Inhoudsopgave van Editie 2 - 2025 - Archeologie Magazine

In dit nummer presenteren we verhalen over wederom een kleurrijke variëteit aan onderwerpen. Maar sommige daarvan hebben weer een of meerdere lijntjes lopen naar het Romeinse Rijk. Hoe komt het toch dat dat Rijk in onze contreien doorgaans zoveel aandacht krijgt en soms meer dan bijvoorbeeld de niet minder interessante andere beschavingen die in onze historie min of meer ook een rol speelden? Die vraag deed me in eerste instantie denken aan een hype van enige tijd geleden op social media. Daar kregen vooral mannen de vraag hoe vaak ze aan het Romeinse Rijk denken. Vanwaar die vraag? Daaraan schijnt een video op Instagram ten grondslag te hebben gelegen waarin een of andere zelfverklaarde ‘expert’ beweerde dat vrouwen verbaasd zouden zijn over hoe vaak mannen denken aan het Romeinse Rijk.…

In 2025 viert Amsterdam zijn 750-jarig bestaan. Het Allard Pierson draagt aandacht bij met een zinnenprikkelende tentoonstelling over koken en eten in Amsterdam. In een reis door de geschiedenis zien bezoekers wat er op de borden van Amsterdammers lag. Kookboeken, menukaarten, vondsten, handschriften en andere bronnen geven inzicht in de culinaire tradities van de stad tot aan de dag van vandaag. Het blijkt dat de inwoners van Amsterdam altijd een ‘nieuwsgierige maag’ hebben gehad. Van dagelijkse kost tot haute cuisine, van lekkernij tot medicijn; in de tentoonstelling over Amsterdamse eetcultuur staan de gerechten centraal. Te beginnen met haring sterven in de Middeleeuwen bij arm en rijk op het menu stond, zelfs bij het ontbijt. Het laatste gerecht is nasi goreng, symbool voor de diversiteit in keukens in de naoorlogse stad.…

Bijna 25 jaar nadat de Egyptische regering besloot om het midden in het centrum van Cairo gelegen overvolle, sterk verouderde museum niet grootscheeps te verbouwen, maar te vervangen door een nieuw gebouw, is het Grand Egyptian Museum (GEM) sinds 1 januari j.l. voor het grootste deel geopend. Dit nieuwe, immense gebouw - naar een ontwerp van het Ierse architectenbureau Henegham Peng - staat aan de rand van het plateau van Gizeh met uitzicht op de drie beroemde piramides. Naast 20.000 objecten afkomstig uit de hele Egyptische geschiedenis zal nu ook voor het eerst de complete grafinventaris van Toetanchamon te zien zijn. En dat zijn maar liefst nog eens 6.000 objecten. Alle Toetanchamon-objecten staan opgesteld in een hele grote galerij. Deze ruimte beslaat de hele linkerkant van het museum. Hoe die…

Niemand betwijfelt dat in de Romeinse amfitheaters ook vrouwelijke gladiatoren optraden. Het gebeurde niet vaak en de Romeinen beschouwden het aanvankelijk als een nieuwigheid. Zelfs toen het nieuwe er vanaf was, vond men het buitengewoon en opvallend. Doordat gladiastrices een schaars verschijnsel waren in de arena’s werden ze gezien als een nieuwigheid of iets buitengewoons en uitbundigs. Wat weten we eigenlijk over deze vrouwen? Wie waren het? Om een eerste misverstand weg te ruimen: de veelgebruikte term gladiatrix werd in het klassieke Latijn niet gebruikt, hoewel het de grammaticaal correcte versie is van het mannelijke gladiator. Het woord gladiatrix duikt voor het eerst op in de vierde eeuw in een laatantiek commentaar op Satiren van Juvenalis. Hoe de Romeinen vrouwelijke krijgers noemden, komt hieronder aan bod. Regels in een Senaatsbesluit…

Veleia Romana is een van de belangrijkste archeologische parken van de regio Emilia- Romagna en ligt in de provincie Piacenza, ongeveer 12 kilometer van Lugagnano Val d’Arda. De naam van de stad Veleia verwijst naar de Veleiati of Veleiates, een stam die onderdeel uitmaakte van de Liguriërs, een volk dat oorspronkelijk leefde in Noordwest-Italië. Rond de 4e eeuw v.Chr. waren Keltische stammen naar Noord-Italië gemigreerd en trokken de Liguriërs zich terug in de heuvels van de Apennijnen. Romeinse verovering Deze volken streden jarenlang tegen de expansiedrift van de Romeinen. De Romeinse Via Aemilia, tegenwoordig de Strada Statale 9 en aangelegd in 187 v.Chr. door consul Marcus Aemilius Lepidus, werd het verbindende element in de regio. Langs deze weg stichtten de Romeinen nieuwe kolonies en wisten ze Noord-Italië stap voor stap…

