Inhoudsopgave van Editie 4 - 2024 - Archeologie Magazine

De special in dit nummer is gewijd aan de Daciërs, een van de ‘vergeten volkeren’ uit de wereldgeschiedenis. Al vanaf ver voor Christus bewoonden zij een groot deel van het grondgebied van het tegenwoordige Roemenië. De Daciërs en hun voorouders vervaardigden al sinds 4500 v.Chr. spullen van goud. Deze grondstof is er daar en met name in het Karpatengebergte in overvloed, in goudaders in het gebergte of als flinters en klompjes in rivieren. Hun gouden voorwerpen laten zien dat de Daciërs zowel op technisch als artistiek vlak een zeer hoog niveau van de verwerking van edelmetalen bereikten. Naast goudschatten zijn dat overigens ook – in veel geringe hoeveelheden – zilverschatten, veelal gemaakt van omgesmolten zilveren munten. Fraaie gouden en zilveren voorbeelden kunnen thans tot in januari 2025 worden bewonderd in…

Walvis op het menu In het veen bij Vitrup werden meer dan een eeuw geleden de botresten en halve schedel van een man aangetroffen, samen met aardewerk, een houten knuppel en runderbotten. Op basis van het aardewerk kon men vermoeden dat de man uit het neolithicum stamde, maar veel meer viel er toen niet over te vertellen. Tegenwoordig zit dat anders. Nu kan men archeologisch aardewerk goed dateren. Isotopenonderzoek van onder meer tandglazuur vertelt waar ongeveer iemand tijdens zijn leven heeft verbleven, en wat hij er heeft gegeten. Fysisch antropologisch onderzoek speurt naar nuances in de vorm van de botten, vooral van de schedel. Nu weten we dat de Vitrup-man leefde tussen 3300 en 3100 v.Chr. Toen was in Denemarken al een vijftal eeuwen de trechterbekercultuur aanwezig, dezelfde cultuur van…

Leven en denken Teksten hebben iets persoonlijks. Ze onthullen de identiteit van de schrijver en ook de manier van noteren, het handschrift of de techniek om in een oppervlak letters te krassen, kunnen veel verraden. In het Centre Charlemagne van Aken besloten ze daarom een tentoonstelling te maken over Romeinse teksten en inscripties uit de zone tussen Tongeren en Keulen. Ze behandelen de periode tussen de tweede helft van de 1e eeuw en het eind van de 8e eeuw. Het was niet omdat volgens afspraak voor veel historici in 476 het Romeinse Rijk ophield, dat prompt alles veranderde. De tentoonstelling eindigt pas tegen 800, wanneer Karel de Grote met zijn Karolingische Renaissance een vernieuwde onderwijs- en schriftcultuur introduceerde. Verwacht in Aken geen uitgebreide literatuur of brieven. Wel grafschriften, kattenbelletjes, inscripties…

Vuursteen en been Die belangstelling was niet alleen ingegeven door de organische artefacten, maar ook door het feit dat dichtbij ook vuurstenen werktuigen uit de midden-steentijd waren gevonden. Het zou dus kunnen gaan om een belangrijke vindplaats die nog onder het wateroppervlak of in de oever van de plas zou kunnen liggen. De vondst van prehistorische organische resten was in die tijd een zeldzaamheid en zeker buiten het natte westen van ons land. In dat westen was inmiddels al heel wat prehistorisch organisch materiaal opgegraven. We besloten in Den Bosch een proefonderzoek uit te voeren en toen boringen aantoonden dat de omstandigheden gunstig en beloftevol waren, waagden we een opgraving. Bijzonder been Die vondsten die bij de aanleg van de Maaspoortplas aan het licht kwamen waren toen niet niks. Veel…

Franken Omstreeks 250 worden groepen ‘barbaren’ tegenover de Romeinse provincie Germania inferior door de Romeinen Franken genoemd. Een eeuw later schrijft keizer Julianus over de Salische Franken, waarvan we tegenwoordig niet meer denken dat ze afkomstig zijn uit Salland. Wie zijn dan die Salische Franken? En hebben ze überhaupt ooit bestaan? Keizer Julianus (361-363) Onze bron is Ammianus Marcellinus. Hij vertelt in boek 17 dat keizer Julianus (361-363) zich bezig houdt met ‘Francos die gewoonlijk Salios genoemd worden’. Daaruit is lange tijd opgemaakt dat de Saliërs een deelstam van de Franken waren, zoals we nu nog op Wikipedia kunnen lezen. Maar die tekst is ook anders te lezen: ‘Saliërs’ is een synoniem voor ‘Franken’. Dat vinden we ook weerspiegeld in de omstreeks 500 opgestelde Lex Salica, het opgeschreven algemene Frankische…

