De donkere dagen op het einde van het jaar waren voor oude natuurvolkeren een tijd van bezinning en reflectie. De oogst was binnen; er viel niet veel anders te doen. Tegenwoordig is bezinning vaak ver te zoeken in de overvolle decembermaand. Voor je het weet, struikel je uitgeput het nieuwe jaar in, zonder bewust stil te hebben gestaan bij wat is geweest, wat dat heeft opgeleverd en wat je niet meer wil. Dat moet toch anders kunnen.

‘Kijk naar de natuur. Die doet perfect voor hoe het moet’, zegt holistisch psycholoog Marlene van Lier. Zij leeft en werkt volgens het ritme van de seizoenen. ‘Alles in de natuur doet mee aan de cyclus van geboorte, groei, vruchtbaarheid, verval, sterven en nieuw leven. De mens, en alles wat de mens tot stand brengt, is onderdeel van deze groeicyclus. Wat voor de natuur geldt, geldt dus ook voor ons. Ook wij trekken regelmatig een oude jas uit. Dát is wat er gebeurt als we reflecteren, om na een periode van ogenschijnlijke stilstand weer tot ontwikkeling te komen. De vraag is: wat komt er tot ontwikkeling? Wat blijft achter als we die oude jas uittrekken? In de natuur blijft de essentie over: de bodem, de compost, het zaad. Zo blijft ook in ons de essentie over: onze kern, dat waar we echt om geven en onze diepste verlangens.’

INNERLIJKE STILTE

Om zo’n oude jas uit te trekken, is volgens de psycholoog eerst en vooral bewustwording nodig. Die krijg je door zelfreflectie. ‘Om bij je innerlijke essentie te komen, zijn rust en stilte noodzakelijk, net als in de natuur. Alleen vanuit stilstand kan je alles wat beweegt en verandert waarnemen. Wanneer je alsmaar doorgaat, lukt dat niet.’

Stap één is dus: ontspannen. Dat kan een uitdaging zijn, zeker in de drukke decembermaand. ‘Veel mensen weten niet eens meer hoe dat moet, ontspannen na een lange periode van drukte. Gelukkig kan je het leren door ademhalingsoefeningen, yinyoga, alle vormen van meditatie en wandelen in de natuur. Vanuit de innerlijke stilte die je zo bereikt, kan je kijken naar je leven. Welke rollen heb je? Welke betekenis heeft elke rol voor jou? Wat is er allemaal gebeurd het afgelopen jaar en wat heeft dat jou gebracht? Wie of wat gaf jou energie en wat kostte juist energie? Wat zijn je diepste verlangens op dit moment? Wat past nog bij jou en wat niet meer?’

‘Reflecteren is bedoeld om inzicht te krijgen, niet om situaties te herbeleven‘

KOESTER JE SUCCESSEN

Dat zijn een hoop vragen. Stap twee is dan ook: tijd en ruimte maken om die te beantwoorden. Daarbij is het belangrijk om te blijven observeren en je niet te laten meeslepen. Bijvoorbeeld door herinneringen. Psycholoog Van Lier: ‘Reflecteren is bedoeld om overzicht en inzicht te krijgen, niet om situaties te herbeleven. Blijf dus in het hier-en-nu, neem waar wat je gedachten, emoties en fysieke sensaties zijn bij de verschillende gebeurtenissen, maar ga er niet in mee. Dingen opschrijven kan helpen om je aandacht erbij te houden. Al schrijvend kan je een dialoog aangaan met jezelf, via het papier.’

‘Je hoeft er geen uren voor vrij te maken, een paar keer per week schrijven levert al heel wat op‘

Christine de Vries is docent creatief dagboekschrijven en auteur van diverse werkboeken hierover. Reflecteren is voor haar een levenshouding. ‘Ik doe het niet alleen aan het einde van het jaar, maar eigenlijk voortdurend, zowel denkend als schrijvend. Reflecteren is voor mij niet alleen terugblikken, maar ook inspiratie opdoen. Ik kijk wat ik kan leren van mijn ervaringen, welke schat daarin verborgen ligt. Ik stel mezelf vragen zoals: wat is hier precies gebeurd? Wat heb ik gevoeld en gedacht? Wanneer ik dit allemaal in detail uitschrijf, kom ik onderliggende aannames of overtuigingen op het spoor. Vervolgens kan ik opnieuw kiezen of ik die nog langer wil geloven, wil blijven doen of me eraan wil vasthouden. Opnieuw kunnen kiezen is al heel behulpzaam.’

