In paniek. Dat zou ik zijn als iemand tegen mij zei: ‘Jij mag nooit meer naar muziek luisteren.’ Ik kan me echt geen leven zonder voorstellen. Mijn vader legde het fundament. Hij indoctrineerde mij op vriendelijke en zeer succesvolle wijze met zijn platen van The Beatles. Inmiddels beperkt mijn muzieksmaak zich niet meer tot The Fab Four en luister ik het liefst de hele dag naar alles wat mij fatsoenlijk in de oren klinkt. Dat is niet alleen leuk, het werkt ook helend.

Een dobbelsteen

Ja, echt. Veel wetenschappelijke studies wijzen uit dat muziek een pijnstiller is. Althans, zolang het muziek is binnen een genre dat je leuk vindt. Pijn proberen te onderdrukken met een plaat waarvan je oren spontaan gaan bloeden, werkt net zo goed als soep opscheppen met een vork. Dat juist iemands favoriete muziekgenre goed werkt tegen pijn, ontdekten Antonia Becker en Emy van der Valk Bouman. Als PhD-studenten bij de onderzoeksgroep ‘muziek als medicijn’ promoveerden ze eind 2025 aan het Rotterdamse Erasmus MC op het onderwerp muziek als pijnbestrijding.

Tijdens de 2023-editie van muziek-festival Lowlands vroegen zij 548 proef personen om tijdens het luisteren naar muziek hun hand in een bak ijskoud water te steken. Inderdaad, leuk is anders. De deelnemers mochten van tevoren aangeven wat hun favoriete muziekgenres waren en ook welk muziekgenre zij dachten dat het best zou werken tegen pijn. Ze konden kiezen uit pop, klassiek, urban, elektronisch of rock. Welke muziek uiteindelijk via een koptelefoon te horen was, bepaalden ze met een dobbelsteenworp. De mensen die hun favoriete genre te horen kregen, konden hun hand veel langer in de bak met ijswater houden dan de mensen bij wie dit niet het geval was. De helft van de proefpersonen liet zijn hand de maximale duur van drie minuten in het ijskoude water bungelen.

Het was het eerste onderzoek ter wereld dat bij de correlatie tussen pijnbestrijding en muziek specifiek keek naar muziekgenres. ‘Eerdere studies stelden wel al vast dat iemands favoriete muziek goed helpt tegen pijn, maar vervolgens definieerden die studies niet echt wat die favoriete muziek dan precies was. Ook werd in eerdere studies vaak niet ingegaan op wie de muziek uitkoos: de proefpersoon of de wetenschapper’, legt Becker uit als we ons hebben geïnstalleerd in de werkkamer van de onderzoeksgroep. Het is een bijzondere plek: de ramen en wc-deuren hebben ronde vormen, alsof we in een vliegtuig zijn. De ruimte bevindt zich in het oude gedeelte van Erasmus-complex, dat in 1968 werd geopend, het jaar waarin The Beatles Hey Jude uitbrachten.

Hulp van sociologen

‘Voor ons was het heel belangrijk om van tevoren duidelijk vast te stellen welke genres we zouden testen en of de keus voor de muziek bij de proefpersonen of bij ons zou liggen’, vervolgt Becker haar verhaal. Een team sociologen van de Erasmus Universiteit hielp hen bij de onderzoeksopzet. Zij waren toevallig gelijktijdig bezig met een muziekstudie, en dat kwam goed uit: ‘Als medisch wetenschapper heb je toch minder kennis van wat muziek is dan als socioloog’, zegt Van der Valk Bouman. ‘De sociologen hebben ons hier veel over geleerd. Zo benadrukten ze dat het heel belangrijk is om muziek op te delen in verschillende genres, omdat iedereen wel een beeld heeft van wat een genre ongeveer is. Dat maakte het voor proefpersonen makkelijker om concreet aan te geven wat zij graag willen horen.’ En zo krijg je dus betere resultaten.

Mensen die hun favoriete muziek hoorden, hielden hun hand langer in ijswater

Zo werkt muziek in je hoofd

Goed, je favoriete muziek onderdrukt pijn. Maar hoe dan? Dat is niet helemaal duidelijk, omdat het bij iedereen net weer anders werkt. Toch zijn er gemene delers. ‘Uit eerdere studies weten we dat je favoriete muziek positieve emoties oproept en afleiding biedt, waardoor je minder op de pijn let. Je favoriete muziek activeert daarnaast het beloningssysteem van het brein. Als dit wordt aangezet, komen er allerlei stofjes vrij. Denk aan dopamine, endorfine en oxytocine. Die werken pijnstillend’, zegt Becker.

Dat beloningssysteem wordt ook geactiveerd als je bijvoorbeeld onverwacht je favoriete nummer hoort op de radio, vult Van der Valk Bouman aan. ‘Dat is een kleine verrassing en tegelijkertijd iets herkenbaars. Er wordt gedacht dat die combinatie van herkenbaarheid en verrassing ook goed werkt tegen pijn.’ En nee, in zo’n geval maakt het dus echt niet uit of je van schlagers of klassieke muziek houdt (zie het kader ‘Mozart-effect’).

