Inhoudsopgave van Editie 5 - 2024 - Archeologie Magazine

In dit nummer rijke presenteren we wederom een rijke waaier aan gevarieerde onderwerpen op het gebied van archeologie, de wetenschap die zich erop toelegt de sporen van het verleden en vooral van oude culturen in hun context te onderzoeken, te duiden en te reconstrueren in het heden. En voor het eerst sedert (veel te) lange tijd besteden we weer eens aandacht aan de oude en rijke cultuur van Japan, de eilandenstaat in het oosten van het Aziatische continent. Dit keer staat een persoon centraal die door zijn grote kennis van Japan het westen op een juiste manier kennis heeft laten maken met dat land dat in die tijd in het westen volstrekt onbekend was. Vooral ook door zijn collectie Japanse objecten gaf hij diepere betekenis aan de bijzondere en historische…

Deze zomer kwam de zogenaamde Altar Stone in de aandacht. Dat is een flinke kei in het midden van Stonehenge die er sinds mensenheugenis plat op de grond ligt. In de 17e eeuw werd ten onrechte vermoed dat erop was geofferd, en de kei kreeg zijn naam. Niet de Orkneys De steen lijkt op de andere middelgrote stenen van Stonehenge. Die komen uit Wales, weten we inmiddels. Maar midden augustus van dit jaar schreven geologen dat ze de mineralen op de Altar Stone hadden bekeken. Hun conclusie: deze mineralen sporen niet met wat ze in Wales vinden. De Altar Stone komt van elders: Noord-Engeland, Schotland of de Orkney-Eilanden. De media smulden ervan. Vooral de Orkneys spraken tot de verbeelding. Hoe konden ze in hemelsnaam tijdens de prehistorie deze steen van…

‘Een project zoals we maar eens in de tien jaar hebben’, noemt projectleider Patrick Ploegaert van Archeologie Rotterdam de opgravingen tussen de Hoogstraat en de Markthal. Eén van de oudste stukjes Rotterdam, pal naast de dam die de stad haar naam gaf. Hier werd van maart tot half juni dit jaar archeologisch onderzoek uitgevoerd door Archeologie Rotterdam in samenwerking met BAAC en ADC, waarbij middeleeuwse sluizen en andere waterwerken zijn blootgelegd. Tal van vondsten werpen licht op het leven van de toenmalige bewoners langs de Rotte. Archeologisch belangrijke plaats Dat hier veel interessants in de grond lag was al bekend. ‘Dit is aangemerkt als een Archeologisch Belangrijke Plaats’, legt Ploegaert uit. ‘Tijdens de opruimwerkzaamheden na het bombardement op 14 mei 1940 is hier al onderzoek verricht.’ Wat voegen nieuwe opgravingen…

De Caquetíos komen De geschiedenis van het Antilliaanse eiland Aruba kan worden ingedeeld in drie periodes: de prekeramische periode van pakweg 2500 v.Chr. tot ongeveer 1000 n.Chr., de keramische periode vanaf het jaar 1000 tot de komst van de Europeanen, en de historische periode vanaf het jaar 1515. De prekeramische bewoners op Aruba waren jagers, verzamelaars en vissers zonder vaste verblijfplaats. Ze maakten gereedschap uit ruwe stenen en schelpen. In de keramische periode gingen ze gewassen cultiveren, maar de zee bleef hun voornaamste voedselbron. Ze woonden op een vaste plek in dorpen die bestonden uit ronde en ovaalvormige structuren, maloca genaamd, rond een centraal plein. De grootste dorpen werden ontdekt in Tanki Flip, Santa Cruz en Savaneta en lagen altijd dicht bij een waterbron. Het is een mysterie waar de…

Herkomst in de dop De pinda is eigenlijk geen nootje, maar een peulvrucht. Ze vindt haar oorsprong in Zuid-Amerika, met name het gebied dat nu Paraguay en Bolivia is. Archeologische vondsten suggereren dat de pinda al meer dan 7.000 jaar geleden door de inheemse bevolking van Zuid-Amerika werd gecultiveerd. De vroegste bewijzen van pinda’s zijn gevonden in de regio’s rond de Andes - wellicht omdat de grond hier het droogst is en dus de fossiele resten het beste bewaard blijven. In deze regio werd ze niet alleen als voedselbron gebruikt, maar ook in rituelen en als medicijn. Dit is te zien op artefacten zoals speciale kommen en kettingen die werden gebruikt tijdens ceremonies. Bij latere volken in die regio waarvan meer bewaard is gebleven, valt ook op dat pindaresten alleen…

