

De LC100 starter kit omvat negen driehoekige ledtegels met zijden van circa 4,5 cm lang. Een van die negen tegels is de master-tegel. Die is aan één zijde voorzien van de aansluitkabels. Om de andere tegels te koppelen, zijn er 10 metalen staafjes bijgeleverd. Zo’n koppel staafje moet je steeds tussen twee tegels plaatsen. Zowel de tegels als de koppelstaafjes klikken magnetisch aan elkaar. In de verpakking zit verder nog een Lightning Node Pro RGB-controller, met twee RGB-headers. Daarop kun je de LC100 master-tegel aansluiten, en eventueel nog een LC100 of andere RGB-verlichting van Corsair. Bij het aansluiten van alles moet je wel even opletten en genoeg voedingsaansluitingen hebben. Zowel de master-tegel als de RGB-controller hebben een vrije SATAvoeding nodig. De controller kun je met bijgeleverde plakstrips bevestigen waar dat…

WEBWINAMPEN ▷ webamp.org Ah, Winamp: it really whips the llama’s ass, toch? Iemand heeft lopen knutselen en Winamp 2.9 in HTML5 en JavaScript in elkaar gefabriekt – met volledige support voor skins en de bekende psychedelische visualisaties. Toch heeft de klassieke skin onze voorkeur. Webamp.org werkt met alle moderne versies van Edge, Firefox, Safari en Chrome. Heb je nog ergens een skin slingeren? Die kun je slepen naar het Winamp-venster om hem toe te passen. De site (een leeg Bureaublad met een paar icoontjes) heeft een aantal skins klaarstaan en linkt door naar het Winamp Skin Museum. Met drag&drop kun je ook je lokale muziek bestanden in de Winamp-afspeellijst parkeren. Equalizer-instellingen zijn te importeren en exporteren en je afspeellijst is als html-bestand op te slaan. CODERS ZELFCHECK ▷ quizzes.madza.dev Als…

Elke Linux-beginner wordt geconfronteerd met de vraag welke desktop hij moet installeren. Bij Windows en macOS is dat helemaal geen overweging, je krijgt gewoon wat er is. Er zijn daaren tegen talloze gebruikersinterfaces voor Linux-systemen. Naast de grote en bekende projecten zoals Gnome en KDE Plasma zijn er enkele minder bekende die ook al tientallen jaren meegaan zoals Xfce. Daarnaast zijn er enkele nieuwkomers. Sommige daarvan, zoals LxQt, MATE en Xfce, streven naar een laag verbruik van resources, terwijl andere zich meer op een stijlvol uiterlijk richten. In dit artikel kom je er achter hoe de Linux-interfaces voor desktop-pc’s en laptops van elkaar verschillen en wat de focus van hun ontwikkelaars is. Dat geeft je enkele handvatten voor het kiezen van een desktopomgeving die aan je behoeften voldoet. Sommige gebruikers…

Wie kan daar nee tegen zeggen: de looks van een high-end smartphone, en niemand die merkt dat er slechts een zwakke, goedkope processor in zit! Zelfs goedkope smartphones zien er inmiddels op het eerste gezicht uit als dure toestellen. Is het nog steeds de moeite waard om het equivalent van een week luxe vakantie aan een smartphone uit te geven? De huidige smartphones bevatten een inmiddels indrukwekkende verzameling aan specificaties: beeldschermen met 120 hertz, 5G en camera’s met spectaculaire telelenzen en bijna professionele videomogelijkheden. Die eigenschappen sijpelen geleidelijk door naar de middenklasse en de instappers. Als gevolg daarvan zijn goed uitgeruste smartphones nu verkrijgbaar tegen veel betaalbaardere prijzen. Om toch een antwoord te kunnen geven op de vraag wat de topklasse te bieden heeft, hebben we acht high-end smartphones vanaf…