Paul studeerde ooit bouwkunde aan de Academie van Bouwkunst. Omdat zijn hart echter bij beeldende kunst lag, deed hij een tijdje de kunstacademie. Maar dat bevredigde niet. ‘Ik kwam beter tot mijn recht toen ik autodidact-kunstenaar werd’, vertelt Paul. ‘Ik schilder, maak sculpturen, schrijf gedichten.’ Zijn voorliefde en belangstelling voor het oude Europa stamt uit zijn jeugd toen hij en zijn ouders regelmatig Italië bezochten. Zoiets beklijft, in ieder geval bij de jonge Paul. ‘Mijn bezoeken aan Italië brachten me vervolgens in contact met de Griekse cultuur. De Grieken koloniseerden vanuit Sicilië Neder-Italië. Zij namen hun cultuur mee. Als je iets met Italië hebt, kom je al gauw bij Griekenland uit. Beide zijn met elkaar verbonden.’ De fascinatie die Paul heeft voor de oudheid komt voort uit de importantie ervan.…

Auteur: Wouter Waldus en Jeroen ter Brugge (red.) Titel: Wrakken in wereldzeeën. Vergane Nederlandse schepen uit de zeventiende eeuw Uitgeverij: Uitgeverij Matrijs in samenwerking met: AWN Nederlandse Archeologievereniging, Utrecht 2024 ISBN: 9789053456088 Prijs: € 19,95. Nog zo’n boek voor op je nachtkastje, maar dan over vergane Nederlandse schepen uit de 17e eeuw. Die eeuw was meer dan alle andere perioden in de Nederlandse geschiedenis een maritieme eeuw. De vlaggenschepen van beroemde admiraals en de overzeese ondernemingen van de handelscompagnieën bepaalden lange tijd het beeld. Maar ook de Europese internationale handel werd gedomineerd door Nederlandse vrachtschepen en het binnenlandse netwerk van trekschuiten en beurtvaarders was uniek binnen ons continent. Samen vormden deze vertakkingen van de scheepvaart de levensader van de verstedelijkte samenleving. Niet alle schepen keerden terug in veilige haven. Verspreid…

LET OP Verschillende omstandigheden maken het soms onzeker dat hier genoemde tentoonstellingen ook werkelijk volgens plan plaatsvinden. Daarbij kunnen ook reserveringsverplichtingen of -aanbevelingen van toepassing zijn. Het is daarom raadzaam vóór een gepland bezoek daarover de website van het desbetreffende museum te raadplegen. NEDERLAND T/M 25 AUGUSTUS 2024 LEIDEN Romeinse villa’s in Limburg Rijksmuseum van Oudheden, Rapenburg 28 T/M 25 AUGUSTUS 2024 LEIDEN Paestum. Stad van godinnen Rijksmuseum van Oudheden, Rapenburg 28 T/M 31 OKTOBER 2024 LEIDEN Vondsten uit Fort Vechten Rijksmuseum van Oudheden, Rapenburg 28 T/M 7 DECEMBER 2024 RHENEN Gouden Vrouwen. Frankische schatten thuisgebracht Stadsmuseum Rhenen, Markt 20 T/M 26 JANUARI 2025 ASSEN Dacia – Rijk van goud en zilver Drents Museum, Brink 1 BELGIË TOT 1 SEPTEMBER 2024 TONGEREN De oudheid in kleur Gallo-Romeins Museum, Kielenstraat 15…

Het Romeinse badhuis – het oudste stenen gebouw van Nederland - krijgt een museum van wereldformaat. Met groot enthousiasme kondigde de Gemeente Heerlen in een persbericht op 26 juni j.l. aan dat de nieuwbouw van Het Romeins Museum van start kan gaan. De gemeenteraad van Heerlen had besloten aanvullend krediet toe te kennen, waardoor er groen licht werd gegeven voor de nieuwbouw. Dit besluit markeert een belangrijke mijlpaal in de transformatie van het centrum van Heerlen én het behoud van erfgoed van nationaal belang. Inspirerend ontwerp Het Romeinse badhuis in Heerlen, nu ondergebracht in het Thermenmuseum, wordt een plek waar bezoekers worden meegenomen in de wereld van de Romeinen. Hun aanwezigheid in Heerlen (destijds Coriovallum) en deze regio 2.000 jaar geleden, hun gebruiken en uitvindingen, klinken vandaag de dag nog…