Nagenoeg precies 50 jaar geleden, in 1975, hield Emilie Haspels een lezing voor de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Ze was op dat moment 80 en blikte in de lezing terug op haar archeologische onderzoek in Turkije. Dat onderzoek had zij enkele jaren eerder gepubliceerd in een tweedelig boek, The Highlands of Phrygia. Sites and Monuments (1971), waarin zij haar wetenschappelijk bevindingen zo volledig en objectief mogelijk presenteert. Uit de lezing komt ook een ander beeld naar voren, van een onderzoeker waarbij een groot wetenschappelijk verantwoordelijkheidsgevoel samenging met een diepe verbondenheid met de landschappen en de mensen uit de regio waar zij werkte. Diezelfde verbondenheid kunnen we ook herkennen in haar foto’s. Haspels was in verschillende opzichten een pionier, als archeoloog die vaak alleen of met een enkele medewerker vele…

Vondsten onder de Vrijdagmarkt Bij graafwerken voor de heraanleg van de Vrijdagmarkt in het centrum van Antwerpen werden door archeologen in opdracht van het agentschap Onroerend Erfgoed van de Vlaamse overheid in samenwerking met de dienst archeologie van stad Antwerpen twee ondergrondse bunkers uit de Koude Oorlog aangetroffen. Ze dateren uit 1955-56 en konden dienen als schuilplaats tijdens nucleaire rampen of bombardementen. De bunkers werden in de periode na de Tweede Wereldoorlog gebouwd als gevolg van de naoorlogse spanningen met de herinnering aan de V-bommen die in 1945 op de stad vielen nog in het achterhoofd. Ze maakten deel uit van een groter netwerk om bij eventuele nucleaire conflicten bescherming te bieden tegen mogelijke aanvallen met kernwapens. De bunkers werden uiteindelijk nooit gebruikt. Het is onduidelijk wie in tijden van…

In december 2021 stootte metaaldetectorist Peter Heads in Melsonby, een dorp in noordwestelijk Yorkshire, 40 km ten zuiden van Durham, op metalen voorwerpen. Dit gebeurde bij het heuvelfort van Stanwick, de hoofdplaats van de Brits-Keltische stam der Brigantes. Heads lichtte archeologieprofessor Tom Moore in. In 2022 volgde een opgraving door de universiteit van Durham en het British Museum. Ruim 800 onderdelen van wagens, rituele speren, luxe vaten…lagen bij elkaar. De meeste waren beschadigd of verbrand. Versierd met vismotieven Deze schat van Melsonby sloeg iedereen met verstomming. Nooit eerder kon men in Groot-Brittannië zoveel luxueuze voorwerpen uit ongeveer de periode rond de Romeinse invasie in Brittannië (midden 1e eeuw n.Chr) blootleggen. Het onderzoek leverde meer dan 800 items op. Zo lagen er wagenonderdelen en 28 ijzeren banden die rond wielen van…

De graal diende volgens één van de rijke overleveringen niet alleen tijdens het Laatste Avondmaal. Het bloed van Christus zou er tijdens de kruisiging in zijn opgevangen door Jozef van Arimathea, de man die Jezus ook van het kruis haalde en in zijn rotsgraf legde. Volgens een belangrijke tak van de traditie, afwijkend van die van Valencia, zou Jozef de graal naar Glastonbury in Engeland hebben gebracht, waardoor vervlechting met de Arthurlegenden mogelijk werd. We vinden de contouren van de graaltraditie voor het eerst bij de twaalfde-eeuwse Franse schrijvers Chrétien de Troyes en Robert de Boron. De traditie bleef springlevend in de hogere en de volkscultuur, getuige bijvoorbeeld de opera Parsifal van Richard Wagner (1882) en de film Indiana Jones and The Last Crusade (1989). Onderdelen De kelk in de…

Het prille begin Al in de negentiende eeuw werd de behoefte gevoeld om een centraal vondstmeldingssysteem op te zetten. Het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden stuurde in 1878 aan op een wettelijke regeling om vondsten bij de burgemeesters te melden. Een nieuwe wet in 1940 leidde tot de oprichting van een ‘Centraalbureau voor Archaeologische Documentatie’ dat een centrale rol zou gaan spelen bij het registeren van vondsten. Dit Rijksbureau werd op 1 januari 1947 overgedragen aan de jonge Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB) in Amersfoort. Sleutelfiguur bij deze overgang was Grete Loeb. Loeb zette het fichesysteem voort dat zij als museummedewerker had opgezet en zij zorgde ervoor dat het Centraal Archief groeide door nieuwe meldingen. Dit archief, dat later het Centraal Archeologisch Archief (CAA) zou gaan heten, wordt in…

