DE EXPERTS

1 Iedereen slank

De kennis rond obesitas is de afgelopen jaren geëxplodeerd. De wetenschap heeft het ingewikkelde spel tussen darmen, hormonen en hersen doorgrond en snapt nu beter waarom de een ‘precies genoeg’ eet en de ander ‘te veel’. “Het vetweefsel is een actief orgaan dat honderden hormonen aanmaakt. Bij obesitas kunnen stoornissen optreden in de overdracht van signalen tussen die hormonen en de hersenen. Daardoor raakt het gevoel van verzadiging verstoord en krijgt iemand meer honger dan in een situatie waarbij signalen wel goed worden doorgegeven”, vertelt hoogleraar obesitas Liesbeth van Rossum. Afvallen is dus geen kwestie van wilskracht, maar van hormonen … Met nieuwe medicijnen zoals Saxenda en Wegovy (ook bekend als Ozempic) werken die hormonen beter en lukt het wel om een gezond eet- en beweegpatroon vol te houden en gewichtsverlies vast te houden. Door het gewichtsverlies én de gunstige neveneffecten van de medicijnen neemt de kans op hoge bloeddruk, verhoogd cholesterol en diabetes type 2 af en daarmee ook de kans op kanker en hart- en vaatziekten. De farmaceutische industrie heeft nieuwe obesitasmedicijnen in de testfase die nog beter werken, omdat ze drie of zelfs vier eetlusthormonen nabootsen. Het middel retatrutide bijvoorbeeld geeft gemiddeld 24,2 procent gewichtsverlies, maar het duurt nog wel tot eind 2026 voor het verkrijgbaar is. De prijs van obesitasmedicijnen zal, onder meer door concurrentie, in de toekomst dalen. Afvallen én daarmee gezonder worden zal zo een stuk makkelijker en bereikbaarder worden.

2 DNA-paspoort

Het kan al, een medisch paspoort samenstellen op grond van je DNA. Daarmee ontdek je of je een groter risico loopt op kanker of verhoogd cholesterol. Niet iedereen wil dat misschien weten, maar het is zinvol bij een aandoening waar je met je leefstijl invloed op hebt, of waarbij vroegtijdig opsporen erger kunt voorkomen. Dat geldt eigenlijk voor de meeste aandoeningen. Zo’n DNA-onderzoek leert ook hoe je op medicijnen reageert. Misschien heb jij een andere dosering nodig of verdraag je bepaalde medicatie niet, waardoor het beter is om meteen een alternatief te krijgen. Neem amitriptyline, een antidepressivum dat ook wordt gebruikt bij onder andere migraine en zenuwpijn. Hoe snel dit middel in het lichaam wordt verwerkt, verschilt per individu, wat lhf hff ddi gevo gen ee t voor et e ect en e oser ng. Het Nederlands instituut voor farmacogenetisch onderzoek kan een DNA-onderzoek doen met informatie over tachtig verschillende medicijnen. Het paspoort kun je bij de apotheek laten registreren. Andere aanbieders zijn UMC Amsterdam of igene.nl. De kosten voor dit onderzoek worden meestal niet vergoed, maar ze zijn wel aftrekbaar voor de belastingen.

3 Meet je biologische leeftijd

Volgens trendwatcher Adjiedj Bakas gaan we in de nabije toekomst steeds vaker onze biologische leeftijd meten. Dat is de leeftijd van je lichaam, die hoger of lager kan zijn dan je kalenderleeftijd. Ben je biologisch jong, dan is de kans groter dat je langer leeft en langer gezond blijft. Je kunt die biologische leeftijd nu al bepalen door het laten meten van je telomeren. Telomeren zijn de beschermende uiteinden van chromosomen, die je kunt vergelijken met de plastic kapjes op schoenveters: die voorkomen dat de veters gaan rafelen. Ze voorkomen dat de chromosomen beschadigen of aan elkaar gaan kleven tijdens celdeling. Elke keer dat een cel zich deelt, worden de telomeren een beetje korter. Als ze te kort worden, kan een cel zich niet meer delen, wat een rol speelt bij veroudering en het risico op bepaalde ziekten. Lange telomeren verklappen dat je nog veel gezonde jaren voor de boeg hebt, korte telomeren wijzen erop dat je lichamelijk ouder bent dan de kalender aangeeft. Het meten gebeurt vooral bij wetenschappelijk onderzoek en is tegenwoordig niet of nauwelijks onderdeel van de diagnostische praktijk van artsen en specialisten. Wel kun je je telomeren commercieel laten meten, bij bijvoorbeeld medivere.nl, fagrongenomics.nl, qualevita.nl of infinitypharma.com. Je krijgt dan een indicatie van je biologische leeftijd. Voor de bloedafname moet je soms langs een laboratorium en de testen zijn nogal prijzig.