Per 1 juli 2022 worden ook in Nederland rookmelders verplicht voor bestaande bouw. Brandweer Nederland vind de verplichting van één rookmelder per verdieping minimaal, maar is daar toch al blij mee. Het zal hopelijk leiden tot minder brandslachtoffers. In hun eenvoudigste vorm geven de apparaten een brand in de onmiddellijke omgeving aan door middel van een luid piepsignaal. Betere modellen kunnen in een netwerk met elkaar verbonden worden, zodat ze een alarmsignaal afgeven voor alle kamers. Als je je woning op afstand in het oog wilt houden, gebouwen buiten gehoorsafstand wilt bewaken, bij grotere woningen of als je een senior snel wilt helpen in geval van brand, zijn melders zinvol die op internet worden aangesloten. Netwerken brengt nog een voordeel met zich mee: onafhankelijk van de lokale waarschuwing door de…

Om Python-scripts te ontwikkelen en uit te voeren, heb je alleen de Python-interpreter nodig, die op bijna alle besturingssystemen draait. In dit artikel geven we je hulp bij het installeren onder Windows, Linux en macOS. We leggen ook uit hoe je gebruikmaakt van de grote pool van Python-modules en hoe je een virtuele omgeving voor je projecten aanmaakt met venv. Dat voorziet elk script van de juiste modules zodat je het overzicht niet verliest. Als je vanaf nul wilt beginnen en zelf scripts wilt ontwikkelen, kun je het beste de nieuwste Python-versie gebruiken (zie de link op de laatste pagina van dit artikel). Eerst moet je echter nagaan of Python al op je systeem geïnstalleerd is – en zo ja, in welke versie. Om dat te doen, kun je de…

Veel systeembeheerders en power-users geven de voorkeur aan het intypen van commando’s in een tekstvenster in plaats van rond te klikken in kleurrijke interfaces. Blijkbaar is zelfs Microsoft van mening dat die manier van werken bij Windows nog lang niet dood is. Dat moet wel, want er is geen andere manier om uit te leggen waarom Microsoft aller lei goodies voor consoleliefhebbers heeft gemaakt – van een nieuw Terminal-programma tot PowerShell en een nieuwe pakketbeheerder die via tekstinvoer gebruikt kan worden. De tips in dit artikel maken het werken met die tools makkelijker. Ze worden aangevuld met enkele hulpmiddelen van andere bronnen die het werken op de commandline nog sneller maken. Bij Windows strijden twee omgevingen om de gunst van de liefhebbers van tekstcommando’s: de traditionele Opdrachtprompt en de modernere…

Als je tijdens het foto’s bewerken herhaaldelijk koffie kunt zetten in de rekenpauzes, of je het wachten op het compileren van je code niet meer kunt overbruggen met pizza’s verorberen, wordt het toch eens tijd voor een snellere processor. Ons bouwvoorstel voor een mini-pc uit c’t 3/2022 kreeg daarom een upgrade, ook omdat een aantal lezers wel wat zag in een fikse cpuupgrade. In de goedkope basis-uitvoering met een Pentium Gold G6405, is het een voordelige pc voor dage lijkse lichte tot middelzware taken [1]. We gaan in dit artikel in op de upgrade en waar je op moet letten. VAN 2 NAAR 6 De genoemde Pentium Gold G6405 is een zuinige dualcore-cpu, die zelfs met de goedkope Arctic Alpine 12 LP in de erg compacte (maar momenteel bijzonder slecht…

Hoewel het installeren van de meeste gangbare Linux-distributies veel eenvoudiger is dan ooit tevoren, zijn er af en toe toch wat hobbels te bespeuren. Met een paar praktische tips zijn onnodige struikelblokken onschadelijk te maken: vooral de problematische Windows-instellingen. Soms is het feit dat Linux wat onbekend terrein is voor velen ook een reden om niet direct aan de slag te durven gaan. Een kleine woordenlijst met de belangrijkste Linux-termen in de context van een installatie helpt je daarbij wat verder op weg. Om het installeren makkelijk te kunnen volgen, laten we speciale gevallen zoveel mogelijk buiten beschouwing. Het uitgangspunt is een desktoppc of laptop met daarop al Windows 10 of 11 geïnstalleerd, een 64-bit x86-processor, minimaal 4 GB RAM en de UEFI-bootmodus. Voor verouderde 32-bit x86-systemen zijn alleen van…