Ieder kijkt naar Rome op zijn eigen persoonlijke manier. Dat is ook niet zo gek, want de Eeuwige Stad kan soms overweldigend zijn door de veelheid en grootsheid van 28 eeuwen geschiedenis. Dan zoek je een kompas en een manier om orde aan te brengen. Dat doet historica en verhalenverteller Sandrina Bokhorst aan de hand van een spiegel. Wie in de spiegel kijkt, ziet zichzelf. Als je Rome ziet als de spiegel, reflecteren daarin de thema’s die je zelf belangrijk vindt. Verander je van standpunt, dan krijg je weer een ander perspectief op die thema’s. Je ziet dan letterlijk een andere uitsnede, andere accenten een andere samenhang. In haar boek Spiegels van Rome fungeert de Eeuwige Stad als een spiegel voor onze eigen tijd. Haar boek wil een dialoog zijn…

Egyptische dierenweelde in Berlijn De artistieke overblijfselen van het oude Egypte zijn doordesemd van de dieren. Van heilige dieren en dier-hiërogliefen tot huisdieren en wilde dieren. Veelal zijn dit vaste waardes als de kat, de valk en de scarabee, die je eigenlijk in elke Egyptische collectie wel kan spotten. Maar wie door het Neues Museum in Berlijn dwaalt, merkt al gauw dat het ‘dieren-repertoire’ van de oude Egyptenaren veel groter was dan louter katten, valken en scarabeeën. Zo zijn er beren, pelikanen en zelfs een stekelvarken te zien, die bovendien opvallend realistisch zijn weergegeven. In deze tijd van aandacht voor het thema biodiversiteit is dit een interessant aspect van Egyptes rijke nalatenschap om eens nader een blik op te werpen. Vrouwelijke gladiatoren, wie waren dat? Een bijzonder reliëf in het…

Het Museum Oudenaarde (MOU) pakt dit najaar uit met een unieke tentoonstelling over Margaretha van Parma (1522-1586). Ze werd geboren in Oudenaarde als dochter (buitenechtelijk) van keizer Karel V en dienstmeid Johanna Van der Gheynst, werd in een turbulente tijd aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog op haar 37ste landvoogdes van de Nederlanden en was een van de boeiendste vroegmoderne vrouwen in het Europa van de 16e eeuw. Ook in Italië was ze een societyfiguur. Ze was bovendien een echte kunstliefhebber en mecenas. Voor het eerst in 500 jaar brengt MOU Margaretha’s bekendste portretten, haar grote kunstopdrachten en persoonlijke bezittingen samen. De tentoonstelling bevat schilderijen en tekeningen, wandtapijten en miniaturen, goud- en zilverwerk, glas-in-loodramen en andere persoonlijke objecten van Margaretha. De objecten komen uit verschillende internationale musea en collecties…

Ook de echte Nicolaas komt regelmatig in het nieuws met wat er nu weer over hem ‘ontdekt’ is; eens in de zoveel jaar verschijnt een persbericht met de spectaculaire vondst van zijn lege sarcofaag in Demre bij Myra in Turkije. Leeg, omdat elfde-eeuwse Venetiaanse kooplieden ‘hun’ heilige liever veiligstelden. Ze brachten het gebeente naar de hak van de Italiaanse laars, de stad Bari, waar het sindsdien als reliek wordt vereerd in de Nicolaasbasiliek. Bisschop In Archeon is ieder jaar een tentoonstelling over het verhaal en de tradities rondom de goedheiligman. Al in de achtste eeuw leerden inwoners van ons land hem kennen, doordat de Friese missionaris-bisschop Liudger over zijn wonderbaarlijke heilige ambtgenoot vertelde. Nicolaas kon allerlei wonderen verrichten, en gold als weldoener voor iedereen die het moeilijk had, zoals kinderen,…