4 DOKTERTJE SPELEN MET HET THUISLAB

Een bloeddrukmeter is heel gewoon, maar je kunt zelf meer doen om je gezondheid in de gaten te houden. Het is vrij simpel om de hoeveelheid glucose in het bloed te meten, of de hartslag, cholesterol en zuurstof in het bloed. Deels kan dat via een smartwatch of via een test die je online bestelt. Maar er kan veel meer: met een thuistest kun je in een paar minuten bepalen of je een ijzertekort hebt, lijdt aan coeliakie, in de menopauze bent, een maagzweerbacterie hebt, chlamydia of een tekort aan vitamine D. Meestal simpelweg door een druppeltje bloed te prikken of wat speeksel met wat vloeistof aan te brengen op een teststrookje. Trendwatcher Bakas: “Misschien wordt dit een deel van de oplossing voor de overbezette huisarts.” Maar het meest sensationele dat Bakas voorspelt is “een slim toilet, dat met hightech sensoren de samenstelling van urine en ontlasting in de gaten houdt. Als er bijvoorbeeld bloed of suiker aangetroffen wordt, dat kan wijzen op onder meer kanker, blaasontsteking, nierbekkenontsteking of diabetes, gaat er een seintje naar de app en wordt ziekte vroegtijdig opgespoord.” Zulke slimme toiletten zijn nu nog in ontwikkeling, bijvoorbeeld aan de Stanford universiteit. Een voorloper is de U-Scan-monitor van Withings die in elk toilet gehangen kan worden en die een plasje beoordeelt op zuurgraad, luteïniserend hormoon (voor het bepalen van de eisprong) en het risico op gruis of niersteenvorming. Te koop via withings.com.

5 Eiwitten uit het vat

We horen steeds vaker hoe belangrijk eiwitten zijn, zeker nu onze samenleving aan het vergrijzen is. Hoe ouder je wordt, hoe minder goed je eiwitten opneemt. Terwijl je ze, samen met krachttraining, juist keihard nodig hebt om spierverlies te voorkomen. Die eiwithonger van ons heeft ook een keerzijde: dieren en het milieu betalen er de rekening voor, want om al die eiwitten te maken zijn ontzettend veel koeien, varkens, vissen en kippen nodig. Het helpt als we een deel van die eiwitten niet uit dierlijke voeding, maar uit bonen, granen en noten halen. Of uit kweekvlees, trendwatcher Adjiedj Bakas denkt dat we dat vaker zullen gaan eten. Kweekvlees wordt geproduceerd door het kweken van dierlijke cellen in een laboratorium, zonder dat er een dier hoeft te worden geslacht. Stamcellen worden in een bioreactor geplaatst, waardoor ze zich vermenigvuldigen en groeien tot weefsel dat lijkt op traditioneel vlees. Bakas: “Kweekvlees is duur om te maken en nog niet te koop in de supermarkt. Maar veel innovaties zijn in het begin duur en worden bij massagebruik snel goedkoper. Kweekvlees wordt straks goedkoper dan echt vlees, let maar op”, zegt de vooruitgangsoptimist.