NAAR HET MIDDELPUNT VAN DE TEKST ? Ik wil het midden van een lang Word-document vinden – maar op basis van het totaal aantal tekens, niet op het aantal pagina’s. Kan dat? ! Daar is inderdaad een functie voor, die tenminste op de regel nauwkeurig is. Open met de toetsencombinatie Ctrl+G het dialoogvenster ‘Ga naar’, dat het derde tabblad van het dialoogvenster ‘Zoeken en vervangen’ is. In de lijst aan de linkerzijde (waar opties staan zoals Pagina, Sectie, Regel, etc.) zit geen functie tussen die je kunt gebruiken, maar voer in het rechterveld ‘50%’ (zonder aanhalingstekens) in. De cursor springt dan (bijna) naar het midden van het document, of preciezer: naar het begin van de regel waar het teken in zit dat de helft van de tekst markeert. Nauwkeuriger dan…

Sabrent, vooral bekend van ssd’s en externe schijven, komt met een Thunderbolt-dockingstation die niet alleen een hele rits aan aansluitingen biedt om je pc een compleet workstation te maken, maar ook tot 16 TB aan NVMe-storage kan bieden. De DS-SKRT-D16TB is gevuld met twee Sabrent Rocket Q-ssd’s (PCIe 3.0) die ook in RAID kunnen worden gezet. De ssd’s halen 1500 MB/s. Qua dock-connectiviteit biedt de Sabrent twee Thunderbolt 3-poorten van 40 Gbit/s elk, waarbij een van de poorten Power Delivery (maximaal 96 watt) biedt. De twee USB type A-poorten bieden 10 Gbit/s aan snelheid, de USB-C-poort biedt ook 10 Gbit/s en de derde type A-poort biedt 5 Gbit/s en kan een smartphone of een ander mobiel apparaat opladen met 12 watt. De ingebouwde kaartlezer ondersteunt UHS-II, er is een audiojack…

De EU wil het aandeel van Europa in de wereldwijde chipproductie van rond 10% op dit moment verdubbelen in 2030. Om dat te bereiken moet de productiecapaciteit in de EU met een factor vier stijgen ten opzichte van het huidige niveau. Een stap daarin zijn twee fabrieken die Intel in het Duitse Maagdenburg gaat bouwen. Op een terrein van meer dan drie vierkante kilometer moeten twee zogenaamde megafabrieken komen, die vanaf 2027 elk ongeveer 20.000 wafers per maand zullen verwerken. De fabrieken van 17 miljard euro profiteren van grote subsidies uit de Europese chipswet. Intel investeert ook nog eens 12 miljard euro in de uitbreiding van de bestaande site in Ierland. Daar moet voor 2027 een nieuwe fabriek komen voor de Intel 4-productietechnologie, Intels wat verwarrende benaming voor 7-nanometerstructuren. Daarnaast…

Het is niet geheel toevallig dat de eerste uitgave van c’t in 1997 is verschenen. Veel lezers – en zeker de redactieleden – zullen zich die tijd nog goed herinneren, want in de tweede helft van de jaren negentig had de pc definitief zijn intrede gedaan binnen de Nederlandse huishoudens. AANLOOP Een jaar of tien daarvoor zal het meest geavanceerde elektronische apparaat in veel huishoudens een cd-speler of videorecorder geweest zijn – en mogelijk dat er hier en daar een Commodore 64 of gameconsole stond. Er waren uiteraard al pc’s verkrijgbaar en de Apple Macintosh had ook al furore gemaakt, maar voor het grote publiek waren die vaak te duur en voegden weinig toe aan de elektrische typmachine die je had om je brieven mee te schrijven. Enkele duizenden guldens…