Momenteel wordt muziek al in een aantal Nederlandse ziekenhuizen ingezet bij pijnbestrijding rondom operaties. In het Erasmus MC zelf ook. De onderzoekers zijn in gesprek met zorgverzekeraars, in de hoop dat muziek in de operatie-of behandelkamer over een tijdje vergoed wordt en eerder regel dan uitzondering zal zijn.

En nu ik

Maar dat ga ik niet afwachten: vandaag ga ik aan den lijve ondervinden hoe melodische paracetamol in de praktijk werkt. De bak met ijswater die ze gebruikten tijdens het Lowlands-experiment ontbreekt. In plaats daarvan word ik onder stroom gezet terwijl ik via een koptelefoon naar respectievelijk leuke en stomme muziek luister. Het is een test die de onderzoekers eerder gebruikten in een andere studie. Daarin keken ze naar de invloed van iemands sociaal-culturele achtergrond op zijn of haar muzikale voorkeur en daarmee op het pijnuithoudingsvermogen (zie het kader ‘Culturele verschillen’). Op mijn wijsvinger plakken Becker en Van der Valk Bouman twee sensoren, die verbonden zijn met een machine die stroomstootjes uitdeelt.

‘Zodra je op de knop drukt, begint het. In het begin voel je het amper, maar het wordt steeds heviger. Als het te heftig wordt, laat je de knop weer los’, zegt Van der Valk Bouman als zij mij een aan een laptop verbonden muis geeft.

Op het scherm kunnen zij zien bij hoeveel milliampère ik loslaat. De meting bestaat uit drie delen: eentje zonder muziek, om de status quo te bepalen, eentje terwijl ik luister naar muziek die ik thuis ook op zou zetten, en eentje terwijl ik een liedje hoor dat ik niet leuk vind. Bij een echte proef kan het ook zo zijn dat iemand eerst minder leuke en daarna leuke muziek te horen krijgt.

Onder stroom: ‘Help!’

Tijd voor test 1. Blijkbaar heb ik nogal een lage pijngrens, want al bij vijf milliampère laat ik de knop los, terwijl de test tot 30 gaat. Ik schuif het af op de spanning, maar van Becker en Van der Valk Bouman begrijp ik dat dit ook allerlei andere redenen kan hebben. Pijn is heel individueel, want bij iedereen lopen de zenuwen weer net anders en ook de dikte van de huid speelt bijvoorbeeld een rol.

Hopelijk houd ik het langer vol als ik naar The Beatles luister, de band die mij al sinds mijn kindertijd vergezelt door het leven. En inderdaad, tijdens hun hit Help! laat ik ‘pas’ na negen milliampère de knop los.

Dan de muziek waar ik doorgaans geen goed gevoel van krijg. Ik vraag de twee om mee te denken. Welk muziekgenre is alle eerdere proefpersonen het minst goed bevallen? ‘Metal’, is het eenduidige antwoord. ‘Dat is echt de muzieksoort die een groot deel van de mensen minder leuk vindt’, lachen zij. Ook ik word niet heel gelukkig van snoeiharde overstuurde gitaren, dus prima: zet maar op. Al snel klinkt We Got The Moves van de metalcoreband Electric Callboy door mijn koptelefoon. Door het geschreeuw en de harde gitaren verkramp ik, waardoor de schokjes heviger velen, zo lijkt het. Bij zeven milliampère laat ik los.

Het is mooi geweest. De twee onderzoekers koppelen mijn vinger los, de laptop gaat dicht en ik leg de koptelefoon op mijn muzikale pijnbank. Wie weet gelden headphones binnenkort wel als medisch instrument in ieder ziekenhuis. En verzacht Bauer, Bach of iemand daar tussenin de pijn.

redactie@quest.nl

Culturele verschillen

Becker en Van der Valk Bouman werkten tijdens hun PhD-periode aan meerdere studies. Met het team sociologen onderzochten zij hoe de sociale en culturele achtergrond zich verhoudt tot muzieksmaak en het pijnstillend effect van muziek. Handig voor zorgpersoneel, want muziek als paracetamol is maatwerk. Een moslim voor een operatie muziek laten horen die haram is, is bijvoorbeeld geen goed idee.

Mozart-effect

De studie van Becker en Van der Valk Bouman toont aan dat elke muziek pijnprikkels kan onderdrukken, zolang de patiënt het maar leuk vindt om ernaar te luisteren. Lange tijd werd gedacht dat alleen klassieke muziek pijn kon bestrijden. Er werd zelfs een naam bedacht voor dit fenomeen: het Mozart-effect. Die term komt uit de koker van de wetenschappers Rauscher, Shaw en Ky (VS), die in een studie uit 1993 beweerden dat een groep studenten veel ontspannener was na het luisteren naar Mozarts pianostuk KV 448. Hoewel er vast mensen zijn op wie KV 448 dit effect heeft, zal de gemiddelde fan van De Toppers hier waarschijnlijk heel anders over denken. ■