De eerste bunkertjes die ik zie in Tirana zijn van een witte, granietachtige steen. Door het rode ronde stickertje met Albanese vlag bovenop de ronding zijn het net borsten met tepels. De minibunkers worden als souvenir verkocht in een boekwinkel aan het Skanderbegplein in de Albanese hoofdstad. Er zijn ook grotere, die een asbak afdekken. Door het schietgat in het koepeltje kan een sigaret worden gestoken. Checkpoint Nog geen kwartier lopen verderop ligt de eerste echte bunker, op de hoek van een parkje aan de Bulevardi Dëshmorët e Kombit, de boulevard van Martelaren van de Natie. De boulevard is in 1940 aangelegd onder Italiaans regime. Troepen van dictator Mussolini waren op 7 april 1939 geland in Albanese havens, waarna Albanië als een van de eerste landen door de Asmogendheden werd…

Journalist en schrijver Flip van Doorn heeft een wel heel bijzonder boek geschreven, zeg maar gerust een dikke reus van maar liefst zo’n 768 pagina’s vol verhalen waarin hij verslag doet van zijn tochten per racefiets door het Belgische land. Maar anders dan de titel zou kunnen vermoeden is het geen boek waarin hij louter verhaalt over zijn ervaringen met fietsen of wielrennen door of langs steden, dorpen, landschappen. Wat zijn boek zeker ook voor lezers van dit magazine interessant maakt is dat hij daarbij eveneens veelvuldig aandacht besteed aan sporen van het verleden die hij daarbij waarneemt, tot de essentie fileert en op pakkende wijze weet te etaleren. Soms wat globaal of summier, maar in ieder geval smeuïger dan in menige reisgids. Aan de hand van de parcoursen van…

LEZINGENREEKS SPRAAKWATER TONGEREN Gallo-Romeins Museum Voorbije lezingen van Spraakwater in het GRM gemist? Geen probleem. Van een aantal lezingen maakte GRM opnames. Zo kan je ze alsnog bekijken. Meer info: https://galloromeinsmuseum.be/zien-en-doen/voorbije-lezingen-spraakwater/ 2 NOVEMBER 2024 ALPHEN AAN DEN RIJN Een heilige wetenschap? Geneeskunde in de Vroege en Late Middeleeuwen. Lezing, georganiseerd voor de Vereniging Vrienden van Archeon (VVvA), door Jan van Doren, docent Middeleeuwse Geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. De geneeskunde maakte gedurende de Middeleeuwen meerdere ontwikkelingen door die de revue zullen passeren tijdens deze lezing. In de Vroege Middeleeuwen treffen we geneeskunde vooral aan in manuscripten afkomstig uit kloosters en kerken. In die tijd werd deze wetenschap expliciet gepositioneerd als een ars sacra, een heilige wetenschap, om dokters en andere practicanten te beschermen tegen kritieken. Sceptici zagen geneeskunde namelijk als…

Op expeditie Het was een hele zoektocht geweest. Ik was er jaren eerder geweest, maar dat was laat in de avond, bij het begin van de schemering. We zochten toen als studenten tijdens een archeologische excursie door Nederland. Dat was dus een tijdje geleden en het was niet makkelijk me te oriënteren. Het kostte best moeite het goede kleine hellingbosje ten zuidoosten van Slenaken te vinden, nog maar net op Nederlands grondgebied. Het Geheim van Slenaken ligt ongeveer 250 meter van de grens met België. We bevonden ons aan de verkeerde kant van de Gulp, maar na een risicovolle oversteek van de beek ontdekten we hoger op de helling de grote steen tussen de afgevallen bladeren van de vorige herfst. Het bosje ligt geïsoleerd tussen de weilanden en geen pad…

De vondsten zijn hoogstwaarschijnlijk afkomstig uit meerdere Romeinse graven. Helaas is niet bijgehouden welke voorwerpen bij elkaar zijn gevonden. Graven uit de Romeinse tijd, waarin serviesgoed van brons wordt aangetroffen, zijn vrij zeldzaam. In een publicatie over bronzen vaatwerk uit de collectie van het Valkhof Museum uit 1997 wordt een grafvondst elders in Geldermalsen beschreven, waarin ook compleet bronzen vaatwerk aanwezig was. De vondsten achter villa Bottensteyn kunnen dus afkomstig zijn van slechts een paar graven, die dan wel uitzonderlijk rijk moeten zijn geweest. Uitzonderlijk aantal Het is opvallend, dat in de Betuwe dergelijke graven voorkomen. Ook meer naar het oosten zijn in bijvoorbeeld Nijmegen-Noord, Huissen en Bemmel graven met bronzen vaatwerk bekend. In veel gevallen gaat het om sets bestaande uit een kan en een schaal, die gebruikt werden…