27 APRIL 2025 VLAANDEREN & BRUSSEL Erfgoeddag 2025, 27e editie, dit jaar in het teken van het speelse thema Game On! Het publiek is die dag welkom bij honderden erfgoedorganisaties, in heel Vlaanderen en Brussel. De rode draad in het programma vormt cultureel (roerend en immaterieel) erfgoed waarin sport en spel centraal staan. Met meer dan 600 zijn ze, de archieven, erfgoedbibliotheken, heem- en familiekundige kringen, musea, ambachtslui, stedelijke en gemeentelijke cultuurdiensten, erfgoed- en tal van andere organisaties die samen een rijk programma hebben uitgewerkt. Er zijn tentoonstellingen (onder meer over de geschiedenis van sportclubs en -held(inn)en), rondleidingen, demonstraties, workshops, theatervoorstellingen, expertenbeurzen, wandelingen, fiets- en ontdekkingen, panelgesprekken, spellen, retro videogames, het Europees kampioenschap moutzakgooien, lezingen over onderwerpen als de geschiedenis van de goochelarij, doping in de sport, vrouwelijke wielrenners en…

Valkhof Museum presenteert van 18 april t/m 31 augustus 2025 de tentoonstelling Bittere Oogst. De expositie toont de verborgen geschiedenis van slavernij en verzet aan de hand van een uniek diorama van een Surinaamse koffieplantage uit 1823 van Gerrit Schouten. Wat op het eerste gezicht een ordelijke en welvarende plantage lijkt, verhult een harde realiteit: het leven en de strijd van ruim 140 tot slaaf gemaakte mensen. Door middel van historische documenten, kunstwerken en verhalen van nazaten vertelt Bittere Oogst het verhaal van deze geschiedenis en de doorwerking ervan in het heden. Centraal in de tentoonstelling staat een kijkkast van koffieplantage Kerkshoven, gemaakt door kunstenaar Gerrit Schouten in opdracht van plantage-eigenaar Gerard de Putter. Museum Bakkie in Suriname wees Valkhof Museum in 2017 op de historische betekenis van het diorama.…

Wie droomt er niet van: archeoloog worden en spannende ontdekkingen doen? Het is natuurlijk het romantische beeld waarmee dit beroep is omgeven dat dit ideaal voedt: opgraven en vondsten doen die voor de eeuwigheid bewaard blijven, wie wil dat niet? Dat het soms ook hard werken is, in weer en wind, tot diep in de nacht, met je laarzen in de natte klei, is dan ook te verwaarlozen: het is een prachtig beroep. In Nederland en Caribisch Nederland zijn ca. 1000 personen die zich hier beroepsmatig mee bezighouden, maar in aantal worden zij zeker overtroffen door alle vrijwilligers, amateurs en liefhebbers die zich ook met archeologie bezighouden en zijn verenigd in verenigingen zoals de Nederlandse Archeologievereniging (AWN) en de Nederlandse Vereniging voor Metaaldetectie (DDA). Hoog tijd om de belangrijkste vondsten…

Mohenjo Daro (letterlijk heuvel van de dode) is verreweg de grootste ruïne uit de tijd van de zgn. Indus beschaving. Een beschaving waarvan de eerste sporen al rond 1880 werden ontdekt, maar die pas echt gestalte kreeg rond 1920 toen in de omgeving van Harappa, een plek gelegen in de Punjab - een streek in het noorden van het huidige Pakistan -een grote nederzetting werd aangetroffen. Daarvan vermoedde men direct dat die ouder was dan wat er tot dan toe aan grote stedelijke nederzettingen op het Indische subcontinent was aangetroffen. Na die ontdekking bij Harappa werden al snel tientallen andere sites, die een vergelijkbare materiële cultuur bleken te vertegenwoordigen, herontdekt. Die sites bleken verspreid te liggen over een enorm gebied dat zich uitstrekt van de uitlopers van de Himalaya in…

Een groepje mannen druppelt het natuurhistorisch museum Min40celsius in het dorp Varsselder binnen. Ze zijn als vrijwilligers op de een of andere manier bezig met archeologie en erfgoed: de een is secretaris van een AWN-afdeling, een ander zit in Aalten de commissie cultureel erfgoed voor, weer een ander is voorzitter van de Oudheidkundige Werkgemeenschap Aalten-Dinxperlo-Wisch, enzovoort. Ze komen vertellen over hun zorgen dat in de Achterhoek door allerlei grootschalige projecten delen van het bodemarchief ongezien verdwijnen. En dat de relatie tussen vrijwilligers en professionals steeds meer onder druk komt te staan. Vrijwilligers Uit recent onderzoek blijkt dat meer dan honderdduizend mensen in Nederland zich op de een of andere manier inzetten voor erfgoed. Het is lastiger om vast te stellen hoeveel vrijwilligers zich vooral met archeologie bezighouden. De AWN, de…