Volgens De Vries is het goed om bij reflecteren niet alleen aandacht te schenken aan wat beter kan of anders moet, maar ook aan wat er al goed is. ‘We kijken op het einde van het jaar vaak naar wat we niet meer willen, terwijl het waardevol en vervullend kan zijn om juist stil te staan bij wat er goed ging, de oogst van het jaar, en dat te koesteren. Door schrijvend terug te blikken op wat goed is gegaan, kan je je weer verbinden met die ervaringen. Vervolgens kan je ook kijken naar wat minder goed ging en daarvan leren. In minder fijne ervaringen zit een enorme groeikracht.’

BOOSHEID EN AFKEER

Het kan gebeuren dat je al reflecterend voelt dat iets of iemand niet meer bij je past. Dat is natuurlijk wel iets waarvan je zeker wil zijn. Daar kom je achter door goed te luisteren naar je emoties, zegt psycholoog Van Lier. ‘Dat zijn boodschappers die je door de codetaal van fysieke signalen iets belangrijks te zeggen hebben. Achter elke emotie schuilt een behoefte. Boosheid wijst bijvoorbeeld op de behoefte aan grenzen. Afkeer op de behoefte om afstand te nemen. De behoefte onder angst is lastiger te duiden omdat het realiseren van diepe verlangens ook altijd met angst gepaard gaat. Dat heet moed. Als iets of iemand niet meer bij je past, voel je dat dus aan je emoties. Vooral aan vormen van boosheid of afkeer. Maar het kan ook zijn dat je nieuwe inzichten hebt opgedaan waardoor je waarden of interesses veranderd zijn. In dat geval kan je eveneens tot de conclusie komen dat iets niet meer bij jou past.’

GROTER LEVENSDOEL

Bij het loslaten kan je allerlei emoties ervaren: verdriet, teleurstelling, opluchting, angst, schaamte. Wat je precies voelt, is persoonlijk. Er bestaat geen goed of fout. Afhankelijk van hoe belangrijk iets of iemand voor je is geweest, duurt het proces van loslaten langer of korter. Van Lier: ‘Het kan helpen om het loslaten te markeren en te ondersteunen met een ritueel. Je kan bijvoorbeeld een steen achterlaten of begraven op een betekenisvolle plek in de natuur.’ Daarbij is het volgens haar belangrijk om ook het goede dat iets of iemand je heeft gebracht te waarderen en daar je dankbaarheid voor uit te spreken. ‘Het is soms nodig om te vergeven, zodat je niet gevangen raakt in een gevoel van falen, mislukking, teleurstelling of woede. Vergeving is eigenlijk het loslaten van elke verwachting of hoop op een andere uitkomst of een ander verleden.’

Sommige dingen wil je juist wél meenemen naar het nieuwe jaar. Welke dat zijn, wordt volgens psycholoog Van Lier vanzelf duidelijk als je je emoties onder de loep neemt. ‘Je voelt bijvoorbeeld een onvervulde behoefte. Of je beseft dat een doel dat je wil bereiken nog niet is bereikt. Veel doelen zijn trouwens onderdeel van een groter levensdoel dat niet in één jaar kan worden behaald. Vergelijk het met een mooie tuin, die creeer je ook alleen door jarenlange intensieve zorg en aandacht.’

DEUREN OPENEN

Soms is het nog niet helemaal duidelijk wat een ervaring voor je betekent en hoe je die vruchtbaar kan maken. Christine de Vries: ‘Het kost tijd om dit te onderzoeken. Je moet dan eerst terugkeren naar de ervaring. Dat kan door er op een zintuiglijke manier over te schrijven. Je noteert dan wat je zag, wat je hoorde, wat je voelde. Hier kan je vervolgens van een afstandje naar kijken en voelen wat het met je doet. Die twee verschillende posities ten opzichte van een ervaring zijn nodig om te reflecteren.’ Een voordeel van schrijvend reflecteren is dat je het altijd kan doen. ‘Je bent niet afhankelijk van een gesprekspartner; je hebt alleen jezelf nodig, pen en papier. Je hoeft er bovendien geen uren voor vrij te maken: een paar keer per week levert al heel wat op. Schrijven zorgt er bovendien voor dat je heel gefocust bent. Er is een groot verschil tussen mijmerend uit het raam staren en schrijven.’

Voor haar opent het deuren die anders gesloten zouden blijven. ‘Doordat ik bereid ben om eerlijk te schrijven over wat ik heb meegemaakt, kom ik terecht in een diepere laag van bewustzijn die ik anders niet bereik. Achter de deuren die ik al schrijvend open, vind ik steeds opnieuw dingen die me verrassen. Alsof ik mezelf een geschenk geef.’