Veel oudere laptops hebben geen USB-Cuitgang. Als je ze toch wilt aansluiten op de USB-C-input van een moderne monitor heb je een adapter nodig die het DisplayPortsignaal van je laptop omzet naar een USBC-signaal. Die vertaalslag is niet voorzien in een standaard, maar de firma Delock biedt er twee DP-naar-USB-C-adapters voor aan. De monitor waar de adapter op wordt aangesloten moet wel een eigen energievoorziening hebben. De korte 63928-adapter werkte bij de test met verschillende mobiele USB-C-monitoren samen, maar faalde met normaal formaat monitoren met USB-C-ingang. De 86040-adapter (150 cm) stuurde het beeld zonder problemen over op normaal formaat monitoren en werkte ook samen met de mobiele USB-C-monitoren van Dell en Lenovo. Hij stuurde ook videosignalen van de USB-Cpoort naar de DP-input van sommige monitoren. Een duidelijk patroon van welke…

In de A4-SFX kan een dual-slot (40 mm) grafische kaart van maximaal 30 cm lang. De kaart komt in de linkerhelft van de behuizing en wordt via een PCIe 4.0-kabel verbonden met het moederbord in de rechterhelft. Afhankelijk van het formaat voeding (SFX of SFX-L) passen er twee 2,5”-schijven of een extra ventilator onder. Een derde schijf kan achter het voorpaneel en meer opslag is moge lijk via M.2-slots op het moederbord. De fabrikant raadt een cpu tot 65W aan, we hebben hem getest met een op 95W ingestelde Ryzen 7 3800X, een RX 6800 en Noctua NH-L9a-AM4 cpu-koeler. Zelfs bij Prime95 bleef de cpu met 90° net onder de throttlelimiet van 95°. Bij de standaard test van Cinebench R23 was de score bij 95 W (12.695) hoger van bij…

De MSI Stealth GS77 biedt een bijzondere combinatie tussen zowel nog draagbaar zijn als veel performance bieden om thuis en onderweg met een snelle refreshrate en het hoogste detailniveau te kunnen gamen. De vrij dunne, strak ogende zwarte behuizing heeft een versterkt scharnier en scherpe hoeken. Zodra je hem openklapt, heb je 17,3 inch aan schermoppervlak tot je beschikking. Je hebt bij het ips-scherm wederom de keuze uit meerdere supersnelle uitvoeringen: je kunt gaan voor full-hd met een refreshrate van 360 Hz, 1440p met een refreshrate van 240 Hz, of 4K met een alsnog indrukwekkende refreshrate van 120 Hz. De 12e generatie Core i9-processors van Intel zijn ingezet als de rekenkrachtbronnen van de verschillende uitvoeringen, bijgestaan door maximaal 64 GB geheugen in de variant DDR5-4800 en een recente grafische kaart…

Het opensourceproject VCV Rack is uitgegroeid tot een enorm systeem voor modulaire synthesizers. De soft ware simuleert een Eurorack-synthesizer waarin je soft waremodules integreert. Dankzij de open programmeerinterface hebben allerlei ontwikkelaars al meer dan 1700 (meestal gratis) modules bijgedragen. De geïntegreerde VCVshop biedt commerciële modules. Met een paar muisklikken stel je sequencers, oscillatoren, filters en versterkers samen en sluit je ze aan met virtuele kabels. Die zenden stuurspanningen (CV) uit en modu leren individuele geluidsparameters. Met multichannel-strings kunnen zelfs polyfone synthesizers met 16 stemmen worden bedraad. Tot nu toe werkte VCV Rack alleen als stand-alone soft ware, maar versie 2.0 kan ook als VST-plug-in worden geïntegreerd in bijvoorbeeld Ableton Live en Cubase. Als je een voor CV geschikte audiointerface hebt, kun je ook externe Euro - rack- hardwaremodules koppelen. Versie…