Half februari verscheen in Egyptische media een foto van de bovenkant van een enorm standbeeld van een farao. Daags daarna maakte een woordvoerder van het Ministerie van Cultuur bekend dat het om een afbeelding van de beroemde farao Ramses II zou gaan. Dat werd onmiddellijk bevestigd door dr. Yufona Tranka, de leider van het Amerikaans-Egyptische team verantwoordelijk voor de opgraving in Ashmonein, het antieke Hermopolis. Hoewel de naam Hermopolis verwijst naar de cultus van de god Hermes, die hier in de Hellenistische tijd vereerd werd, gaat de geschiedenis van deze plek, op de grens van Opper- en Neder-Egypte, terug tot aan het begin van de Egyptische geschiedenis. Zo bevond zich hier de tempel van de Ogaden (de achteenheid). Die acht goden, Noen en Naunet (het oerwater in mannelijke en vrouwelijke…

Hun schepen waren onovertroffen. Stabiel, snel en zeer vakkundig gebouwd. Wanneer een hooggeplaatst lid van de gemeenschap stierf, kreeg hij of zij zelfs een schip als laatste rustplaats. Zulke scheepsgraven zijn teruggevonden. Enkele beroemde voorbeelden in Noorwegen bij Oslo (Tuneschip), Solleveld (Gokstadschip) en Tønsberg (Osebergschip); maar ook in Engeland bij Sutton Hoo, in Denemarken bij Kerteminde (Ladbyschip) en in Nederland bij Solleveld. De kleinere schepen uit het scheepsgraf van de Gokstad zijn in Museumpark Archeon te zien als replica. Met hun schepen maakten deze zeelui flinke handelsreizen. Wereldberucht zijn natuurlijk de Vikingen, die niet altijd netjes betaalden voor de ‘koopwaar’, maar hun vertrekpunt was toch ook handel. Pas later, vanaf de late achtste eeuw kwam daar de rooftocht bij als lucratief alternatief. De vondsten van schepen uit de Vikingtijd zijn…

Een gestileerde ronde uit hout gesneden dierenkop kijkt dreigend met opengesperde bek, een bek die doet denken aan een vogelbek. Met dit verschil, dat de bovenkaak is voorzien van puntige tanden. Het hele object is 1,5 meter hoog. In de eerste helft van de vorige eeuw zijn nog vijf vergelijkbare objecten uit de Schelde opgebaggerd. Na jaren van onderzoek is nog steeds niet bekend hoe oud ze zijn – ergens tussen de vierde en zesde eeuw, of toch uit de latere Vikingtijd – en waarvoor ze dienden. Versiering van de voorsteven van een schip of onderdeel van een troon? Wat wel zeker is dat ze behoren tot de iconische houten archeologische objecten uit Vlaanderen. Vandaar dat ze de cover sieren van ‘Hout vasthouden’, een overzicht van archeologische houtvondsten in Vlaanderen.…

Bij navraag leerde ik dat dit een wijdverspreide traditie is in Portugal, maar ook in Spanje. Knoflook wordt in veel mediterrane landen gezien als een wondermiddel - tegen ontstekingen, kanker, hartaanvallen, noem maar op. Recent wetenschappelijk onderzoek wijst uit dat het inderdaad enorm veel positieve gezondheidseffecten heeft, met name als het rauw wordt gebruikt. Maar waarom wordt het in de noordelijke landen dan niet zo gebruikt? Oude beschavingen Laten we eerst even een stuk teruggaan in de tijd. Knoflook werd veel gebruikt in het oude Egypte; er zijn archeologische aanwijzingen dat het rond 3000 v.Chr. al werd gekweekt. Men gaf het aan arbeiders die de piramides bouwden om hun kracht en uithoudingsvermogen te verbeteren, daarnaast werd het ook in graven gevonden zoals in dat van Toetanchamon. Ook in andere oude…

12 T/M 19 SEPTEMBER 2024 LEIDEN Week van het oude schrift. In deze week staat de rijke schrifttraditie uit het Middellandse Zeegebied en het oude Nabije Oosten centraal. Experts geven lezingen over allerlei soorten schrift uit de oudheid. Plaats: Rijksmuseum van Oudheden, Rapenburg 28, Tempelzaal (er is geen livestream-uitzending) Aanvang: 17.00 uur (tot 18.00 uur) Meer info en aanmelden: zie het complete lezingenprogramma tijdens deze week in het museum op de overzichtspagina www.rmo.nl/uw-bezoek/activiteiten/week-vanhet-oude-schrift-2024 24 EN 25 AUGUSTUS 2024 EINDHOVEN ▸ Middeleeuwse Jaarmarkt. Twee dagen lang is er in het preHistorisch Dorp een grote jaarmarkt in middeleeuwse sferen, waar markthandelaren hun waar aanbieden. De Middeleeuwse Jaarmarkt is voor iedereen die benieuwd is naar een levendig schouwspel van ambachtslieden, ridders, marktmannen, vertellers en meer. Het marktplein van het museum wordt omringd door…