DE EXPERTS

Marlene van Lier, holistisch psycholoog Christine de Vries, auteur en docent creatief dagboekschrijven

12 HEILIGE NACHTEN

De oude natuurvolkeren geloofden dat tijdens de twaalf nachten tussen kerstavond en Driekoningen de scheiding tussen hemel en aarde flinterdun was. In deze periode van verstilling en bezinning zou je voorspellende dromen krijgen. Er zijn talloze manieren om deze zogeheten heilige nachten invulling te geven, bijvoorbeeld met online creatieve cursussen. Googel het maar eens.

‘Ik vind het fijn om rond de jaarwisseling bewust bezig te zijn met wie ik ben’

JANEY (52): ‘Sinds de coronatijd doe ik mee aan de ‘12 heilige nachten’ via de antroposofische website Waldorf Inspiration. Het is een manier om terug te blikken op mijn jaar en aandacht te besteden aan mijn plannen en wensen voor het komende jaar. Via WhatsApp krijg je de twaalf dagen tussen kerstavond en Driekoningen dagelijks reflectieopdrachten. Bijvoorbeeld: schrijf over wat je hebt gedroomd, of over wat familie of vriendschap voor jou betekent. Maar het kan ook iets creatiefs zijn, zoals iets tekenen of een collage maken. Of een actie, zoals het schoonmaken van je huis. Ik heb nu drie keer meegedaan en het levert me veel zelfinzicht op. Ik vind het fijn om rond de jaarwisseling bewust bezig te zijn met wie ik ben en wat belangrijk voor mij is. Het geeft me ook de mogelijkheid om schoon schip te maken. Op deze manier reflecteren gaat verder dan goede voornemens bedenken. Door de verschillende thema’s kom je dichter bij jezelf en creëer je ruimte voor wat je echt wil. Je ruimt eigenlijk je hoofd op.’

‘Ik verbrand de papiertjes waarop staat wat ik niet meer wil’

FAUSIA (36): ‘Als klein meisje maakte ik aan het eind van het jaar al lijstjes met dingen die af moesten voor het nieuwe jaar begon, en dingen die ik wilde in het nieuwe jaar. Dat doe ik nog steeds, en het ritueel is met de jaren verder uitgebreid. Twee weken voor oud en nieuw maak ik nu een lijst met alles wat ik nog moet afronden. Drie dagen voor nieuwjaar maak ik mijn hele huis schoon. Daarna ga ik bij het raam zitten om alle impactvolle momenten van het afgelopen jaar op te schrijven, zowel de moeilijke als de leuke momenten. Ik geef mezelf de ruimte om goed te voelen wat al die momenten voor me hebben betekend. Dan pak ik een aantal papiertjes waarop ik alle momenten en emoties schrijf die ik niet makkelijk kan loslaten maar niet wil meenemen naar het nieuwe jaar. Ik streep ze door en verbrand de briefjes. Datzelfde doe ik met contacten waarvan ik voel dat ze niet meer goed voor me zijn. Tot slot kies ik drie grote dingen die ik graag wil bereiken in het komende jaar. Daarvan maak ik een collage met afbeeldingen uit tijdschriften, kaarten, dingen die ik in huis heb of tekeningen. Die collage hang ik duidelijk zichtbaar op in huis. In mijn planner blokkeer ik ruimte om me in het nieuwe jaar ook echt aan die drie dingen te kunnen wijden. Zo bezig zijn geeft me rust en stabiliteit. Ik heb heftige dingen meegemaakt, zoals het overlijden van dierbaren, en ik ben ernstig ziek geweest. Reflecteren helpt me om alles in perspectief te blijven zien. Ik word me er weer van bewust dat de wereld groter is dan ikzelf en dat ik op sommige dingen geen invloed heb. Maar op sommige dingen heb ik wél invloed. Daar wil ik op focussen.’

ALFABETGEDICHT

Deze reflectieoefening van Christine de Vries is heel geschikt om aan het einde van het jaar te doen.

Noteer op een groot vel papier onder elkaar de letters van het alfabet met telkens een regel ertussen.

Neem rustig de tijd om terug te denken aan het afgelopen jaar. Pak zo nodig je agenda erbij en blader die door. Schrijf vervolgens per letter van het alfabet een regel tekst die begint met de desbetreffende letter. Het mag een hele zin zijn, of je kiest voor steekwoorden die beginnen met deze letter. Ga zo het hele alfabet af.

Lees tot slot het alfabetgedicht hardop aan jezelf voor en sta er even bij stil.

DOOR FRANCINE POSTMA • BEELD GETTY IMAGES, SHUTTERSTOCK ■