De Asus VivoBook Pro 14X OLED is een dunne, maar tegelijk zeer krachtige laptop die voorzien is van een kleurecht oledscherm. De VivoBook Pro 14X OLED is gericht op een brede range aan creatieve taken en heeft daar dan ook de nodige krachtige hardware voor in huis. De Vivobook Pro 14X OLED die wij voor deze test aan de tand hebben gevoeld, biedt 2880 × 1800 pixels (2,8 K) als resolutie op een 14-inch oledscherm met een beeldverhouding van 16:10. Oft ewel: wat extra werkruimte in de hoogte. Qua processor kun je kiezen uit uitvoeringen met een cpu uit de stal van Intel (11e generatie) of een AMD Ryzen 5000-cpu. De M7400-reeks staat voor de AMDvariant van de Pro 14X OLED, de N7400 staat voor de Intel-versie. Ons M7400-testapparaat had…

ORIGAMI-PC ▷ asus.nl • prijs nog niet bekend Op de CES werd hij al getoond en hij arriveert in het tweede kwartaal aan deze kant van de oceaan: de Asus Zenbook 17 Fold OLED. Het gaat inderdaad om een laptop die je kunt uitklappen tot een 17,3”-tablet en kunt inklappen naar 12,5”-formaat (van 2560×1920 4:3 naar 1920×1280 3:2). Hij kan laptop spelen (onscreen of fysiek toetsenbord), tablet, desktop, extended scherm of letterlijk een boek. Van binnen zit er een 12e gen Intel i7-cpu in met Iris Xe-graphics, 16 GB RAM, 75Wh-accu en 1 TB NVMe-ssd in. Verder ondersteunt hij Dolby Vision en Dolby Atmos, heeft hij een 5-megapixelcamera met infrarood geschikt voor Windows Hello en wordt een toetsenbord met touchpad meegeleverd. Qua connectiviteit is er Wi-Fi 6E, twee keer Thunderbolt…

SHADOW WARRIOR 3 ▷ Devolver Digital / Flying Wild Hog • vanaf € 45 • Windows, PlayStation 4, Xbox One/X/S Bij de naam Shadow Warrior (de originele game stamt alweer uit 1997) denk je aan extreem foute one-liners, een vlijmscherpe katana, genoeg kogels om een gemiddelde Hollywoord-actiefilm met flink budget jaloers te maken, bizar demonengespuis en vele hectoliters aan demonenbloed. En dat is ook precies wat Shadow Warrior 3 in petto heeft. Hoofdpersoon Lo Wang heeft per abuis een eeuwenoude gigan tische magische draak ontwaakt, en moet nu samen met een voormalige vijand (en tevens ex-werkgever) die megagrote oepsie weer ongedaan zien te maken. Daarvoor heb je dan nodig: wat hulp van vrienden, het masker van een dode god, een vers drakenei, een flinke dosis magie, vingervlugheid en de eerder…

Windows, Linux of macOS? Als je de vraag zo eenvoudig stelt, ga je niet alleen voorbij aan minder gangbare alternatieven, maar vergelijk je ook appels met peren. Want strikt genomen is Linux eigenlijk alleen maar de kernel. Eindgebruikers kunnen daar weinig mee. Van een desktopbesturingssysteem wordt verwacht dat het commandline-tools bevat, een grafische gebruikersinterface, nuttige configuraties en tools, basisprogramma’s zoals filemanagers en webbrowsers – en nog veel meer. Linux-distributies vormen een samenstelling van dergelijke software en de kernel zelf. Na het installeren van een distributie tref je een gebruiksklaar en samen-hangend totaalpakket op je computer aan. Bij Linux zijn er voor bijna elk onderdeel van het besturingssysteem meerdere opties. Wat een zinvolle configuratie is hangt onder meer af van hoe je het wilt gebruiken – en van je persoonlijke smaak.…

TikTok is een groot succes. De dienst van de Chinese provider ByteDance zegt zelf in september 2021 de grens van één miljard gebruikers gepasseerd te zijn. Volgens het Nationale Social Media Onderzoek had TikTok in 2022 zo’n 3 miljoen Nederlandse gebruikers. Dat is 1,3 miljoen meer dan het jaar ervoor, Met een groei van 75% is TikTok dan ook het snelst groeiende platform. Bijna 1,6 miljoen Nederlanders gebruiken de app iedere dag. Van de jongeren tussen 15 en 19 jaar zit meer dan 40 procent dagelijks op TikTok. Zij ver laten Facebook massaal en stappen over op TikTok. Daar lijkt het plafond wel bereikt, maar bij de twintigers zit de groei er nog goed in. De Vlaamse Digimeter bevestigt dat beeld: bij de 16 tot 24 jarigen die dagelijks op…