Wandelen door historisch en archeologisch Mechelen Mechelen is een van de oudste, interessantste en meest pittoreske steden van België. Op het grondgebied van de huidige stad kwamen al sporen uit de ijzertijd aan het licht, maar de eerste vermelding als stad dateert pas uit 1008. Niettemin stichtte de Ierse monnik Rombout hier al eerder een belangrijke abdij. De stad groeide pas echt uit nadat Jan II, hertog van Brabant, Mechelen in 1303 stadsrechten verleende. Tot 1795 was de stad zelfs het centrum van een kleine onafhankelijke Heerlijkheid, met dezelfde status als Holland, Zeeland, Vlaanderen en Brabant. In de 15e-16e eeuw was Mechelen vooral tijdens de regeerperiode van Margaretha van Oostenrijk bovendien de hoofdstad van de Nederlanden! Deze periode heeft aanzienlijk bijgedragen aan de opmerkelijke kunstcollectie en gebouwen van de stad.…

Onderzoek In het RMO wordt niet alleen onderzoek gedaan naar de oudheid. De conservatoren brengen ook in kaart hoe de voorwerpen sinds de oprichting van het museum in 1818 in de museumcollectie zijn terechtgekomen. Het museum kocht de meeste oud-Egyptische en oud-Nubische voorwerpen in de kunsthandel. In de archieven van het RMO zijn de verwervingen doorgaans goed bijgehouden. Daarin is terug te vinden wanneer een voorwerp aan de verzameling werd toegevoegd en wie het voorwerp aan het museum verkocht of schonk. Het gaat dus niet om diefstal van, maar handel in Egyptische oudheden. Toch is hiermee is de kous niet af. Want hoe kwamen de verkopers of schenkers aan deze voorwerpen? Onder welke omstandigheden konden de oudheden uit Egypte worden geëxporteerd en verhandeld? Hoe eerlijk vinden we deze praktijken met…

Maar ja, als rechtgeaard archeoloog kijk je natuurlijk toch stiekem of er niet ook iets archeologisch in de omgeving is. Naast enkele kastelen bleek er ongeveer in de achtertuin een compleet Romeins stadje te liggen, de site archéologique de Compierre. In het bos zwierven we daar moederziel alleen langs de ruïnes van een tempel, het forum en een straat met allerlei ambachtelijke winkels. Ooit, tot het eind van de 4e eeuw na Christus, was dit een levendige plek, langs de belangrijke handelsroute tussen Autun en Auxerre. Nog meer archeologie Mijn archeologenhart ging nog sneller kloppen, toen we enkele dagen later, na een bezoek aan de magistrale abdij van Vézelay, in de middag een excursie konden boeken in de grot van Arcy-sur-Cur. Net als in de Dordogne werden we door een…

In een bierpul uit de eerste helft van de 19e eeuw waren 319 zilveren munten verborgen. Enkele maanden na de vondst kwamen er onderhandelingen op gang om te voorkomen dat de muntvondst geveild zou worden. De gemeente Eindhoven kocht de gehele muntvondst aan. Het bood de mogelijkheid de munten te determineren. Determinatie De oudste munt stamt uit 1601. Tweederde van het aantal munten wordt gevormd door rijderschellingen. In totaal maken 46 guldens deel uit van de muntvondst, waarvan 3 uit de periode van het Nederlandse Koninkrijk. Zilveren dukaten zijn twintig keer aangetroffen. Andere muntsoorten komen minder dan tien keer voor in de muntvondst. Negen munten komen uit Frankrijk. De Zuidelijke Nederlanden zijn met slechts drie munten opvallend weinig vertegenwoordigd. De muntvondst Eindhoven lijkt daarmee een representatief beeld te geven van…

Auteur: Jona Lendering Titel: Oudheidkunde is een wetenschap. En dat mag je ook best eens uitleggen Uitgeverij: Uitgeverij Omniboek, Utrecht 2023 ISBN: 9789401919425 Prijs: € 20,99 Historicus, journalist en docent Jona Lendering heeft een behartigenswaardig boek geschreven. In zijn essay Oudheidkunde is een wetenschap houdt hij wetenschappers, journalisten, schrijvers, liefhebbers en andere betrokkenen bij de oudheidkunde een spiegel voor. Wat je daarin ziet geeft al gauw aanleiding tot nadenken, discussie en zelfreflectie. En toont mogelijke nieuwe wegen naar verbetering. Kortom een boek dat iedere liefhebber van de culturen van de oude Romeinen, Grieken, Joden, Mesopotamiërs en Egyptenaren ter harte kan en moet nemen. Wat is er volgens Lendering aan de hand? ‘Ik zie dat waar wetenschappelijke informatie vanuit de oudheidkunde niet aanwezig is, verkeerd of onvoldoende wordt uitgelegd of genegeerd…