Het omstreeks 1200 in een scriptorium op het eiland Reichenau vervaardigde afschrift is mogelijk de negende kopie van een kaart die oorspronkelijk teruggaat tot circa 200 voor Christus. Elke kopie een nieuw kaartbeeld Is het dus wel een Romeinse wegenkaart ? Wie de Peutingerkaart goed bekijkt, zoals Michael Rathmann, ontdekt bijzondere elementen, zoals de verbinding van de Kaspische Zee met de noordelijke oceaan en de oostkust van India. Die komen overeen met de wereldkaart van Eratosthenes van Cyrene (276-194 v.Chr.), wat doet vermoeden dat de oorspronkelijke kaart omstreeks 200 v.Chr. kan zijn vervaardigd in Alexandrië. Vermoedelijk zijn er sindsdien vijf kopieën op papyrus en vier op perkament geweest. Door dat kopiëren blijven Pompeii en Herculaneum, evenals altaren van Alexander de Grote en de woestijn waarin Mozes met het Israëlische volk…

Alles wat in Nederland wordt opgegraven moet ergens naar toe. Het meeste gaat naar provinciale depots verspreid over het land. In Noord-Holland fungeert Huis van Hilde in Castricum als bewaarplaats. Op de website van de provincie staat droogjes vermeld dat hier meer dan twee miljoen bodemvondsten liggen, keurig opgeborgen in zeven kilometer kastruimte. Poortwachter van dit alles is depotbeheerder Martin Veen, een man met bijna vijftig jaar ervaring in de Nederlandse archeologie. ‘Maar vooral als vrijwilliger. Ik ben pas vijftien jaar geleden als depotbeheerder begonnen,’ zegt de 62-jarige. Hij gaat voor naar een van de zes depotruimten. Links en rechts staat een rij zijwaarts verplaatsbare blauwe archiefkasten. ‘Hier staan de dozen met vondsten die we nog moeten verwerken,’ zegt Veen. ‘Elk jaar komen er vijf- tot zevenhonderd dozen bij. Als…

In 1896 werd bij Ommerschans in het oosten van Nederland een opmerkelijke schat ontdekt, waaronder een spectaculair object: een gigantisch bronzen zwaard. Het werd verkregen door de landeigenaar en bewaard door een boswachter, totdat het voor het eerst werd gedocumenteerd door archeoloog J.H. Holwerda in 1927. Meer dan 85 jaar bleef het in particulier bezit en was het ontoegankelijk voor de wetenschap. Na verloop van tijd zou dit zwaard, of beter gezegd deze dolk, geen uitzondering blijken te zijn. In plaats daarvan maakt het nu deel uit van een selecte familie van zes die zijn ontdekt in Engeland (Oxborough en Rudham), Frankrijk (Plougrescant en Beaune) en Nederland ( Jutphaas en Ommerschans). In 2017 werd de schat van Ommerschans verworven door het Rijksmuseum van Oudheden, waarmee alle zes in het publieke…

LET OP Verschillende omstandigheden maken het soms onzeker dat hier genoemde tentoonstellingen ook werkelijk volgens plan plaatsvinden. Daarbij kunnen ook reserveringsverplichtingen of -aanbevelingen van toepassing zijn. Het is daarom raadzaam vóór een gepland bezoek daarover de website van het desbetreffende museum te raadplegen. NEDERLAND T/M 31 OKTOBER 2024 LEIDEN Vondsten uit Fort Vechten Rijksmuseum van Oudheden, Rapenburg 28 T/M 7 DECEMBER 2024 RHENEN Gouden Vrouwen. Frankische schatten thuisgebracht Stadsmuseum Rhenen, Markt 20 T/M 26 JANUARI 2025 ASSEN Dacia – Rijk van goud en zilver Drents Museum, Brink 1 T/M 16 MAART 2025 LEIDEN Bronstijd. Vuur van verandering Rijksmuseum van Oudheden, Rapenburg 28 T/M 30 APRIL 2025 ALPHEN AAN DEN RIJN Bestemming Bereikt? Archeologiehuis Zuid-Holland, Museumpark Archeon, Archeonlaan 1 TOT 11 MEI 2025 VENLO Romeinse villa’s in Limburg Limburgs Museum, Keulsepoort…