6 DRAAGBARE WELLNESS

Steeds meer voorwerpen in het dagelijks leven maken slim gebruik van chips en sensoren die ons op allerlei manieren helpen om gezond te worden. Een chip die bij mensen met alzheimer het geheugen overneemt is er nog (lang) niet. Maar de smartwatch kan al wel een seintje geven als je medicijnen moet innemen, zodat je dat niet vergeet. De smartwatch kan ook bijhouden hoeveel uur je slaapt en als je te lang zit, kun je een seintje krijgen dat het tijd is om in beweging te komen. Bakas denkt dat de telefoon zich nog veel meer met ons gaat bemoeien. “Straks worden we in grotere mate door onze telefoons aangestuurd.

Als je bijvoorbeeld een hoge bloeddruk hebt en je pakt in de supermarkt een zakje gezouten cashewnoten, dan volgt er misschien wel een waarschuwing.” Niet alleen telefoons, ook andere apparaten kunnen worden voorzien van sensoren en chips. De Kennisbank Digitale Zorg op vilans.nl geeft een overzicht van de mogelijkheden: in de zorg worden bijvoorbeeld bedsensoren getest die in de gaten houden of een patiënt ’s nachts in beweging komt en niet uit bed valt. Ook is er al slim incontinentiemateriaal, met een sensor die meet of het tijd is om iemand te verschonen. En er is de stressherkenningssok die met sensoren ‘aanvoelt’ of iemand met een verstandelijke beperking stress ervaart. De zorgverlener kan daarop reageren met een stressverlagende handeling. Ook kunnen gps-trackers helpen om dolende alzheimerpatiënten op te sporen.

7 WANDELEN MET DE 3-3-METHODE

Wandelen is sowieso gezond, maar kan het nóg gezonder? Er wordt veel onderzoek gedaan naar de beste manier van wandelen. Zo ontdekte men aan de Japanse Shinshu universiteit al in 2007 dat wandelen meer positieve effecten heeft als drie minuten stevig doorwandelen wordt afgewisseld met drie minuten rustig wandelen. Door deze routine vijf keer te herhalen duurt een wandeling dertig minuten, maar het effect op de gezondheid is groter dan bij normaal dertig minuten doorstappen. Het is in feite een vorm van intervaltraining die ook bij andere sporten wordt toegepast om snel verbetering van de conditie en spierkracht te bereiken door korter te trainen. Daarnaast bleek de bloeddruk bij deze vorm van wandelen aantoonbaar meer te dalen dan bij ‘gewoon’ wandelen. De 3-3-methode, ofwel Japans wandelen, is volgens de Engelse krant The Guardian dé wandeltrend van dit moment.

Een andere manier om wandelen leuker te maken is onderweg luisteren naar podcasts of audioboeken. Deze wandeltrend staat bekend als Wander reading. Leuke boeken voor onderweg vind je bijvoorbeeld via audioplatform Fluister. Of benut je tijd nog effectiever door te luisteren naar podcasts waarin gezond ouder worden centraal staat. Denk aan Healthy sisters talk, gepresenteerd door Rachida en Najima Kharbouch.

Je genen kunnen je helpen je gezondheid in goede banen te leiden

8 Verzadigingsdenken: voller van voedsel

De nieuwe medicijnen tegen overgewicht hebben gezorgd voor het besef dat ons huidige voedsel erg slecht verzadigt: het is ontworpen om ons te laten overeten. Eén van de reacties uit de voedselindustrie is daarom het ontwikkelen van producten die beter verzadigen. Food designer Marielle Bordewijk signaleerde deze trend en muntte de term ‘verzadigingsdenken’. Bordewijk: “De industrie vraagt zich af hoe je ervoor kunt zorgen dat voedsel verzadigender wordt, zodat je er niet van blijft dooreten. We weten dat vezels en eiwitten daarvoor belangrijke bouwstenen zijn. Denk aan pasta van linzen in plaats van tarwe of kikkererwtenwafels in plaats van rijstwafels. Maar ook volume speelt een rol. Denk aan popcorn, dat voor een groot deel uit lucht bestaat, waardoor je er veel van kunt eten, zonder dat je veel calorieën binnenkrijgt. Deze producten zijn nog niet bewust vanuit het verzadigingsdenken ontworpen, maar de eerste producten waarbij dat wel het geval is, verschijnen al op de markt.”