We testen vier Alder-Lake-cpu’s met een Processor Base Power van maximaal 65 watt: de Celeron G6900 met twee cores, de quadcore Core i3-12100 en de hexacores Core i5-12400 en Core i5-12600. Ze kosten 60 tot 250 euro en passen op moederborden met een LGA1700-socket en 600-serie chipset. AMD heeft momenteel grote gaten in dat prijssegment. Intel gebruikt voor de twaalfde generatie Core i-cpu’s een hybride ontwerp met grote, krachtigere (P) Golden-Cove-kernen en kleine, efficiënte (E) Gracemont-kernen. De goedkope cpu’s van de Celeron-, Pentium-, Core i3- en i5-series hebben echter alleen maximaal zes P-cores – geen E-cores. Met uitzondering van de Celeron G6900 is hyperthreading bij allemaal actief. Alle Alder-Lake-cpu’s kunnen zowel DDR4 als het bij de test gebruikte DDR5-RAM aansturen. Aangezien dat laatste momenteel nog zeer duur is, is een…

Om Python te programmeren is een eenvoudige teksteditor voldoende, zoals elk besturingssysteem die heeft. Maar na slechts een paar regels intypen wil je al wat meer comfort. De ontwikkelomgevingen voor Python zijn even gevarieerd als de toepassingsgebieden van Python zelf. We beschrijven hier zes programma’s die het werken met Pythoncode stukken eenvoudiger maken. Vraag je je af hoe zo’n uitgebreide teksteditor je helpt bij het programmeren? Hier een voorbeeld uit het professio nele dagelijkse leven: aanvankelijk klonk Backend Controller als een goede naam voor een klasse. Maar 14 commits later produceert het objecten die op hun beurt de applicatie logica implementeren. Bij het programmeren verliep die transformatie met kleine stapjes en was dat in de context van het hele programma ook zinvol. Maar nu zou de naam BackendController-Factory echter zinvoller…

Daarnet stond op je scherm nog de bijna voltooide tekst voor een artikel, maar plots is alles donker: stroomuitval. Je hele thuiskantoor ligt plat. Je partner probeerde in de keuken alleen maar even of die oude waterkoker het nog deed voor een kop thee. De laatste keer dat je het document opsloeg was een half uur geleden – autosave natuurlijk vergeten aan te zetten. Maar niet alleen het al gedane werk loopt gevaar tijdens een stroomstoring, maar ook het besturingssysteem als dat tijdens de stroomstoring belangrijke systeembestanden aan het wegschrijven was. Bij bedrijven beschermen noodstroomvoorzieningen vaak de belangrijkste infrastructuur, maar in je thuiskantoor moet je toch echt zelf voor de gegevensbeveiliging zorgen. Een laptop met een opgeladen accu blijft werken, zelfs bij stroomuitval. Voor desktop-pc’s, routers en NAS-apparaten heb je…

Wat doe je als je niet zonder Android-apps op je Linux-desktop kunt – zoals je favoriete podcast-app of die handige smarthome-app? Even een app uit de store halen en installeren op Linux gaat niet, ook al is Android in de kern ook Linux. Maar met de hulp van Waydroid werkt dat wel. Die software verpakt Android in een Linux-container (LXC) en creëert zo een geïsoleerde runtime-omgeving voor de apps. Waydroid geeft de systeemaanroepen van de processen in de container direct door aan de kernel van de Linux-host. Dat kost aanzienlijk minder cpu-tijd en geheugen dan bij een emulator. Onder de motor kap gebruikt Waydroid een aangepaste image van LineageOS als de Android runtime-omgeving. Op ons testsysteem (een laptop met een Intel Core i5-8250U en 8 GB RAM) konden Android-apps YouTubevideo’s…