Waarschijnlijk gaan we vanuit het verzadigingsdenken ook anders eten in restaurants, vertelt Bordewijk. “In Japan serveren ze al zeven of acht kleine gerechtjes met steeds een andere textuur, een ander mondgevoel en een andere smaak, waardoor je na die paar hapjes meer verzadigd bent dan na een groot bord pasta. Kleine porties voedsel met een hoge sensorische waarde gaan de grote porties vervangen. Kwaliteit boven kwantiteit.”

9 Het immuunsysteem is hot

Tijdens de pandemie hebben we kunnen zien hoe cruciaal een weerbaar immuunsysteem is om gezond te blijven. Verder is de afgelopen twintig jaar uit onderzoeken steeds duidelijker geworden dat gunstige bacteriën in de darmen (het microbioom) het immuunsysteem van kostbare informatie voorzien en helpen om optimaal te functioneren. Daarnaast is door de medische wetenschap inmiddels op brede schaal erkend dat chronisch laaggradige oftewel ‘stille’ ontstekingen bijdragen aan veel gezondheidsleed. Bij chronische laaggradige ontstekingen staat het immuunsysteem voortdurend aan, op een laag pitje. Er worden voortdurend kleine hoeveelheden ontstekingsstoffen afgegeven, zonder dat er sprake is van een wond of een infectie. Oorzaken zijn stress, ongezonde voeding, slaapgebrek of overgewicht. Deze ontstekingen verstoren allerlei processen in het lichaam, wat bijdraagt aan ziekten zoals hart- en vaatziekten, diabetes type 2, depressie en dementie. In het boek Ontstekingen te lijf legt de Spaanse diëtiste Sandra Moñino dit begrijpelijk uit. Voeding die het microbioom en het immuunsysteem ondersteunt en ontstekingen remt mag zich dan ook verheugen op warme belangstelling. Gefermenteerde producten bijvoorbeeld, van kefir, yoghurt en kombucha tot zuurkool en kimchi zijn helemaal in. En voedingsmiddelen die ontstekingsprocessen verminderen, zoals de paddenstoelen pruikzwam, shiitake en reishi. Ook het kruidenrek bevat bruikbare ontstekingsremmers zoals gember, kurkuma en knoflook. Maar de kampioenen onder de ontstekingsremmers zijn omega 3-vetzuren, die van nature voorkomen in vette vis.

10 LICHAAMSDELEN UIT DE BIOPRINTER

Als mensen een prothese nodig hebben, kan er bij het Radboudumc of het UMC Utrecht al een bot of gewricht op maat worden gemaakt met een 3D-bioprinter die gebruikmaakt van plexiglas. Maar deze techniek is enorm gecompliceerd. Voor levers, longen of nieren lukt dat nog niet en blijven orgaandonaties nodig. Toch zou dat op korte termijn weleens kunnen veranderen. In het laboratorium kan men al losse stukjes orgaanweefsel maken die worden opgekweekt uit stamcellen: een soort oercellen waar allerlei gespecialiseerde cellen van gemaakt kunnen worden. Aan de Universiteit van Leiden vond dit jaar een medische doorbraak plaats met deze techniek. Veertien patiënten met diabetes type 1 bij wie de alvleesklier niet meer werkt, kregen nieuwe alvleeskliercellen geïmplanteerd. Deze cellen nemen de taak over van de kapotte alvleesklier: ze maken insuline die de hoeveelheid suiker in het bloed van de patiënt in het gareel houdt. Tien van de twaalf deelnemers hadden geen insuline meer nodig en dat resultaat hield (minstens) een jaar stand. Maar de onderzoekers gaven aan in een artikel in The New England journal of medicine (juni 2025) dat langduriger onderzoek nodig is bij een grotere groep patiënten. Vooral voor mensen met een gecompliceerde vorm van diabetes kan deze techniek in de toekomst een uitkomst zijn. Zij konden tot voor kort alleen geholpen worden met een (ingrijpende) alvleeskliertransplantatie. ■